Modern Felsefenin Oluşumu 2025-2026 Final Soruları

Kartezyen Devrim: Descartes ve Öznenin Doğuşu

Modern felsefe, skolastik dönemin dogmatik kalıplarını kıran ve aklı merkeze alan bir kopuşla başlar. Bu sürecin mimarı olan Rene Descartes, her türlü bilgiden şüphe ederek (Metodik Şüphe) sarsılmaz bir temel aramıştır. Ulaştığı “Düşünüyorum, öyleyse varım” (Cogito ergo sum) ilkesi, modern öznenin kuruluşudur. Descartes, varlık alanını ruh (düşünen töz) ve beden (yer kaplayan töz) olarak ikiye ayıran Düalizm anlayışını benimsemiştir. Bu iki ayrı yapının insanda nasıl etkileşime girdiği sorusuna ise, beynin merkezindeki kozalaksı bez (pineal gland) aracılığıyla yanıt vermiştir. Ona göre mutlak anlamda töz sadece Tanrı’dır; ruh ve beden ise var olmak için Tanrı’ya muhtaç olan sonlu tözlerdir.

Madde ve Hareket: Fransız Aydınlanması ve Materyalizm

18. yüzyıl Fransız Aydınlanması, Descartes’ın rasyonalizmini İngiliz Empirizmi (Locke ve Hume) ile harmanlayarak radikal bir materyalizme evrilmiştir. Denis Diderot, evreni sonsuz bir bilardo masası olarak betimleyerek, maddenin kör bir determinizmle hareket ettiğini savunmuştur. Diderot’nun baş editörlüğünü yaptığı Ansiklopedi, bilginin kilise baskısından kurtarılmasında kilit rol oynamıştır. Bu akımın en sert temsilcilerinden Baron d’Holbach, “Doğanın Sistemi” eserinde doğada kin, aşk veya günah gibi insani/ahlaki duyguların olmadığını, her şeyin fiziksel yasalarla işlediğini savunur. D’Holbach’a göre gerçek mutluluk dinde değil, başkasının iyiliğine çalışmak gibi toplumsal bir erdemde gizlidir.

Egemenlik ve Toplum Sözleşmesi: Hobbes ve Rousseau

Modern siyaset felsefesinde devletin kökeni “toplum sözleşmesi” ile açıklanır. Thomas Hobbes, insan doğasının bencil olduğunu (Egoizm) ve bu bencilliğin ancak mutlak bir otoriteyle dizginlenebileceğini savunur. İsmini Tevrat’tan aldığı Leviathan metaforuyla devleti, bireylerin barış adına tüm haklarını devrettiği bir dev canavar olarak tanımlar. Buna karşın Jean-Jacques Rousseau, medeniyetin insanı bozduğunu savunarak Romantizm akımının temellerini atmıştır. Rousseau, “Doğaya Dönüş” çağrısı yaparak, duyguların ve doğal içgüdülerin kuru akla karşı üstünlüğünü savunmuş; modern toplumun adaletsizliklerini eleştirmiştir.

Spinoza’nın Panteizmi ve Paralelizm

Baruch Spinoza, Tanrı ve doğayı tek bir töz olarak özdeşleştiren Panteizm (Tüm-tanrıcılık) anlayışıyla modern felsefeye damga vurmuştur. Spinoza’ya göre zihin ve beden birbirini etkilemez; ancak aynı tözün iki farklı yüzü oldukları için mükemmel bir uyum (Psiko-fizik Paralelizm) içindedirler. Spinoza’nın temel felsefi kaygısı, insanı tutkuların esaretinden kurtararak akıl yoluyla en yüksek mutluluğa (Beatitudo) ulaştırmaktır. Bu mutluluk, doğanın (Tanrı’nın) zorunlu yasalarını anlamaktan geçer.

İfade Özgürlüğü ve Eleştirel Akıl: Voltaire ve Toland

Aydınlanma’nın sembol ismi Voltaire, bağnazlığa karşı savaş açmış ve Descartes’ın “doğuştan ideler” görüşünü reddederek Locke’un deneyciliğini savunmuştur. Ünlü eseri Kandid (Candide), dünyadaki kötülükleri görmezden gelen aşırı iyimser felsefeleri hicveder. Bu dönemde birçok düşünür, fikirlerini daha özgürce ifade edebildikleri liberal İngiltere’yi örnek almıştır. İngiliz serbest düşünür John Toland ise, hiçbir otoriteye (Sokrates bile olsa) körü körüne boyun eğilmemesi gerektiğini savunarak, modern laik ve eleştirel düşüncenin sınırlarını çizmiştir.

1. Descartes’a göre insan ruhu ile bedeninin ilişkiye girdiği yer aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cinsel organlar
B) İlik
C) Mide
D) Beyinde bulunan kozalaksı bir bez
E) Gözler

Cevap : D) Beyinde bulunan kozalaksı bir bez

Açıklama : Rene Descartes, ruh (res cogitans) ve bedeni (res extensa) birbirinden tamamen ayrı iki farklı töz olarak tanımlamıştır (Kartezyen Düalizm). Ancak bu iki tözün insanda nasıl etkileşime girdiği sorunu (zihin-beden problemi) üzerine, beynin merkezinde bulunan ve tek parçalı olan “Kozalaksı Bez”in (Pineal Gland) ruhun bedeni yönettiği “ruh koltuğu” olduğunu iddia etmiştir. Descartes’a göre ruh, bu bez aracılığıyla hayvansal ruhları yönlendirerek bedeni hareket ettirir.

2. Descartes’a göre mutlak töz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tanrı
B) Ruh
C) Doğa
D) Beden
E) Akıl

Cevap : A) Tanrı

Açıklama : Descartes felsefesinde “Töz” (Cevher), var olmak için kendisinden başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan varlıktır. Bu tanıma tam anlamıyla uyan tek varlık **Tanrı**’dır (Sonsuz Töz). Ruh ve Beden ise var olmak için Tanrı’ya muhtaç olduklarından “Sonlu Töz”ler olarak adlandırılırlar. Dolayısıyla mutlak anlamda töz sadece Tanrı’dır.

3. “Evren sonsuz genişlikte bir bilardo masası gibidir ve üzerinde sonsuz sayıda bilardo topu yuvarlanmaktadır.”
Yukarıdaki düşünceyi savunan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Descartes
B) Diderot
C) Platon
D) Malebranche
E) Leibniz

Cevap : B) Diderot

Açıklama : Bu metafor, Aydınlanma dönemi materyalistlerinin evren anlayışını yansıtır. Denis Diderot ve mekanist materyalistler, evreni; atomların (bilardo toplarının) mekanik yasalarla hareket ettiği, çarpıştığı ve birbirini etkilediği devasa, determinist bir sistem olarak görmüşlerdir. Diderot, “D’Alembert’in Rüyası” ve diğer eserlerinde maddenin hareket halindeki doğasını ve evrenin dinamik yapısını bu tür benzetmelerle açıklamıştır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Baron D’Holbach’ın görüşlerinden biridir?

A) Doğada kin, nefret, aşk ve günah yer almaz.
B) Tanrı ve doğa aynıdır.
C) Doğa erekseldir.
D) Doğa Tanrının eseridir.
E) Doğa “tin”in gelişme basamaklarındaki ilk duraktır.

Cevap : A) Doğada kin, nefret, aşk ve günah yer almaz.

Açıklama : Baron D’Holbach, “Doğanın Sistemi” adlı eserinde radikal bir materyalizmi ve ateizmi savunur. Ona göre evrende sadece madde ve hareket vardır. Doğa kör bir zorunlulukla işler; onda insani duygulara (kin, aşk) veya ahlaki kavramlara (günah) yer yoktur. Bunlar sadece insanın hayal ürünleridir. Tanrı’yı reddettiği için B ve D şıkları, doğada amaç (erek) görmediği için C şıkkı, İdealist olmadığı için E şıkkı yanlıştır.

5. Diderot’nun etkilendiği İngiliz-İskoç filozoflar aşağıdakilerden hangisidir?

A) William James – Bertrand Russel
B) J.S.Mill-John Dewey
C) Locke-Hume
D) J.S.Mill – William James
E) Joseph Butler – Milton

Cevap : C) Locke-Hume

Açıklama : Fransız Aydınlanması ve özellikle Diderot, İngiliz Empirizminden (Deneycilik) derinden etkilenmiştir. John Locke’un “bilginin kaynağının deney olduğu” fikri ve David Hume’un kuşkucu/doğalcı yaklaşımları, Diderot’nun materyalist ve duyumcu felsefesinin temellerini oluşturmuştur. Diğer şıklardaki isimler (James, Dewey, Russell) tarihsel olarak Diderot’dan çok sonradır.

6. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Descartes’ın yöntem anlayışı bağlamında söylenemez?

A) Kuşku, Descartes’ın yöntem anlayışının temel unsurlarından biridir.
B) Descartes’a göre doğruluğu apaçık olarak bilinmeyen hiçbir şey, doğru olarak kabul edilmemelidir.
C) Descartes doğru bilgiye ulaşmak üzere matematikçilerin kullandığı analiz ve sentez yöntemlerini kullanmıştır.
D) Descartes’a göre geleneksel mantık pek çok doğru ve yararlı kurala sahip olmanın yanında, pek çok zararlı ve gereksiz kural da içermektedir.
E) Descartes’in yöntemsel kuşkuculuğu, felsefe tarihinde Skeptisizm adıyla bilinmektedir.

Cevap : E) Descartes’in yöntemsel kuşkuculuğu, felsefe tarihinde Skeptisizm adıyla bilinmektedir.

Açıklama : Descartes’ın kuşkuculuğu “Metodik (Yöntemsel) Şüphe”dir; yani şüpheyi, şüphe edilemeyecek kesin bir bilgiye (Cogito’ya) ulaşmak için bir “araç” olarak kullanır. Oysa felsefe tarihindeki “Skeptisizm” (Septisizm/Pyrrhonculuk), doğru bilgiye ulaşmanın imkansız olduğunu savunan ve şüpheyi “amaç” edinen akımdır. Descartes skeptisizmi çürütmek için yola çıkmıştır, bu yüzden onun yöntemi Skeptisizm olarak adlandırılamaz.

7. Aydınlanma dönemi filozofu olarak Diderot aşağıdaki eserlerden hangisinin editörü olarak ün yapmıştır?

A) Saf Aklın Eleştirisi
B) Monadoloji
C) Theodicee
D) İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma
E) Ansiklopedi

Cevap : E) Ansiklopedi

Açıklama : Denis Diderot, d’Alembert ile birlikte Aydınlanma Çağı’nın en büyük projesi olan **Ansiklopedi**’nin (Encyclopédie) baş editörlüğünü yapmıştır. Bilimi, sanatı ve zanaatları dogmalardan arındırarak akıl ışığında yeniden derleyen bu dev eser, Fransız Devrimi’ne giden yolda fikri bir devrim yaratmıştır. Diğer eserler Kant, Leibniz ve Hume’a aittir.

8. D’Holbach’a göre hakiki mutluluk aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dinsel bir hayat yaşamak
B) Kinik bir hayatı benimsemek
C) Zevk ve sefa hayatı sürmek
D) Dünyadan elini eteğini çekmek
E) Başkasının iyiliğine çalışmak

Cevap : E) Başkasının iyiliğine çalışmak

Açıklama : D’Holbach, ateist ve materyalist olmasına rağmen ahlakı reddetmez; aksine ahlakı din yerine “toplumsal fayda” üzerine temellendirir. Ona göre insan sosyal bir varlıktır ve bireysel mutluluk ancak toplumsal mutlulukla mümkündür. Erdemli olmak, başkalarının mutluluğuna katkıda bulunmaktır. “İyi insan”, hemcinslerine yararlı olandır. Bu nedenle hakiki mutluluk, bencil hazlarda değil, başkasının iyiliğine çalışmakta (erdemde) yatar.

9. Hobbes “leviathan” kavramını aşağıdakilerin hangisinden almıştır?

A) Kuran
B) Tevrat
C) Incil
D) Mormon İncili
E) Zebur

Cevap : B) Tevrat

Açıklama : Thomas Hobbes, mutlak egemen devleti simgeleyen ünlü eseri “Leviathan”ın ismini **Tevrat**’tan (Eski Ahit – Eyüp Kitabı / Book of Job) almıştır. Tevrat’ta Leviathan, gücüne karşı konulamaz devasa bir deniz canavarı olarak tasvir edilir. Hobbes, devleti; bireylerin üzerinde mutlak güce sahip, onları korkuyla itaat altına alıp barışı sağlayan, yeryüzündeki “Ölümlü Tanrı” (dev bir canavar) olarak gördüğü için bu metaforu kullanmıştır.

10. Kartezyen kuşku, aşağıdaki filozoflardan hangisinin yöntemi için kullanılan bir ifadedir?

A) Diderot
B) Kant
C) Descartes
D) Spinoza
E) Locke

Cevap : C) Descartes

Açıklama : “Kartezyen” terimi, Rene Descartes’ın isminin Latince hali olan “Renatus Cartesius”tan türetilmiştir. Dolayısıyla Kartezyen Felsefe, Kartezyen Koordinat Sistemi veya **Kartezyen Kuşku**, doğrudan **Rene Descartes**’ın felsefesini ve yöntemini ifade eder.

11. Rousseau, aşağıdaki yaklaşımlardan hangisini benimsemektedir?

A) Romantizm
B) Materyalizm
C) Rasyonalizm
D) Pragmatizm
E) Semptizm

Cevap : A) Romantizm

Açıklama : Jean-Jacques Rousseau, Aydınlanma Çağı’nın içinde yer almasına rağmen, aklın mutlak egemenliğine karşı “duygu”yu, “doğa”yı ve “içgüdü”yü ön plana çıkarmasıyla **Romantizm** akımının öncüsü (babası) kabul edilir. “Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev” gibi eserlerinde medeniyetin insanı bozduğunu savunarak “Doğaya Dönüş” çağrısı yapmış ve rasyonalist kuru akla karşı hislerin samimiyetini savunmuştur.

12. Aşağıdakilerden hangisi Voltaire için geçerli bir ifadedir?

A) Empirisizmden etkilenmemiştir.
B) Oratoryo tarikati üyesidir.
C) Descartes’in doğuştan ideler görüşünü reddeder.
D) Kantçıdır.
E) Okasyonalisttir.

Cevap : C) Descartes’in doğuştan ideler görüşünü reddeder.

Açıklama : Voltaire, İngiltere’de sürgündeyken John Locke’un felsefesini ve Newton’un fiziğini benimsemiştir. Fransa’ya döndüğünde Descartes’ın rasyonalizmine ve özellikle “zihinde doğuştan bilgiler (ideler) vardır” görüşüne şiddetle karşı çıkmıştır. Locke gibi o da zihnin boş bir levha (tabula rasa) olduğunu ve bilginin deneyimle geldiğini savunmuştur.

13. Aşağıdakilerden hangisi Diderot’un eserlerinden biridir?

A) Metot Üzerine Konuşma
B) Monadoji
C) Saf Aklın Eleştirisi
D) Etika
E) Kaderci Jaques ve Efendisi

Cevap : E) Kaderci Jaques ve Efendisi

Açıklama : “Kaderci Jacques ve Efendisi” (Jacques le Fataliste et son maître), Denis Diderot’un en ünlü romanlarından biridir. Eserde determinizm, özgür irade, kader ve ahlak konularını uşak Jacques ve efendisi arasındaki diyaloglarla mizahi ve felsefi bir dille tartışır. Diğer eserler sırasıyla Descartes, Leibniz, Kant ve Spinoza’ya aittir.

14. Tanrıyla doğayı özdeşleştiren panteist bir yorumla karşımıza çıkmakta olan önemli düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Spinoza
B) Kopernik
C) Gottfried Leibniz
D) David Hume
E) Voltaire

Cevap : A) Spinoza

Açıklama : Baruch Spinoza, “Deus sive Natura” (Tanrı veya Doğa) formülüyle tanınır. Ona göre Tanrı, evrenin dışında, onu yaratan aşkın bir varlık değil; evrenin kendisi, her şeyin içindeki öz yani doğanın bütünüdür. Tanrı ve Doğa birdir, aynı tözün iki farklı ismidir. Bu görüş felsefe tarihinde **Panteizm** (Tüm-tanrıcılık) olarak adlandırılır.

15. ‘Kandid’ adlı eser aydınlanma dönemi filozoflarından hangisine aittir?

A) Rousseau
B) Spinoza
C) D’Holbach
D) Voltaire
E) Diderot

Cevap : D) Voltaire

Açıklama : “Candide” (veya İyimserlik), **Voltaire**’in en meşhur felsefi romanıdır. Leibniz’in “Mümkün dünyaların en iyisinde yaşıyoruz” şeklindeki iyimser felsefesini (Teodise’yi) alaya almak ve dünyadaki kötülükleri, felaketleri, bağnazlığı eleştirmek için yazmıştır. Kitap, saf kahraman Candide’in dünyayı gezerken başına gelen felaketleri anlatır.

16. Spinoza’nın bedende ne olup bitiyorsa zihinde bu olup bitenin bir fikri olacağı görüşü, felsefe tarihinde aşağıdakilerin hangisiyle anılmaktadır?

A) Determinizm
B) İdealizm
C) Materyalizm
D) Paralelizm
E) Düalizm

Cevap : D) Paralelizm

Açıklama : Spinoza’ya göre Zihin ve Beden, tek bir tözün (Tanrı’nın) iki farklı sıfatıdır (Düşünce ve Yer Kaplama). Bu ikisi birbirini etkilemez (Descartes’taki gibi etkileşim yoktur), ancak aynı tözün görünümleri oldukları için aralarında mükemmel bir uyum vardır. Bedende gerçekleşen her fiziksel olayın, zihinde bir karşılığı (fikri) vardır ve bu iki süreç eş zamanlı (paralel) olarak ilerler. Bu görüşe **Psiko-fizik Paralelizm** denir.

17. Birçok aydınlanma düşünürünün fikirlerini daha özgür ifade edebildikleri liberal ve demokrat ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Norveç
B) İngiltere
C) Almanya
D) Yunanistan
E) İtalya

Cevap : B) İngiltere

Açıklama : 18. yüzyılda Fransa’da mutlakiyetçi krallık ve kilise baskısı varken; **İngiltere**, 1688 Şanlı Devrimi sonrası anayasal monarşiye geçmiş, ifade özgürlüğünün, dini hoşgörünün ve parlamenter sistemin olduğu bir özgürlükler ülkesiydi. Voltaire ve Montesquieu gibi Fransız aydınları İngiltere’ye gitmiş, oradaki özgürlük ortamından (Liberalizm) çok etkilenmiş ve bu fikirleri Fransa’ya taşıyarak Aydınlanma’yı ateşlemişlerdir.

18. Aşağıdaki filozoflardan hangisi egoizm meselesini ortaya atmaktadır?

A) Immanuel Kant
B) Rene Descartes
C) Thomas Hobbes
D) Gottfried Leibniz
E) Thomas Reid

Cevap : C) Thomas Hobbes

Açıklama : Thomas Hobbes, insan doğası üzerine karamsar ve gerçekçi bir bakış açısına sahiptir. Ona göre insan doğuştan bencildir (**Psikolojik Egoizm**) ve her eyleminin temelinde kendi çıkarını koruma, hazzı arama ve acıdan kaçma arzusu yatar. “İnsan insanın kurdudur” sözüyle, doğal durumda herkesin herkesle savaş halinde olduğunu ve bu bencilliğin ancak güçlü bir devletle kontrol altına alınabileceğini savunmuştur.

19. Sokratesçi okulda Başkan, “Hiçbir üstat üzerine yemin etmeyin.” der. Topluluk ona şu karşılığı verir: “Sokrates’in üzerine de.” Yukarıda alıntılanan öyküyü aktaran İngiliz filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) John Locke
B) John Toland
C) George Berkeley
D) David Hume
E) Bertrand Russell

Cevap : B) John Toland

Açıklama : John Toland, İngiliz Deist ve serbest düşünürdür. “Pantheisticon” adlı eserinde, hayali bir “Sokratik Topluluk” (Socratic Society) kurgular. Bu topluluğun ilkesi, hiçbir otoriteye körü körüne boyun eğmemek ve aklı rehber edinmektir. Hikayede Başkan’ın otorite karşıtı uyarısına topluluğun verdiği “Sokrates’in üzerine de (yemin etmeyiz)” cevabı, en büyük filozofun bile dogmatik bir otorite yapılamayacağını, asıl olanın özgür düşünce olduğunu vurgular.

20. Spinoza’nın temel felsefi kaygısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsanları doğaya egemen kılmak
B) En yüce ahlaki ilkelere ulaşmak
C) Haz merkezli bir yaşam sürmek
D) En yüksek mutluluğa erişmek
E) Tanrının varlığını reddetmek

Cevap : D) En yüksek mutluluğa erişmek

Açıklama : Spinoza’nın başyapıtı “Etika”nın (Ethica) temel amacı teorik metafizik yapmak değil, insanı tutkuların köleliğinden kurtarıp özgürleştirmek ve kalıcı bir mutluluğa ulaştırmaktır. Spinoza buna “Beatitudo” (Kutluluk / En Yüksek Mutluluk) adını verir. Bu mutluluk, Tanrı’yı (Doğayı) akılla bilmekten ve ona karşı duyulan “Zihinsel Tanrı Sevgisi”nden gelir. Felsefesinin nihai amacı bu ruhsal kurtuluş ve huzurdur.