Sosyoloji 2024-2025 Bütünleme Soruları

Sosyolojinin Bilimsel Niteliği ve Din Olgusu

Sosyoloji, toplumsal olayları “olanı olduğu gibi” inceleyen pozitif bir bilim dalıdır. Bu bağlamda sosyologların dini bir araştırma nesnesi olarak seçmelerinin temel sebebi, dinin teolojik doğruluğunu ispatlamak veya dinler arasında bir hiyerarşi kurmak değildir. Sosyoloji, dinin toplumsal yapıyı, kurumları ve bireysel davranışları nasıl şekillendirdiğini, toplumsal bütünleşme veya çatışma süreçlerindeki rolünü kavramaya çalışır. Pozitif bir bilim olarak sosyoloji, değer yargılarından arınmış bir analiz sunmayı hedefler.

Devlet, Otorite ve Zorlayıcılık

Siyaset sosyolojisinin en önemli figürlerinden biri olan Max Weber, devleti tanımlarken “meşru fiziksel şiddet kullanma tekeline sahip kurum” ifadesini kullanır. Devleti diğer organizasyonlardan ayıran en temel unsur otoritedir. Otorite, insanlara bazen istemedikleri eylemleri dahi yaptırabilme gücünü (vergi verme, yasalara uyma vb.) ifade eder. Bu yetki, devletin doğasındaki zorlayıcılık unsuruna vurgu yapar. Devletler, ekonomik yapılarına göre kapitalist, sosyalist veya karma olarak sınıflandırılırken; mülkiyet ilişkileri ve piyasa düzenlemeleri bu ayrımın temel ölçütünü oluşturur.

Kültürel Süreçler ve Kültürel Gecikme

Kültür, maddi ve manevi unsurlardan oluşan dinamik bir bütündür. William Ogburn tarafından geliştirilen Kültürel Gecikme (Cultural Lag) kuramına göre, teknoloji ve araç-gereçlerden oluşan maddi kültür unsurları çok hızlı değişirken; hukuk, ahlak ve gelenekler gibi manevi kültür unsurları bu hıza aynı ölçüde uyum sağlayamaz. Bu durum toplumda bir dengesizliğe yol açar. Toplumun genelinden farklı ancak onunla bir şekilde eklemlenmiş kültürel örüntülere ise alt kültür adı verilir.

Yapısal İşlevselcilik ve AGIL Şeması

Modern sosyolojinin devlerinden Talcott Parsons, toplumu birbirine bağımlı alt sistemlerden oluşan dengeli bir yapı olarak görür. Parsons’a göre bir sistemin varlığını sürdürebilmesi için dört temel ihtiyacı karşılaması gerekir (AGIL Şeması): Adaptasyon (Ekonomi), Amaca Ulaşma (Siyaset), Bütünleşme (Hukuk/Din) ve Varlığını Sürdürme (Aile/Eğitim). Bu perspektifte çatışma, sistemin temel bir ihtiyacı değil, bir bozulma olarak görülür. İşlevselci gelenekte Robert K. Merton ise sistemin bilinçli olmayan sonuçlarını “örtük işlevler” olarak tanımlamıştır.

Pierre Bourdieu: Sermaye ve Habitus

Fransız sosyolog Pierre Bourdieu, toplumsal eşitsizliklerin nasıl yeniden üretildiğini inceler. Bourdieu’ya göre okullar sadece bilgi aktarmaz, aynı zamanda Kültürel Sermaye ve Habitus kavramları aracılığıyla sınıfsal farklılıkları bir kuşaktan diğerine taşır. Bireyin sosyal çevresinden edindiği dilsel beceriler, estetik beğeniler ve davranış kalıpları (Habitus), onun eğitim ve iş hayatındaki başarısını belirleyen gizli bir güç haline gelir.

Toplumsal Statü, Rol ve Aile Yapıları

Toplumsal hayatta bireyin işgal ettiği konuma statü denir. Statüler, doğuştan gelen (cinsiyet, ırk gibi yüklenen statüler) ve bireyin çabasıyla elde edilen (öğretmenlik, yöneticilik gibi kazanılmış statüler) olarak ikiye ayrılır. Bireyin sahip olduğu farklı statülerin beklentileri çatıştığında (örneğin bir polisin suç işleyen akrabasını tutuklaması gerekmesi) rol çatışması ortaya çıkar. Aile yapıları ise modernleşmeyle birlikte değişim gösterir. Anne, baba ve çocuktan oluşan çekirdek ailenin yanı sıra, akrabaların bir arada yaşadığı geniş aile tipi geleneksel toplumlarda baskındır.

Toplumsal Değişme ve Küresel Teoriler

Toplumsal değişme, ileriye veya geriye doğru olabilen, toplumsal yapının kurumlarındaki dönüşümü ifade eden objektif bir kavramdır. Bu değişimi tetikleyen unsurların başında teknolojik faktörler (tarımda makineleşme gibi) gelir. Küresel eşitsizliği açıklayan Modernleşme Kuramı, yoksulluğun nedenini ülkelerin kendi içindeki teknoloji eksikliği ve geleneksel kültürde arar. Emile Durkheim ise toplumsal dayanışmayı iş bölümü üzerinden açıklar; basit toplumlarda benzerlikten doğan mekanik dayanışma, modern sanayi toplumlarında ise farklılaşmadan doğan organik dayanışma görülür.

1. Sosyologların dini araştırma sebebi aşağıdakilerden hangisi olabilir?

A) Ahlaki cevaplar vermek
B) İnananları ayıklamak
C) Hangi dinin diğerinden üstün olduğunu saptamak
D) Dinin toplumu nasıl etkilediğini kavramak
E) Belli bir dinin doğru olup olmadığını kanıtlamak

Cevap : D) Dinin toplumu nasıl etkilediğini kavramak

Açıklama : Sosyoloji, “olması gerekeni” değil “olanı” inceleyen pozitif bir bilimdir. Sosyologlar, dinin teolojik doğruluğuyla veya hangi dinin üstün olduğuyla ilgilenmezler. Temel amaç; dinin toplumsal yapıyı, insan davranışlarını ve kurumları nasıl şekillendirdiğini ve etkilediğini objektif bir şekilde anlamaktır.

2. “Devleti, devlet yapan unsurlarm en önemlisi otoritedir. Otorite ise, insanlara istemedikleri hälde bazı şeyleri yaptırabilme yetkisidir.”
Yukarıdaki paragrafta devletin hangi yönüne vurgu yapılmaktadır?

A) Otorite
B) Zorlayıcılık
C) Çağdaşlık
D) Adalet
E) Sosyal olma

Cevap : B) Zorlayıcılık

Açıklama : Max Weber’in tanımına göre devlet, meşru fiziksel şiddet kullanma tekelini elinde bulunduran kurumdur. İnsanlara istemedikleri şeyleri yaptırabilme (vergi ödetme, kurallara uydurma, cezalandırma) kapasitesi, devletin egemenlik gücünün temelini oluşturan “Zorlayıcılık” unsurudur.

3. Maddi kültür unsurları hızla değişirken manevi kültür unsurlarının buna ayak uyduramaması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

A) Alt-kültür
B) Kültürel gecikme
C) Kültürel şok
D) Kültürleşme
E) Kültürel yayılma

Cevap : B) Kültürel gecikme

Açıklama : William Ogburn tarafından ortaya atılan “Kültürel Gecikme” (Cultural Lag); teknolojinin ve maddi kültürün (araçlar, binalar) çok hızlı değiştiği, ancak manevi kültürün (hukuk, ahlak, gelenekler) bu hıza yetişemeyerek geride kaldığı uyumsuzluk durumudur.

4. Aşağıdakilerden hangisi Pierre Bourdieu’ya ait bir kavram değildir?

A) Örtük işlevler
B) Kültürel sermaye
C) Alan
D) Habitus
E) Toplumsal sermaye

Cevap : A) Örtük işlevler

Açıklama : Kültürel sermaye, toplumsal sermaye, alan ve habitus Pierre Bourdieu’ya ait temel kavramlardır.
Örtük işlevler (latent functions) ise Robert K. Merton’a aittir, Bourdieu’nun kavramı değildir.

5. “Parsons’a göre toplumlar, hepsi birbiriyle karşılıklı ilişki ve bağımlılık içinde bulunan birbirinden oldukça farklı alt sistemlerden oluşan bağımsız ve kendine yeten sistemlerdir. Bu alt sistemlerin her biri, bir toplumun varlığını sürdürebilmesi için yerine getirilmesi zorunlu dört temel ihtiyacı karşılarlar.”
Aşağıdakilerden hangisi, Parsons’a göre toplumdaki alt sistemlerin karşılamaları zorunlu dört temel ihtiyaçtan biri değildir?

A) Adaptasyon
B) Amaca ulaşma
C) Çatışma
D) Varlığını sürdürme
E) Bütünleşme

Cevap : C) Çatışma

Açıklama : Talcott Parsons’a göre toplumun varlığını sürdürebilmesi için alt sistemlerin karşılaması gereken dört temel ihtiyaç AGIL şeması ile ifade edilir:
A – Adaptasyon
G – Amaca ulaşma
I – Bütünleşme
L – Varlığını sürdürme (Gizil örüntülerin korunması)
Çatışma, Parsons’ın işlevselci yaklaşımında temel bir ihtiyaç olarak yer almaz.

6. Aşağıdakilerden hangisi kalabalıkların özelliklerinden biri olamaz?

A) Üyeleri fiziki olarak aynı yerde bulunur
B) Üyeler arasında ortak bir amaç etrafında bir araya gelmişlerdir.
C) Kendiliğinden oluşan sınırlı bir etkileşim topluluğudur.
D) Üyeler geçici olarak bir araya gelmiştir.
E) İş bölümü ve statü düzeni yoktur

Cevap : B) Üyeler arasında ortak bir amaç etrafında bir araya gelmişlerdir.

Açıklama :

7. Siyasal iktidarı dışarıdan etkileyerek kendi çıkarları ve görüşleri doğrultusunda kararlar alınmasını ve uygulanmasını sağlamayı amaçlayan gruplardır.
Yukarıda tanımı verilen grup aşağıdakilerden hangisidir?

A) Delegasyonlar
B) Siyasal partiler
C) Siyasal gruplar
D) İdeolojik gruplar
E) Çıkar grupları

Cevap : E) Çıkar grupları

Açıklama :

8. Devletlerin kapitalist, sosyalist ve karma devlet biçiminde ayrımında aşağıdakilerden hangisi ölçüt alınmıştır?

A) Egemenlik biçimleri
B) Otoritenin kaynağı
C) Kararları alış şekilleri
D) İç örgütlenişleri
E) Ekonomik yapıları

Cevap : E) Ekonomik yapıları

Açıklama : Devletlerin kapitalist, sosyalist ve karma olarak sınıflandırılması, ekonomik sistemlerine (üretim araçlarının mülkiyeti, piyasa–devlet ilişkisi) göre yapılır.
Bu nedenle ölçüt ekonomik yapıdır.

9. Aşağıdaki ifadelerden hangisi “alt kültür” kavramına karşılık gelir?

A) Toplumun bir kesimine ait kültürel örüntüler
B) Yüksek kültürü benimseyen insanlar
C) Eksik kültüre sahip bir kesim
D) Kültürün temelinde yatan değerler
E) Popüler kültürün elemanları

Cevap : A) Toplumun bir kesimine ait kültürel örüntüler

Açıklama :

10. Emile Durkheim’ın toplum tasnifinde “biçimsiz toplumlar”a denk gelen dayanışma tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Organik dayanışma
B) Siyasal dayanışma
C) Ekonomik dayanışma
D) Cemaatsel dayanışma
E) Mekanik dayanışma

Cevap : E) Mekanik dayanışma

Açıklama : Durkheim’a göre iş bölümünün az olduğu, bireylerin birbirine benzediği, geleneksel ve basit (biçimsiz) toplumlarda, benzerlikten doğan “Mekanik Dayanışma” görülür. Modern toplumlarda ise farklılıktan doğan “Organik Dayanışma” vardır.

11. Okulların toplumsal ve kültürel eşitsizlikleri bir kuşaktan diğerine aktarması ile ilgilenen ve bu sürecin üretimini “Habitus” ve “Kültürel Sermaye” gibi iki kavram üzerinden açıklayan sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emile Durkheim
B) Randall Collins
C) Robert K. Merton
D) Pierre Bourdieu
E) Georges Gurvitch

Cevap : D) Pierre Bourdieu

Açıklama : Fransız sosyolog Pierre Bourdieu, eğitim sisteminin liyakatten ziyade aileden gelen kültürel sermayeyi yeniden ürettiğini savunur. Habitus ve Kültürel Sermaye kavramları onun teorisinin merkezindedir.

12. 8 yaşındaki Ahmet ebeveynleri, büyükannesi ve teyzesiyle birlikte aynı evde yaşıyor.
Ahmet’in ailesi için aşağıdaki adlandırmalardan hangisi doğrudur?

A) Endogami
B) Monogami
C) Çekirdek aile
D) Geçiş ailesi
E) Geniş aile

Cevap : E) Geniş aile

Açıklama : Sadece anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan aileye “Çekirdek Aile” denir. Ancak soruda olduğu gibi büyükanne, büyükbaba, amca gibi diğer akrabaların da aynı çatı altında yaşadığı aile tipine “Geniş Aile” denir.

13. Aşağıdakilerden hangisinde bir “rol çatışması” söz konusu olamaz?

A) Dayısının işyerinde çalışan işçinin, diğer işçilerle birlikte greve gidip gitmeme konusundaki kararsızlığı
B) Bir öğretmenin sınıfındaki tüm öğrencilerle samimi iletişim kurması
C) İllegal bir örgüte üye olan bir polis memurunun yaşadığı sıkıntı
D) Bir askerin evindeki aile bireylerini otoritesi altına almak istemesi
E) Kadroda oğlu da bulunan teknik direktörün oyuncu seçimi esnasındaki kararsızlığı

Cevap : B) Bir öğretmenin sınıfındaki tüm öğrencilerle samimi iletişim kurması

Açıklama : Rol çatışması, kişinin aynı anda sahip olduğu iki farklı rolün beklentilerinin birbiriyle çelişmesi durumudur.
-A) Dayı–işveren / işçi rolü ↔ grev kararı → rol çatışması var
-C) Polis olma rolü ↔ illegal örgüt üyesi olma → çok net rol çatışması
-D) Asker rolündeki otorite ↔ evdeki aile rolü → rol çatışması var
-E) Teknik direktör ↔ baba rolü → rol çatışması var
-B) Bir öğretmenin sınıfındaki tüm öğrencilerle samimi iletişim kurması
**Burada iki rolün çatışması yok, öğretmen rolünün içinde kalan bir durum anlatılıyor.
Sonuç: B seçeneğinde rol çatışması söz konusu olamaz.

14. Toplumsal statü kavramıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Statüler arasında sürekli ilişki vardır
B) Birey aynı anda birden çok statüye sahip olabilir
C) Statünün önemi toplumdan topluma değişir
D) Statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşir
E) Statüler bazı haklar sağlar ve sorumluluk gerektirir.

Cevap : D) Statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşir

Açıklama : Statüler “Kazanılmış” (öğretmen, anne) ve “Verilmiş/Atfedilmiş” (kadın, yaşlı, siyah, prens) olarak ikiye ayrılır. Verilmiş statüler bireyin iradesi veya çabası dışında, doğuştan veya kendiliğinden kazanılır. Bu yüzden “her zaman iradeyle gerçekleşir” ifadesi yanlıştır.

15. Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi “modernleşme kuramının” temeli olabilir?

A) Fakir ülkelerde pek çok insan yoksulluğu bir problem olarak görmez
B) Dünyadaki yoksulluğun ana nedeni çok uluslu şirketlerin faaliyetleridir.
C) Dünyadaki yoksulluğun ana nedeni basit teknoloji eksikliği ve geleneksel kültürün sebep olduğu düşük üretimdir.
D) Birçok fakir ülke, geçmişte günümüzde olduklarından daha zengindi
E) Eğer küresel kapitalist, ekonominin bir parçası olarak kalırlarsa fakir ülkeler asla zengin olamaz

Cevap : C) Dünyadaki yoksulluğun ana nedeni basit teknoloji eksikliği ve geleneksel kültürün sebep olduğu düşük üretimdir.

Açıklama : Modernleşme kuramı, yoksulluğun nedenini ülkelerin kendi iç yapılarında arar.
Özellikle:
Geleneksel kültür,
Düşük teknoloji,
Yetersiz üretim,
Modern kurumların gelişmemiş olması gibi unsurları vurgular.
**C) “Basit teknoloji eksikliği ve geleneksel kültürün sebep olduğu düşük üretim”
Tam olarak modernleşme kuramının temel yaklaşımıdır.
Diğer şıklar neden olmaz?
B ve E → Bağımlılık kuramı / kapitalizm eleştirisi
D → Tarihsel-sömürgeci bakış
A → Kuramsal bir açıklama değil, algıya dair bir yorum
Sonuç: C

16. Aşağıdakilerden hangisi çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş birinin, eğitim gibi olanakları değerlendirerek öğretmenlik yapmasını açıklayan kavramdır?

A) Kazanılmış statü
B) Yatay hareketlilik
C) Statü
D) Yüklenen statü
E) Toplumsal değişim

Cevap : A) Kazanılmış statü

Açıklama : Kişi çiftçi bir ailenin çocuğu olarak yüklenen (doğuştan gelen) statüye sahiptir. Ancak eğitim olanaklarını kullanarak öğretmen olması, kendi çabasıyla elde ettiği bir konumu ifade eder. Bu da kazanılmış statüdür.
Kısaca:
Doğuştan → Yüklenen statü
Eğitim/çaba ile → Kazanılmış statü

17. “Ekonomi, sınırsız ihtiyaçlarla sınırlı tatmin araçları arasındaki dengeyi inceleyen bilimdir. Ancak ekonomi, bir kurum olarak sosyolojinin de ilgi alanına girer.”
Ekonominin bir toplumsal kurum olarak sosyolojinin ilgi alanına girmesinin gerekçesi aşağıdakilerden hangisi olamaz?

A) Ekonominin toplumu oluşturan diğer kurumlardan daha hızlı değişmesi
B) Ekonomik olaylarla toplumsal olaylar arasında bir neden-sonuç ilişkisinin olması
C) En az iki insan arasında gerçekleşen ilişki olması
D) Ekonomik yaşamın toplumsal statüleri etkilemesi
E) Ekonomik olayların toplumsal yapıyı etkilemesi

Cevap : A) Ekonominin toplumu oluşturan diğer kurumlardan daha hızlı değişmesi

Açıklama : Ekonominin bir toplumsal kurum olarak sosyolojinin ilgi alanına girmesinin temel nedeni, ekonomik faaliyetlerin insan ilişkileriyle doğrudan bağlantılı olmasıdır. Üretim, tüketim ve paylaşım süreçleri en az iki insan arasında gerçekleşir ve bu süreçler toplumsal ilişkiler içinde şekillenir. Ekonomik olaylar, bireylerin toplum içindeki statülerini etkilerken aynı zamanda toplumsal yapıyı da dönüştürür; işsizlik, gelir dağılımı ya da üretim biçimlerindeki değişimler bunun açık örnekleridir. Ayrıca ekonomik olaylarla toplumsal olaylar arasında karşılıklı bir neden-sonuç ilişkisi bulunur. Ancak ekonominin diğer toplumsal kurumlardan daha hızlı değişmesi, onun sosyolojinin ilgi alanına girmesinin bir gerekçesi değildir. Bu durum yalnızca değişim hızını ifade eder, ekonomi-toplum ilişkisini açıklamaz. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir.

18. “Geniş ailenin çekirdek aileye dönüşmesi bazılarına göre bir gelişme, bazılarına göre ise bir gerilemedir. Bu yüzden sosyologlar toplumsal gelişme yerine, gerileme ve gelişmeyi de içine alan toplumsal değişme kavramını kullanmayı tercih etmektedir.”
Yukarıdaki değerlendirmeye göre, aşağıdaki düşüncelerden hangisi savunulamaz?

A) Toplumsal değişme objektif, toplumsal gelişme ise sübjektif bir olgudur
B) Toplumsal gelişme istenilen yönde bir değişmeyi ifade eder
C) Her toplumsal değişme, beraberinde birtakım sorunlar getirmektedir.
D) Toplumsal değişme, ileriye doğru olabildiği gibi geriye doğru da olabilir
E) Toplumsal gelişme, aynı zamanda bir toplumsal değişmedir

Cevap : C) Her toplumsal değişme, beraberinde birtakım sorunlar getirmektedir.

Açıklama : Metinde, geniş ailenin çekirdek aileye dönüşmesinin bazılarına göre gelişme, bazılarına göre gerileme olarak değerlendirildiği belirtilmektedir. Bu durum, toplumsal gelişme kavramının değer yargılarına dayalı (sübjektif) olduğunu; buna karşılık toplumsal değişme kavramının ise yön belirtmeden, hem gelişmeyi hem gerilemeyi kapsayan objektif bir kavram olarak kullanıldığını gösterir. Dolayısıyla toplumsal değişme ileriye doğru olabileceği gibi geriye doğru da olabilir ve toplumsal gelişme, aynı zamanda bir toplumsal değişme türüdür. Ancak metinde, her toplumsal değişmenin mutlaka sorunlar doğurduğuna dair bir ifade ya da çıkarım yer almamaktadır. Bu nedenle bu düşünce metinden hareketle savunulamaz.

19. “Tarımda makineleşme sonucu karasabanın yerine traktörün kullanılması, göç olgusunu ortaya çıkarmış, geleneksel aile yapısı parçalanıp çekirdek aile yapısı ortaya çıkmıştır.”
Bu cümlede, toplumsal değişmeye yol açan hangi faktöre vurgu yapılmıştır?

A) Nüfus faktörü
B) Kültürel faktör
C) Teknolojik faktör
D) Medya faktörü
E) Coğrafi faktör

Cevap : C) Teknolojik faktör

Açıklama : Soruda değişimi başlatan unsur “Traktör” ve “Makineleşme”dir. Bunlar üretim teknolojisindeki değişimlerdir ve “Teknolojik Faktör” başlığı altında incelenir.

20. Konut inşa etmek ve otomobil üretmek gibi iş alanları ekonominin hangi sektörüne ait bir üretimdir?

A) Dördüncül sektör
B) Üçüncül sektör
C) Hizmet sektörü
D) İkincil sektör
E) Birincil sektör

Cevap : D) İkincil sektör

Açıklama : Ekonomi sektörleri şöyledir:
1. Birincil: Tarım, hayvancılık (Hammadde).
2. **İkincil:** Sanayi, imalat, inşaat (Hammaddeyi işleme).
3. Üçüncül: Hizmetler.
Fabrika üretimi (otomobil, demir-çelik) İkincil Sektördür.