Bilimsel Araştırma Teknikleri 2024-2025 Bütünleme Soruları

Bilimsel Düşüncenin Temelleri: Pozitivizm ve Kuramsal Yapı

Modern bilim dünyası, bilginin nasıl üretildiği ve doğrulandığı üzerine kurulu çeşitli felsefi temellere dayanır. Bu temellerin başında gelen Pozitivist Bilim Anlayışı; bilginin kaynağını yalnızca gözlemlenebilir ve deneyle kanıtlanabilir “görgül verilerde” arar. Pozitivizme göre bilim; nesnel, ölçülebilir ve metafizik spekülasyonlardan arınmış olmalıdır. Bu yaklaşımda insan sezgileri veya inançları bilimsel birer veri olarak kabul edilmez. Bilimsel faaliyetin zirvesi ise Kuramlar (Teoriler)’dir. Kuramlar; varsayım, yasa ve hipotezleri içeren, olgular arasındaki ilişkileri tutarlı bir şekilde açıklayan sistematik savlar topluluğudur. Bilimsel bir kurama ulaşmak, sadece verileri toplamak değil, bu veriler arasındaki nedensellik bağlarını genelleştirerek evrensel yasalara ulaşmak anlamına gelir.

Araştırma Süreci: Problemin Tanımlanması ve Literatürün Önemi

Bilimsel bir yolculuk, doğru sorunun sorulmasıyla başlar. Araştırma konusunun seçimi, sürecin en kritik aşamasıdır; zira yanlış veya çok genel seçilmiş bir konu, araştırmanın sonuçsuz kalmasına neden olabilir. İyi bir araştırma konusu sınırlandırılmış, araştırılabilir ve alana katkı sağlar nitelikte olmalıdır. Araştırmacı, konusuna karar verdikten sonra derinlemesine bir Literatür Taraması yapmalıdır. Bilimsel çalışmalar, geçmişteki bilgilerin üzerine inşa edilir; ancak bu süreçte başkasına ait fikirleri kaynak göstermeden kullanmak yani kopyalamak (intihal), bilimsel dürüstlük ilkesine taban tabana zıttır. Bilimsel Dürüstlük; dürüst davranmayı, etik kurallara uymayı ve kuramsal yeterliliği şart koşar.

Evren, Örneklem ve Örnekleme Teknikleri

Araştırmanın kapsadığı tüm birimlerin oluşturduğu bütüne Evren (Ana Kütle) denir. Örneğin “sendikalı işçiler” bir evren teşkil ederken, “tek bir Van kedisi” sadece bir birimdir ve evren statüsünde değerlendirilemez. Evrenin tamamına ulaşmak zor olduğunda, onu temsil eden daha küçük bir grubun seçilmesi sürecine Örnekleme, seçilen gruba ise Örneklem denir. Örnekleme yöntemleri çeşitlilik gösterir:

• Küme Örneklemesi: Elemanların değil, coğrafi birimlerin veya kurumların tesadüfi seçilmesidir.
• Tabakalı Örnekleme: Evrendeki değişkenlerin (yaş, cinsiyet vb.) örneklemde de aynı oranda temsil edilmesini sağlar.
• Kota Örneklemesi: Evrendeki belli değişkenlerin temsil edilmesi için araştırmacı tarafından belirlenen sınırlardır.

Doğru örnekleme yapılsa bile, veri toplama aşamasında araştırmacı veya denekten kaynaklı sistematik hatalar (geri dönüşü olmayan hatalar) oluşabilir.

Veri Toplama Araçları: Anket, Gözlem ve Ölçme

Veri toplama yöntemleri arasında en yaygın olanı Anket tekniğidir. Anket; katılımcının yapılandırılmış sorulara karşılık vermesiyle gerçekleşen sistemli bir veri elde etme yöntemidir. Anketlerin geçerliliğini artırmak için uygulama öncesi Bilgi Metodu (Debriefing) gibi ön testler yapılır. Diğer bir yöntem olan gözlem ise mülakattan farklıdır; mülakat sözel iletişime dayanırken gözlem izlemeye dayanır. Ölçme aşamasında ise değişkenlerin doğası önemlidir. Somut değişkenlerin ölçümü kolaydır, ancak zeka veya tutum gibi soyut değişkenler ölçülmeye çalışıldığında süreç zorlaşır. Sosyal bilimlerde tutumları ölçmek için en çok 5’li veya 7’li Likert Ölçeği tercih edilir.

Güvenirlik, Geçerlik ve Akademik Raporlama

Bir araştırmanın bilimsel değeri, ölçümlerin Güvenirlik (tutarlılık) ve Geçerlik (doğruluk) düzeyine bağlıdır. Temel bir kural olarak; bir testin geçerli olabilmesi için önce mutlaka güvenilir olması gerekir. İçsel tutarlılığın ölçümünde en yaygın kullanılan istatistiksel yöntem Cronbach Alfa katsayısıdır. Araştırma tamamlandığında sonuçlar Makale, bildiri veya tez gibi türlerde raporlanır. Hakemli dergilerde yayımlanan makaleler, akademik iletişimin en değerli parçasıdır. Bu raporlarda çalışmanın kolay bulunmasını sağlayan anahtar kelimeler yer alırken, kaynaklar bölümünde asla anket katılımcılarının özel bilgileri paylaşılmaz; bu bölüm sadece atıf yapılan bilimsel eserleri listeler.

1. Pozitivist bilim anlayışının dayandığı temel varsayımlarla ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Görgül verilerin derlenmesi ve değerlendirilmesinde, objektif olunmalıdır.
B) Metafizik iddialar meşru bilgi değildir.
C) Bilimin amacı neden-sonuç ilişkilerini açığa çıkarmak ve düzenlilikleri açıklayan kanunlar ortaya koymaktır.
D) İnsan sezgileri ve inançları bilimsel bilginin temelidir.
E) Meşru bilgiye mantık ve matematiği kullanarak ve doğa bilimlerinin yöntemleriyle ulaşılabilir.

Cevap : D) İnsan sezgileri ve inançları bilimsel bilginin temelidir.

Açıklama : Pozitivizm, bilginin kaynağının yalnızca deney ve gözleme dayalı “görgül veriler” olduğunu savunur. Bu yaklaşıma göre bilim nesnel (objektif) olmalı, metafizik ve spekülasyondan uzak durmalıdır. İnsan sezgileri ve inançları ise öznel (subjektif) ve denetlenemez olduğu için pozitivist anlayışta bilimsel bilginin temeli olarak kabul edilmez; aksine reddedilir.

2. Belli varsayım, yasa ve hipotezleri içeren ve ele aldığı olgunun işleyişine dair tutarlı açıklamalar getiren sistematik savlar topluluğudur.
Yukarıda tanımı yapılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Deneyler
B) Bilgi
C) Gözlem
D) Tasarımlar
E) Kuramlar

Cevap : E) Kuramlar

Açıklama : Bilimsel yöntem hiyerarşisinde; olguları açıklayan, kavramlar arasındaki ilişkileri belirleyen, yasa ve hipotezlerle desteklenmiş, kapsamlı ve sistematik açıklama modellerine Kuram (Teori) denir. Kuramlar, “neden” ve “nasıl” sorularına cevap veren en üst düzey bilgi yapılarıdır.

3. Bilimsel çalışmalar daha önce yapılmış araştırmalar üzerine inşa edilirler.
Yukarıdaki ifadeye göre aşağıdakilerden hangisi bilimsel bir araştırma yaparken araştırmacının kaçınması gereken bir durumdur?

A) Konu ile ilgili benzer kaynakları incelemek.
B) Konu ile ilgili benzer kaynakları toplamak.
C) Konu ile ilgili benzer kaynakları kopyalamak.
D) Konu ile ilgili benzer kaynakları değerlendirmek.
E) Konu ile ilgili benzer kaynakları sınıflandırmak.

Cevap : C) Konu ile ilgili benzer kaynakları kopyalamak.

Açıklama : Bilimsel araştırmanın temeli “Literatür Taraması”dır; yani mevcut kaynakların incelenmesi, toplanması ve sentezlenmesidir. Ancak başkasına ait fikir veya metinleri kaynak göstermeden veya olduğu gibi alıp kendi eseriymiş gibi sunmak (kopyalamak), “İntihal” (Aşırma) suçudur ve bilim etiğine aykırıdır.

4. Aşağıdakilerden hangisi bir hata kaynağı değildir?

A) Denek hatası
B) Veri hatası
C) Gözlemci önyargısı
D) Denek önyargısı
E) Gözlemci hatası

Cevap : B) Veri hatası

Açıklama : Araştırmalarda güvenilirliği tehdit eden dört temel hata/yanlılık kaynağı literatürde şöyle tanımlanır: 1. Denek Hatası (Katılımcının yorgunluğu vb.), 2. Denek Önyargısı (Katılımcının hoş görünme çabası vb.), 3. Gözlemci Hatası (Araştırmacının dikkatsizliği), 4. Gözlemci Önyargısı (Araştırmacının subjektif yorumu). “Veri Hatası” ise bu kaynakların sonucunda ortaya çıkan durumun adıdır, literatürdeki standart “hata kaynağı” sınıflandırmasında yer alan bir başlık değildir.

5. Evrenden araştırmanın yürütüleceği daha küçük bir grubun belli bir dizgesellikte seçilmesine ….., seçilen küçük gruba da ….. denir.
Yukarıda cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) tartışma süreci – tartışma veya tartışmacı kütle
B) seçim süreci – seçim veya seçmen kütle
C) örnekleme süreci – örneklem veya örnek kütle
D) düzenleme süreci – düzelti veya düzen kütle
E) kullanım süreci – kullanım veya kullanıcı kütle

Cevap : C) örnekleme süreci – örneklem veya örnek kütle

Açıklama : Araştırmanın kapsadığı bütüne “Evren” (Ana Kütle) denir. Bu evreni temsil etmek üzere seçilen alt gruba “Örneklem”, bu grubu seçme işlemine ve sürecine ise “Örnekleme” adı verilir.

6. I. Bilimsel düşünce sadece bazı durumlarda nesnel (objektif) olabilir.
II. Bilim, soru sormaya, sorgulamaya dayanır.
III. Bilim, insana belli sınırlar içerisinde doğayı ve yaşamı denetleme imkânı sağlar.
IV. Bilimsel faaliyetin amacı incelenen konudaki olguları tanımlamak, olgular arasında nedensellik ilişkisi kurmak ve bunları genelleştirip, kuramlar içinde toplayarak kanunlara ulaşmaktır.
“Bilimsel Yaklaşım” ile ilgili yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız IV
B) I ve II
C) I, II ve IV
D) Yalnız I
E) II, III ve IV

Cevap : E) II, III ve IV

Açıklama : Bilim; sorgulayıcıdır (II), doğayı anlama ve kontrol etme gücü verir (III) ve amacı yasalar/kuramlar üretmektir (IV). Ancak I. öncül yanlıştır; bilimsel düşünce “sadece bazı durumlarda” değil, ilke olarak her zaman nesnel (objektif) olmayı hedefler. Subjektiflik bilimsel yöntemin doğasına aykırıdır.

7. I. Kolay: Evrendeki belli değişkenlerin örnek kütlede de temsil edilebilmesi için kota ayrılmasıdır.
II. Küme: Elemanların değil de kümelerin, kurumların, coğrafi birimlerin (ülke, bölge, il, ilçe, köy, mahalle), şubelerin tesadüfi olarak seçildikleri örnekleme türüdür.
III. Tabakalı: Evrende var olan bir özelliğin ya da değişkenin örnekte de aynı oranda temsil edilmesidir.
IV. Kota: Evrenin evrene üye olanların kesin olarak belirlenemediği durumlarda kullanılan bir tekniktir.
Yukarıda verilen örnekleme türü-tanım eşleştirmelerinden hangisi veya hangileri doğru olarak verilmiştir?

A) III ve IV
B) I ve IV
C) II ve III
D) I ve III
E) I ve II

Cevap : C) II ve III

Açıklama : Küme Örneklemesi (II), bireyler yerine coğrafi birimlerin veya grupların seçilmesidir (Doğru). Tabakalı Örnekleme (III), evrendeki alt grupların (tabakaların) ağırlıkları oranında örneklemde temsil edilmesini sağlar (Doğru). Ancak I. öncüldeki tanım (kota ayrılması), Kolayda Örneklemeyi değil, Kota Örneklemesini tarif eder. Bu nedenle doğru eşleşmeler II ve III’tür.

8. Düşünsel ve bilimsel çalışmaların en değerli çıktısına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Teori
B) Bilgi
C) Yazmak
D) Bilim
E) Veri

Cevap : C) Yazmak

Açıklama :

9. “….. görece kısa sürede yazılırlar ve yılda birden çok sayı yayınlanan dergilere gönderilirler. Hakem değerlendirmesinden geçenler yayımlanırlar. Sayfa sayıları 10-40 arası olabilir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken çalışma türünün adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilimsel kitap
B) Lisans bitirme ödevi
C) Yüksek lisans tezi
D) Makale
E) Bildiri/Tebliğ

Cevap : D) Makale

Açıklama : Tanımda belirtilen özellikler (süreli dergilerde yayınlanma, hakem süreci, sayfa sınırlaması); akademik dünyadaki en yaygın bilimsel iletişim aracı olan “Bilimsel Makale”yi tarif etmektedir.

10. Aşağıdakilerden hangisi iyi bir araştırma konusu için söylenemez?

A) Araştırılabilir olmalı, hakkında veri toplanabilmeli
B) Uygulama veya kuram açısından katkı niteliğinde olmalı
C) Jürinin/değerlendiricinin beklentileriyle uyumlu olmalı
D) Genel bir konu olmalı
E) Potansiyel sonuçlarda simetri olmalı

Cevap : D) Genel bir konu olmalı

Açıklama : İyi bir araştırma konusunun en önemli özelliklerinden biri “sınırlandırılmış” olmasıdır. Konu ne kadar genel olursa, bilimsel yöntemle incelenmesi, kontrol edilmesi ve sonuçlandırılması o kadar zorlaşır. Bu nedenle araştırma konusu genel değil, daraltılmış ve özelleştirilmiş olmalıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi hipotezlerin özellikleri arasında yer almaz?

A) Yargı niteliğinde olmamalıdır.
B) Alandaki güncel bilgiyle uyumluluk göstermelidir.
C) Sınanabilir olmalıdır.
D) Belirli değişkenler arasındaki ilişkinin niteliğine dair olmalıdır.
E) Hipotezde bağımsız (etki eden) ve bağımlı (etkilenen) değişkenler belirgin biçimde gösterilmelidir.

Cevap : A) Yargı niteliğinde olmamalıdır.

Açıklama : Hipotezler, değişkenler arasındaki ilişkiyi test etmek üzere kurulan “önermelerdir”. Mantıkta her önerme bir yargı (hüküm) bildirir (Örn: “A, B’yi artırır”). Soru cümleleri hipotez olamaz. Dolayısıyla hipotezlerin yargı niteliğinde olması gerekir. A şıkkındaki ifade, hipotezin doğasına terstir.

12. Daha çok kişilerin tutumlarını ve eğilimlerini ölçme amaçlı olarak kullanılan ölçek aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sabit-toplamlar ölçeği
B) Likert ölçeği
C) Sıralama ölçeği
D) Semantik farklılıklar ölçeği
E) Stapel ölçeği

Cevap : B) Likert ölçeği

Açıklama : Sosyal bilimlerde katılımcıların bir ifadeye ne derece katıldıklarını (Kesinlikle katılıyorum – Kesinlikle katılmıyorum aralığında) ölçen ve tutum/eğilim ölçümlerinde en sık kullanılan ölçek türü Likert Ölçeğidir.

13. I. Ölçekler, çok sayıda ifade ile bir olgunun farklı boyutları hakkında insanların kafasında oluşan “algıyı” ölçmekten fazlasını da yapabilirler.
II. Önermeler soru biçiminde olduğu için hipotezler de soru biçiminde olmalıdır.
III. “Kişinin gelir düzeyi harcamalarını etkiler.” bir önermedir.
IV. “Gelir düzeyi ile harcama miktarı arasında bir ilişki yoktur.” bir hipotezdir.
Yukarıda temel kavramlarla ilgili verilen bilgilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I, II ve III
B) I ve III
C) Yalnız II
D) III ve IV
E) Yalnız I

Cevap : D) III ve IV

Açıklama : III. cümle bir ilişkiyi ifade ettiği için doğru bir önermedir. IV. cümle, “farksızlık hipotezi” (H0) formatında doğru bir hipotezdir. Ancak II. cümle yanlıştır; önermeler ve hipotezler soru cümlesi değil, düz cümle (yargı) biçiminde kurulur.

14. I. Araştırmacının ihtiyacını karşılamayacak nitelikte olmaları
II. Ticari amaçlı verilere ulaşmanın pahalı olabilmesi
III. Değişkenlere karşı uyumlu olabilmeleri
IV. Çalışma olması gerekenden çok, verilerin elverdiği şekilde tasarlanması
Yukarıda verilenlerden hangisi ya da hangileri “İkincil Verilerin Zayıflıklarından” değildir?

A) II ve IV
B) I ve II
C) I, III ve IV
D) II ve III
E) Yalnız III

Cevap : E) Yalnız III

Açıklama : İkincil verilerin zayıf yönleri; araştırmacının özel amacına tam uymaması (I), pahalı olabilmesi (ticari veriler – II) ve araştırmayı kısıtlamasıdır (IV). Ancak verilerin “değişkenlere karşı uyumlu olabilmesi” bir zayıflık değil, aksine bir üstünlük/avantajdır. Soru “zayıflık olmayanı” sorduğu için cevap III’tür.

15. I. Ders kitabı
II. Yüksek lisans tezi
III. Bilimsel kitap
IV. Gazete
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri bilimsel çalışma türleri arasında yer almaz?

A) II ve III
B) Yalnız II
C) I ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız IV

Cevap : E) Yalnız IV

Açıklama : Tez, bilimsel kitap ve (akademik içerikli olduğu sürece) ders kitapları bilimsel literatürün parçasıdır. Ancak Gazete, popüler medya aracıdır ve içeriği hakem denetiminden geçmediği için akademik/bilimsel çalışma türü olarak sınıflandırılmaz.

16. I. Bilimsel dergi
II. Raporlar
III. Yüksek lisans tezi
IV. Anket
Yukarıda verilenlerden hangisi ya da hangileri “İkincil Veri Türleri” başlığı altında yer alır?

A) I, II ve III
B) I ve III
C) I, II ve IV
D) II ve III
E) Yalnız III

Cevap : A) I, II ve III

Açıklama : İkincil veriler, başkaları tarafından daha önce toplanmış ve yayınlanmış verilerdir. Bilimsel dergiler, raporlar ve tezler bu kapsama girer. Anket ise araştırmacının kendisinin uyguladığı “Birincil Veri” toplama aracıdır.

17. Aşağıdakilerden hangisi anket teriminin en genel ifadesidir?

A) Katılımcının daha önce belirlenmiş bir sıralamada ve yapıda oluşturulan sorulara karşılık vermesiyle gerçekleşen veri elde etme tekniğidir.
B) Katılımcının rahatsız olduğu bir konu hakkında o alanın uzman ekibine dileklerini belirtme tekniğidir.
C) Katılımcıların birbirleriyle belli bir konuya dair münazara etmesi tekniğidir.
D) Katılımcının genel, gündelik yaşamına ilişkin soruların yöneltilmesiyle konuya dair tartışma ortamı yaratma tekniğidir.
E) Katılımcıların fikir alışverişi yapabileceği bir ortama zemin hazırlama tekniğidir.

Cevap : A) Katılımcının daha önce belirlenmiş bir sıralamada ve yapıda oluşturulan sorulara karşılık vermesiyle gerçekleşen veri elde etme tekniğidir.

Açıklama : Anket yöntemi, standartlaştırılmış (yapılandırılmış) soru formları kullanılarak, sistematik bir şekilde veri toplanmasını ifade eder. A şıkkı bu metodolojik tanımı en doğru şekilde yapmaktadır.

18. Araştırma süreciyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Araştırmacı, konu hakkında bir araştırma tasarımında bulunacak düzeyde bilgi sahibi olmalıdır.
B) Bir araştırma için araştırma konusunun seçimi sanıldığı kadar önemli değildir.
C) Bir araştırmaya başlamadan önce araştırmacının, en azından ne yapmak istediğini bilmesi gerekir.
D) Belirlenen genel araştırma konularının araştırılabilir hale gelmeleri için değişik ölçütler kullanılarak özelleştirilmeleri, yani daraltılmaları gerekir.
E) Araştırma konusunda fazla deneyimi olmayanlar için araştırma fikri edinmenin en yararlı yollarından bir tanesi, daha önce yapılmış çalışmaları incelemektir.

Cevap : B) Bir araştırma için araştırma konusunun seçimi sanıldığı kadar önemli değildir.

Açıklama : Araştırma konusunun ve probleminin doğru seçilmesi, bir araştırmanın başarısını belirleyen en kritik ve en önemli aşamadır. Konu yanlış veya önemsiz seçilirse, sonraki tüm emekler boşa gidebilir. Dolayısıyla B şıkkındaki “önemli değildir” ifadesi kesinlikle yanlıştır.

19. I. Sokaktaki bir Van kedisi
II. Sendikalı işçiler
III. Barınakta yemeğini yiyen bir bulldog
IV. Trabzon’da geçimini balıkçılıktan sağlayan aileler
Yukarıda verilenlerden hangisi veya hangileri bir evren statüsünde olamaz?

A) I, II ve III
B) I ve III
C) III ve IV
D) Yalnız II
E) II ve III

Cevap : B) I ve III

Açıklama : İstatistiksel anlamda “Evren” (Ana Kütle), ortak özelliklere sahip birimlerin oluşturduğu bir topluluktur (gruptur). “Sendikalı işçiler” (II) ve “Balıkçı aileler” (IV) birer gruptur ve evren olabilirler. Ancak “Bir Van kedisi” (I) ve “Bir bulldog” (III) tekil birimlerdir (denektir); tek başlarına bir evren oluşturamazlar.

20. İçsel tutarlılığın ölçümünde en yaygın kullanılan yöntem ….. alfa olarak da bilinen alfa katsayısıdır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Cronbach
B) Perreault
C) Shaphira
D) Malhotra
E) Friedman

Cevap : A) Cronbach

Açıklama : Ölçeklerin güvenilirliğini (içsel tutarlılığını) ölçmek için kullanılan ve 0 ile 1 arasında değer alan katsayı, Lee Cronbach tarafından geliştirilen Cronbach Alfa (Cronbach’s Alpha) katsayısıdır.