Hukuk Suç ve Toplum 2025-2026 Final Soruları

Sosyolojik Açıdan Sapkınlık ve Ahlaki Panik

Toplum içerisinde normların ihlal edilmesi ve bu ihlallere verilen tepkiler, hukuk sosyolojisinin temel çalışma alanlarını oluşturur. Stanley Cohen tarafından kavramsallaştırılan Ahlaki Panik (Moral Panic), toplumun belirli bir kesiminin başka bir grubu değerlere tehdit olarak algılaması ve medya aracılığıyla körüklenen bir korku iklimiyle bu gruba karşı sert önlemler talep etmesi sürecidir. Bu süreçte toplumsal güven artmaz, aksine kutuplaşma derinleşir. Sembolik Etkileşimcilik ekolüne göre sapkınlık, bir bireyin doğuştan getirdiği bir özellik değil, toplumun o davranışa vurduğu bir damgadır (labeling). Howard Becker’ın belirttiği gibi, sapkınlık kariyeri; norm ihlaliyle başlayıp kamuya mal olma ve örgütlere katılma gibi aşamalardan geçerken, “kariyer olasılığı” kavramı bu geçişleri sağlayan nesnel ve öznel koşulları açıklar.

Kriminoloji Akımları ve İnsan Doğası

Suçun nedenlerini açıklayan disiplin olan kriminoloji, tarihsel süreçte iki zıt kutba ayrılmıştır. Biyolojik Kriminoloji (Cesare Lombroso), suçluluğu tamamen genetik anomaliler ve fiziksel özelliklerle açıklayarak sosyolojik faktörleri dışlar. Buna karşın Eleştirel, Feminist ve Postmodern kriminoloji akımları suçu toplumsal yapıyla ilişkilendirir. Felsefi antropoloji perspektifinden bakıldığında, insanı diğer canlılardan ayıran en temel özellik “Dünyaya Açıklık”tır. Arnold Gehlen ve Max Scheler gibi düşünürlere göre insan, hayvanlar gibi dar bir içgüdüsel çevreye hapsolmamış, biyolojisi tarafından bütünüyle belirlenmemiş; kültür ve teknikle kendi dünyasını kurabilen bir varlıktır.

Yargı Sistemleri ve Uyuşmazlık Çözümü

Modern devletlerde yargılama, uyuşmazlıkların türüne göre farklılaşır. Taraflar arasında bir niza/çatışma olduğunda ve bu durum devlet organları eliyle çözüldüğünde Çekişmeli Yargı söz konusu olur. Hukuk sistemlerinde “Yargı Ayrılığı” (Adli ve İdari yargı ayrımı) Kıta Avrupası ve Türkiye gibi ülkelerde görülürken, ABD gibi Anglo-Sakson ülkelerinde “Yargı Birliği” sistemi hakimdir. Mahkemelerin iş yükünü azaltmak amacıyla geliştirilen arabuluculuk ve tahkim gibi yöntemler ise Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları olarak adlandırılır. Polisin görev tanımı ise sadece suçla mücadele ile sınırlı değildir; basit uyuşmazlıkları çözerek toplumsal düzenin bekasını temin etmek de önleyici kolluk faaliyetlerinin bir parçasıdır.

Cezalandırma Teorileri ve Sosyal Kontrol

Cezalandırma eylemi, toplumsal düzenin yeniden tesisi için kritik bir işlev görür. Emile Durkheim’a göre ceza, sadece suçluyu caydırmak için değil, toplumun ortak değerlerini (kolektif bilinç) güçlendiren sembolik bir “ayin” olarak görülmelidir. Donald Black’in tasnifine göre sosyal kontrol biçimleri çeşitlenir: Failin mağdurun zararını gidermekle yükümlü olduğu sisteme Tazmini Kontrol denir. Günümüzde hapishanelerin maliyetinin artması ve katılığı, toplum merkezli (denetimli serbestlik vb.) yöntemlerin gelişmesine yol açmıştır. Ancak, mahkûmları toplumdan tamamen izole etme düşüncesi, bu toplumsal entegrasyon yöntemlerinin bir sebebi değil, aksine geleneksel hapishane mantığının bir ürünüdür.

Tarihsel Karanlık Sayfalar: Öjenik ve Toplumsal Sınıflandırma

20. yüzyılın başlarında, özellikle 1921 yılında Amerikan Öjenik Kayıt Ofisi tarafından yapılan çalışmalar, bilimsel kılıf altında ayrımcılığın nasıl meşrulaştırıldığını gösterir. Bu dönemde “toplumsal açıdan uygunsuz” olarak nitelenen ve kısırlaştırılması planlanan gruplar arasında deliler, sara hastaları, suçlular ve zihinsel engelliler sayılmıştır. İlginç bir şekilde, bu listede ırksal bir kategori olan “Zenciler” doğrudan “uygunsuzlar” sınıfına dahil edilmemiş; sınıflandırma daha çok “biyolojik ve ahlaki kusur” iddiaları üzerinden yürütülmüştür. Bu tarihsel örnekler, Adalet Psikolojisi gibi modern disiplinlerin neden yargılama sürecindeki duygu, düşünce ve tepkileri bilimsel verilerle incelemesi gerektiğini de kanıtlar.

1. Bir toplumda belirli bir grubun kendi benimsediği toplumsal kuralları başkasına dayatmaya başlamasını tetikleyen durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

A) Ahlaki panik
B) Ahlaki ilişki
C) Toplumsal çatışma
D) Toplumsal anomali
E) Toplumsal rekabet

Cevap : A) Ahlaki panik

Açıklama : Stanley Cohen tarafından ortaya atılan Ahlaki Panik (Moral Panic) kavramı; toplumun belli bir kesiminin veya grubunun (genellikle medyanın da kışkırtmasıyla), başka bir grubu (sapkın olarak etiketlenenleri) toplumun değerlerine, çıkarlarına ve varlığına bir tehdit olarak algılaması ve bu korkuyla kendi ahlaki kurallarını dayatarak sert önlemler talep etmesi sürecini ifade eder.

2. Aşağıdakilerden hangisi polis kavramının bugün kullanılan anlamına en yakın anlama sahiptir?

A) Polizei
B) Polites
C) Politia
D) Politeia
E) Jus Policia

Cevap : A) Polizei

Açıklama :

3. Aşağıdakilerden hangisi sosyolojik yaklaşıma en uzak kriminoloji akımıdır?

A) Eleştirel Kriminoloji
B) Feminist Kriminoloji
C) Postmodernist Kriminoloji
D) Sembolik Etkileşimcilik
E) Biyolojik Kriminoloji

Cevap : E) Biyolojik Kriminoloji

Açıklama : Kriminolojide sosyolojik yaklaşımlar (Eleştirel, Feminist, Postmodern, Etkileşimci vb.), suçu toplumsal yapı, çevre, kültür ve etkileşimle açıklar. Buna karşın Biyolojik Kriminoloji (Cesare Lombroso öncülüğünde); suçluluğu bireyin genetik yapısı, fiziksel özellikleri, beyin anomalileri veya hormonları gibi tamamen biyolojik ve bireysel faktörlerle açıklar. Bu yaklaşım, toplumsal nedenleri dışladığı için sosyolojik yaklaşıma en uzak (hatta zıt) akımdır.

4. En az iki kişi arasında ortaya çıkan bir uyuşmazlığın, taraflar veya resmî kamu görevlileri eliyle devletin yargılama organları önüne getirilmesi ve burada nihai anlamda çözülmesi esasına dayalı yargılama şekli aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

A) Yargı ayrılığı
B) Çekişmesiz yargı
C) Çekişmeli yargı
D) Yüksek yargı
E) Uzlaşma

Cevap : C) Çekişmeli yargı

Açıklama : Hukukta, taraflar arasında bir hak iddiası ve buna karşı bir inkar/savunma varsa, yani bir “uyuşmazlık” (niza) söz konusuysa ve bu durum mahkeme önüne getirilerek hakim tarafından karara bağlanıyorsa buna “Çekişmeli Yargı” (Nizalı Kaza) denir. Çekişmesiz yargıda ise (örn: veraset ilamı) bir davalı/hasım yoktur.

5. Aşağıdaki ülkelerden hangisi “yargı ayrılığı” sistemini benimsememiştir?

A) Türkiye
B) Almanya
C) İsviçre
D) Fransa
E) ABD

Cevap : E) ABD

Açıklama : “Yargı Ayrılığı” (İdari Yargı – Adli Yargı ayrımı), Kıta Avrupası hukuk sistemine (Fransa, Almanya, Türkiye) özgüdür. Bu sistemde devlet ile vatandaş arasındaki davalara ayrı mahkemeler (Danıştay, İdare Mah.) bakar. Ancak Anglo-Sakson hukuk sistemini uygulayan ABD ve İngiltere’de “Yargı Birliği” sistemi vardır; idari davalar da dahil tüm davalar genel mahkemelerde görülür, ayrı bir idari yargı kolu yoktur.

6. Aşağıdakilerden hangisi toplum merkezli cezalandırma yöntemlerinin gelişmesinin sebeplerinden değildir?

A) Hapishane açmanın maliyetli olması
B) Cezanın tayininde esnekliğe ihtiyaç duyulması
C) Hapishanelerdeki mahkûm sayısının artması
D) Toplumsal hoşgörü düşüncesinin gelişmesi
E) Mahkûmları izole etme düşüncesinin önem kazanması

Cevap : E) Mahkûmları izole etme düşüncesinin önem kazanması

Açıklama : Toplum merkezli cezalandırma (denetimli serbestlik, kamu hizmeti vb.); suçluyu hapishaneye kapatıp toplumdan tecrit etmek (izole etmek) yerine, toplum içinde ıslah etmeyi amaçlar. Bu yöntemlerin gelişme sebebi hapishanelerin doluluğu, maliyeti ve katılığıdır. “Mahkûmları izole etme düşüncesinin önem kazanması” ise tam tersine hapishane sistemini güçlendiren bir argümandır; toplum merkezli cezalandırmanın (entegrasyonun) zıddıdır.

7. Sembolik etkileşimciliğe göre aşağıdakilerden hangisi sapkın davranışın özelliklerinden biri değildir?

A) Sapkınlık, davranışta bulunan kişiler ile o davranışa tepki gösterenler arasındaki ilişkiye içkin bir niteliktir.
B) Sapkınlık, bazı kişilerin doğuştan sahip olduğu karakter özelliğidir.
C) Sapkınlık, birilerinin ötekiler tarafından kural çiğneyenler olarak görüldüğü gruplar arası etkileşimin bir ürünüdür.
D) Sapkınlık, davranışa içkin bir nitelik değildir.
E) Sapkınların asgari ortak özelliği sapkınlık damgası yemiş olmalarıdır.

Cevap : B) Sapkınlık, bazı kişilerin doğuştan sahip olduğu karakter özelliğidir.

Açıklama : Sembolik Etkileşimcilik (ve Etiketleme Teorisi), sapkınlığın eylemin kendisinde veya failin doğasında olmadığını savunur. Onlara göre sapkınlık, toplumun bir davranışa “sapkın” etiketini yapıştırmasıyla (toplumsal tepkiyle) oluşur. Dolayısıyla “Sapkınlık, bazı kişilerin doğuştan sahip olduğu karakter özelliğidir” görüşü, Biyolojik Pozitivizme aittir ve Sembolik Etkileşimcilik tarafından reddedilir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Amerikan Öjenik Kayıt Ofisi’nin 1921 yılında yaptığı bir çalışmada tanımlanan toplumsal açıdan uygunsuz olanlar sınıfına dahil değildir?

A) Sara hastası olanlar
B) Zenciler
C) Suçlular
D) Deliler
E) Sınırlı ehliyetliler

Cevap : B) Zenciler

Açıklama : 20. yüzyılın başında ABD’de uygulanan Öjenik (soyaçekim) politikaları kapsamında “toplumsal açıdan uygunsuz” (socially inadequate) kabul edilen ve kısırlaştırılması hedeflenen gruplar; “zihinsel engelliler (feeble-minded), deliler, suçlular, sara hastaları, alkolikler, körler, sağırlar, şekilsizler ve muhtaçlar” olarak listelenmiştir. Bu listede ırksal bir kategori olarak doğrudan “Zenciler” (Siyahiler) yer almamıştır; sınıflandırma daha çok biyolojik/zihinsel/ahlaki “kusur” atfedilen gruplar üzerinden yapılmıştır.

9. Ceza yargılamasında yer alan kişi, kurum ve makamların davranışlarını, duygu ve düşüncelerini, tepkilerini psikoloji ve psikiyatrinin verileri ışığında incelemeyi amaçlayan disiplin aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ceza Adaleti
B) Viktimoloji
C) Hukuk Psikolojisi
D) Adalet Psikolojisi
E) Penaloji

Cevap : D) Adalet Psikolojisi

Açıklama : Yargılama sürecindeki süjelerin (hakim, savcı, sanık, tanık, mağdur) davranışlarını, psikolojik durumlarını, tanıklıkların güvenilirliğini ve karar verme süreçlerini inceleyen alt disiplin “Adalet Psikolojisi” (Forensic Psychology / Yargı Psikolojisi) olarak adlandırılır. (Not: Hukuk Psikolojisi daha geneldir, Adalet Psikolojisi yargılama sürecine odaklanır).

10. ….., iki veya daha fazla kişi ya da grubun, farklılıklarının bilincinde olduğu bir karşıtlık durumuyken; ….., bu farklılıkları gidermek için birtakım girişimlerde bulunulmasıdır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Uyuşmazlık – çatışma
B) Anlaşma – uyuşmazlık
C) Çatışma – uyuşmazlık
D) Çatışma – anlaşma
E) Uyuşmazlık – anlaşma

Cevap : C) Çatışma – uyuşmazlık

Açıklama :

11. Bir mesleki konumdan diğerine yönelik hareketi doğuran toplumsal koşullar ile bireysel güdüler ve hedeflerin toplamını adlandırmak için kullanılan ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumsal etkileşim
B) Kariyer olasılığı
C) Toplumsal anomali
D) Kariyer beklentisi
E) Toplumsal kontrol

Cevap : B) Kariyer olasılığı

Açıklama : Chicago Okulu sosyologları (özellikle H. Becker), sapkınlık sürecini bir “kariyer” olarak incelerler. Bir kişinin bir konumdan diğerine (örneğin esrarkeşliğe) geçişini sağlayan nesnel koşullar ve öznel güdülerin bütününe “Kariyer Olasılığı” (Career Contingency) kavramıyla yaklaşırlar.

12. “Cezalandırma çok daha sembolik bir anlama sahiptir; belirli bir düzen düşüncesini yansıtan ayin niteliğinde bir toplumsal faaliyettir. Bir gruba veya inanç sistemine aidiyeti dışa vurur. Dolayısıyla temel toplumsal kurumların otoritesini ve meşruiyetini tebarüz ettiren zorunlu bir ahlaki düzenin vazgeçilmez unsurudur.”
Yukarıdaki paragrafta dile getirilen yaklaşım aşağıdaki sosyologlardan hangisine aittir?

A) Karl Marx
B) Emile Durkheim
C) Max Weber
D) Erving Goffman
E) Michel Foucault

Cevap : B) Emile Durkheim

Açıklama : Emile Durkheim, cezayı sadece suçluyu caydıran bir araç olarak değil; toplumun “Kolektif Bilincini” (ortak değerlerini) güçlendiren, toplumsal dayanışmayı tazeleyen ve ahlaki sınırları çizen sembolik bir “ayin” (ritüel) olarak görür. Ona göre ceza, suçludan çok toplumun geri kalanı için gereklidir (Dayanışma işlevi).

13. Failin mağdura karşı belirli bir borç altında olduğu ve bunu ödemeye yükümlü kılındığı, mağdurun zararını giderme amacı taşıyan sosyal kontrol türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cezai Kontrol
B) Sağaltıcı Kontrol
C) Tazmini Kontrol
D) Uzlaştırıcı Kontrol
E) Onarıcı Kontrol

Cevap : C) Tazmini Kontrol

Açıklama : Donald Black’in sosyal kontrol tipolojisine göre;
– Cezai: Yasak ve ceza odaklıdır (Devlet vs Fail).
– Tazmini (Compensatory): Borç ve ödeme odaklıdır. Failin mağdura verdiği zararı maddi olarak karşılamasını (tazminat ödemesini) hedefler.
– Sağaltıcı (Therapeutic): Tedavi odaklıdır.
– Uzlaştırıcı (Conciliatory): İlişki onarımı odaklıdır.

14. Aşağıdakilerden hangisi sapkınlık kariyerinin aşamalarından değildir?

A) Cezalandırılma
B) Örgüte katılma
C) Norm ihlali
D) İçselleştirme
E) Kamuya mâl olma

Cevap : D) İçselleştirme

Açıklama :

15. Birtakım değerleri paylaşan ve kişisel sıfatlar ve davranma şekillerine ilişkin belli bir toplumsal normlar bütününe riayet eden bir grup bireyden hareketle bağlılık göstermeyen her üye …… bağlılık göstermeme hususiyeti ise bir….. olarak tanımlanabilir.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) deli – delilik
B) katil – cinayet
C) sapkın – sapma
D) hasta – hastalık
E) terörist – terör

Cevap : C) sapkın – sapma

Açıklama : Sosyolojik tanımda; bir grubun veya toplumun normlarına (kurallarına) uymayan, onlara bağlılık göstermeyen bireye “Sapkın” (Deviant); bu kural ihlali durumuna veya davranışına ise “Sapma” (Deviance) denir.

16. “Dünyaya açıklık” kavramı ile aşağıdakilerden hangisi ifade edilmektedir?

A) İnsan diğer canlılarla barış içerisinde yaşar.
B) İnsan çevre sorunlarına duyarlıdır.
C) İnsan herkese karşı eşit davranır.
D) İnsan bilgili ve kültürlüdür.
E) İnsanın bütünüyle biyolojisi tarafından belirlenmemiş olmasıdır.

Cevap : E) İnsanın bütünüyle biyolojisi tarafından belirlenmemiş olmasıdır.

Açıklama : Felsefi antropolojide (özellikle Arnold Gehlen ve Max Scheler) insan, hayvanlar gibi içgüdüleriyle belirli bir çevreye hapsolmuş (çevreye bağlı) bir varlık değildir. İnsan, içgüdüleri zayıf olduğu için biyolojik olarak belirlenmemiştir; bu eksikliğini kültür ve teknikle tamamlar. Kendi dünyasını kurabilme, çevresini aşabilme ve farklı ortamlara uyum sağlayabilme yeteneğine “Dünyaya Açıklık” denir.

17. Uyuşmazlıkların mahkemeler dışında, varlığına devlet tarafından izin verilen kurumlar aracılığıyla çözülmesine olanak tanıyan bir dizi yönteme ne ad verilir?

A) Ceza yargılaması
B) Çekişmesiz yargı
C) Toplumsal kontrol
D) Alternatif uyuşmazlık çözme yolu
E) Çekişmeli yargı

Cevap : D) Alternatif uyuşmazlık çözme yolu

Açıklama : Mahkemelerin iş yükünü azaltmak ve uyuşmazlıkları daha hızlı, ucuz ve barışçıl yollarla çözmek için geliştirilen; devletin tanıdığı arabuluculuk, tahkim, uzlaştırma gibi yöntemlerin genel adı “Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları” (ADR – Alternative Dispute Resolution)dır.

18. Aşağıdakilerden hangisi hayata karşı işlenen suçlardandır?

A) Organ veya doku ticareti
B) İnsan üzerinde deney
C) Taksirle yaralama
D) İntihara yönlendirme
E) Kasten yaralama

Cevap : D) İntihara yönlendirme

Açıklama : Türk Ceza Kanunu’nda “Hayata Karşı Suçlar” bölümünde (Madde 81-85) yer alan suçlar şunlardır: Kasten Öldürme, Kasten Öldürmenin İhmali Davranışla İşlenmesi, İntihara Yönlendirme, Taksirle Öldürme. Yaralama, organ ticareti ve deney suçları ise “Vücut Dokunulmazlığına Karşı Suçlar” başlığı altındadır. İntihar yaşam hakkıyla ilgili olduğu için hayata karşı suçtur.

19. Aşağıdakilerden hangisi literatürde “ahlaki panik” olarak ifade edilen toplumsal durumun görünümlerinden değildir?

A) Kişilerin birbirine karşı daha fazla güven beslemeye başlaması
B) Toplumun kabul ettiği kuralları ihlal eden davranışın sapkınlık olarak ilan edilmesi
C) Sapkın damgası yiyen kişinin davranışını suç sayan bir hukuk kuralının kabul edilmesi
D) Sapkın kişinin ahlaki açıdan karalanması ve bu kişinin bir toplum düşmanı olduğunun cümle âleme duyurulması
E) Belirli bir insan veya insan grubuna karşı toplumun geri kalanı tarafından gözle görülür bir düşmanlığın sergilenmesi

Cevap : A) Kişilerin birbirine karşı daha fazla güven beslemeye başlaması

Açıklama : Ahlaki panik, bir tehdit algısı ve korku iklimi yaratır. Bu süreçte toplumda düşmanlık, ötekileştirme, güvensizlik ve paranoya artar. İnsanlar “sapkınlardan” ve birbirinden korkmaya başlar. Dolayısıyla “Kişilerin birbirine karşı daha fazla güven beslemeye başlaması” ahlaki paniğin bir sonucu olamaz; tam tersine ahlaki panik toplumsal güveni sarsar.

20. Polisin bireyler arasında ortaya çıkan basit uyuşmazlıkları çözmesi aşağıdaki faaliyet alanlarından hangisinin kapsamına girmektedir?

A) Toplumsal düzenin bekasını temin
B) Suçla mücadele
C) Toplumsal güvenliğin tesisi
D) Üzerinde uzlaşmaya varılan değerlerin koruyucusu olma
E) Devlet otoritesinin hayata geçirilmesi

Cevap : A) Toplumsal düzenin bekasını temin

Açıklama : Polisin görevleri “Adli” (suçla mücadele) ve “İdari” (düzeni sağlama) olarak ikiye ayrılır. Polisin henüz suç oluşmadan, bireyler arasındaki basit uyuşmazlıkları, gürültü şikayetlerini veya kargaşayı çözerek barışı sağlaması; Toplumsal Düzenin Bekasını (Devamlılığını) Temin Etme ve Önleyici Kolluk (Kamu Düzeni) görevidir.