Yaşlı Bakım İlke Ve Uygulamaları 2024-2025 Bütünleme Soruları

Geriatrik Beslenme ve Vitaminlerin Rolü

Yaşlılık döneminde beslenme, metabolizmanın yavaşlaması ve kronik hastalıkların artması nedeniyle kritik bir öneme sahiptir. C vitamini (Askorbik Asit), bağışıklık sistemini güçlendiren, anemiyi önleyen ve katarakt oluşumuna karşı koruyan suda eriyen bir vitamindir. C vitamini eksikliğinde Skorbüt görülürken; soruda belirtilen Pellegra hastalığı aslında B3 vitamini (Niasin) eksikliğinin bir sonucudur. Protein alımı konusunda ise hayvansal kaynaklı besinler (et, balık, süt, yumurta) vücudun üretemediği esansiyel aminoasitleri tam olarak içerirken; kuru baklagiller bitkisel kaynaklı oldukları için bazı aminoasitler açısından eksiktirler.

Doku Bütünlüğü: Bası Yaraları ve Fizyopatoloji

Hareketsiz veya yatağa bağımlı yaşlılarda en büyük risklerden biri dekübitüs ülseri olarak da bilinen bası yaralarıdır. Bu yaraların oluşumundaki en temel ve başlatıcı faktör basınçtır. Uzun süreli basınç, kılcal damar dolaşımını engelleyerek dokunun oksijensiz kalmasına (iskemi) neden olur. Özellikle ölüme yakın olan terminal dönemdeki hastalarda, kanın hayati organlara çekilmesi sonucu ciltte kanlanmanın bozulmasına kutanöz iskemi denir; bu durum kemiksi çıkıntılar üzerinde ani kızarıklık ve yaralarla kendini gösterir.

Geriatrik Farmakoloji ve Polifarmasi Riskleri

Yaşlı bireylerde birden fazla hastalığın bir arada bulunması, genellikle 5 veya daha fazla ilacın aynı anda kullanıldığı polifarmasi durumuna yol açar. İlaç uygulamalarında parenteral yol (IV, IM vb.) ilacın hızla kana karışmasını sağlasa da, alerjik reaksiyonların çok hızlı ortaya çıkması nedeniyle riskli bir yöntemdir. Yaşlılarda kullanılan yüksek riskli ilaçlardan Varfarin, doz aşımı veya etkileşim durumunda mide, bağırsak veya beyinde hayati kanamalara yol açabilir. Tüm ilaç uygulamalarında, uygulama yolu ne olursa olsun (lokal dahil), doktor isteminin (order) kontrol edilmesi tıbbi hataları önlemek için vazgeçilmez bir ilkedir.

Bilişsel Sağlık: Alzheimer ve Deliryum

Yaşlılıkta görülen bilişsel bozulmalar iki ana grupta incelenir:

• Alzheimer Hastalığı: Zaman ve mekan oryantasyonunun kaybolduğu, günlük yaşam aktivitelerinde bağımlılığın arttığı kronik ve ilerleyici bir süreçtir. Bakım planlarında düşünce süreçlerinde değişim ve aile içi baş etmede yetersizlik gibi tanılar ön plana çıkar.
• Deliryum: Aniden ortaya çıkan, bilişsel işlevlerin (hafıza, dil) bozulduğu akut bir tablodur. Hastanede kalış süresini uzatan ve ölüm riskini artıran ciddi bir durumdur.

Temel Bakım Uygulamaları ve Tanısal Ölçümler

Yaşlı bakımında rutin kontroller hayat kurtarıcıdır. Hipertansiyon tanısı için diyastolik (küçük) kan basıncının 90 mmHg ve üzerinde olması kritik bir sınırdır. Doğru bir ölçüm için manşetin kıyafetlerin üzerinden değil, doğrudan çıplak kola sarılması şarttır. Fizyolojik süreçlerde ise vücut sıcaklığını artıran temel mekanizmalardan biri Tiroid hormonudur. Hemşirelik uygulamaları olan yatak yapımında ise birincil amaç hijyen ve konfor sağlamak, enfeksiyonu önlemektir; ancak hastayı “uyutmak” gibi bir amaç bu sürecin teknik hedefleri arasında yer almaz.

Koruyucu Sağlık ve Palyatif Bakım

Yaşlılık döneminde bağışıklığın zayıflaması nedeniyle grip, pnömokok (zatürre), herpes zoster (zona) ve tetanoz aşıları rutin olarak önerilir. Ancak günümüzde bir AIDS aşısı bulunmadığı için bu liste dışındadır. Yaşamı tehdit eden hastalıkların semptom yönetimine odaklanan palyatif bakım, kronik hastalık yükü nedeniyle en çok yaşlı nüfusta gereklidir. Tıbbi hataların yönetiminde ise “hastanın içinde bulunduğu karmaşık durum” hasta kaynaklı bir faktörken; ekip içi iletişim ve liderlik eksiklikleri personel kaynaklı faktörler olarak sınıflandırılır.

1. C vitamini ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Eksikliğinde pellegra hastalığı meydana gelir.
B) Bağışıklık sisteminin güçlenmesinde görev alır.
C) Suda eriyen bir vitamindir.
D) Arteroskleroz, kanser, katarakt oluşumu, akciğer hastalığı, C vitamini eksikliği ile ilişkilidir.
E) Anemiyi ve katarakt oluşumunu önler.

Cevap : A) Eksikliğinde pellegra hastalığı meydana gelir.

Açıklama : C vitamini (Askorbik Asit) eksikliğinde **Skorbüt** hastalığı görülür. Pellegra hastalığı ise **B3 Vitamini (Niasin)** eksikliğinde ortaya çıkan bir hastalıktır. Diğer şıklar C vitamininin antioksidan ve bağışıklık güçlendirici özelliklerini doğru yansıtmaktadır.

2. Bası yaralarının oluşmasındaki en önemli faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kronik hastalıklar.
B) İlaçlar.
C) Cinsiyet.
D) Yaş.
E) Basınç.

Cevap : E) Basınç.

Açıklama : Bası yaralarının (dekübitüs ülseri) fizyopatolojisindeki temel ve başlatıcı etken, doku üzerine uygulanan uzun süreli **basınçtır**. Basınç, kılcal damar dolaşımını bozarak doku iskemisine (oksijensiz kalma) ve nekroza (doku ölümü) neden olur. Diğer faktörler (yaş, nem, beslenme) kolaylaştırıcı etkenlerdir.

3. Aşağıdakilerden hangisi parenteral yolla ilaç uygulamanın dezavantajıdır?

A) İlaç reaksiyonları ve allerjik tabloların daha hızlı ortaya çıktığı riskli uygulamalardır.
B) Parenteral uygulamalarda ilaçlar çabuk etki gösterir.
C) Enteral yolla uygulanamayan ilaçlar bu yolla uygulanır.
D) Sindirim kanalında emilmeyen ilaçlar parenteral yolla uygulanır.
E) Sindirim sisteminde emilimi bozulan ilaçlar bu yolla uygulanır.

Cevap : A) İlaç reaksiyonları ve allerjik tabloların daha hızlı ortaya çıktığı riskli uygulamalardır.

Açıklama : Parenteral yol (IV, IM vb.), ilacın doğrudan dokuya veya kana verilmesidir. İlaç hızla sistemik dolaşıma katıldığı için geri dönüşü yoktur ve **alerjik reaksiyonlar (anafilaksi gibi) çok hızlı ve şiddetli gelişebilir**. Bu durum parenteral uygulamanın en büyük risk ve dezavantajıdır. Diğer şıklar (hızlı etki, alternatif yol olma) avantaj veya endikasyonlardır.

4. Aşağıdakilerden hangisi yatak yapımı amaçlarından biri değildir?

A) Bireyi uyutmak.
B) Hijyenik bir çevre sağlamak.
C) Mikroorganizma bulaşını engellemek.
D) Bireyi rahatlatmak.
E) Bireyin bağımsızlığını sağlayarak cesaretlendirmek ve yeniden bağımsızlığını kazanmasını sağlamak.

Cevap : A) Bireyi uyutmak.

Açıklama : Yatak yapımının temel hemşirelik amaçları; hastaya temiz ve hijyenik bir çevre sağlamak (B), enfeksiyon riskini azaltmak (C), konforu artırarak rahatlamayı sağlamak (D) ve rehabilitasyon sürecinde hastayı teşvik etmektir (E). Ancak **”bireyi uyutmak”** doğrudan bir yatak yapma amacı değildir; yatak yapımı uykuya hazırlık sağlayabilir ama eylemin birincil amacı hastayı uyutmak değildir.

5. Palyatif bakım ihtiyacının en fazla olduğu grup aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yetişkinler.
B) Adolesanlar.
C) Yaşlılar.
D) Bebekler.
E) Çocuklar.

Cevap : C) Yaşlılar.

Açıklama : Kronik, ilerleyici ve yaşamı tehdit eden hastalıkların (kanser, kalp yetmezliği, Alzheimer vb.) görülme sıklığı yaşla birlikte artar. Bu nedenle ağrı ve semptom yönetimi odaklı **palyatif bakıma** en çok ihtiyaç duyan nüfus grubu **yaşlılardır**.

6. Aşağıdakilerden hangisi sıcak uygulamanın fiziksel etkileri arasında değildir?

A) Kan viskozitesini azaltma.
B) Doku metabolizmasını hızlandırma.
C) Vazokonstrüksiyon.
D) Kas gerilimini azaltma.
E) Vazodilatasyon.

Cevap : C) Vazokonstrüksiyon.

Açıklama : Sıcak uygulama damarları genişletir (**Vazodilatasyon**), kan akımını artırır, kasları gevşetir ve metabolizmayı hızlandırır. **Vazokonstrüksiyon** (damarların büzülmesi) ise sıcak uygulamanın değil, **soğuk uygulamanın** bir etkisidir.

7. Aşağıdakilerden hangisi tıbbi hataların oluşumunda ekiple ilgili faktörlerden biri değildir?

A) Hasta devri sırasında yazılı veya sözlü iletişim.
B) Kriz sırasında yazılı veya sözlü iletişim.
C) Takım yapısı ve liderlik.
D) Hastanın içinde bulunduğu durum.
E) Hasta bakımı sırasında yazılı veya sözlü iletişim.

Cevap : D) Hastanın içinde bulunduğu durum.

Açıklama : Tıbbi hataların nedenleri sınıflandırıldığında; iletişim sorunları (A, B, E), liderlik ve takım yapısı (C) **ekip/personel** kaynaklı faktörlerdir. **”Hastanın içinde bulunduğu durum”** (örneğin karmaşık hastalığı, yaşı, bilinci) ise **hasta kaynaklı** bir faktördür, ekiple ilgili değildir.

8. Hasta 75 yaşında, ilkokul mezunu ve emeklidir. İki yıl önce unutkanlık şikâyeti ile sağlık kuruluşuna başvuran ve Alzheimer Hastalığı (AH) tanısı alan hasta üç ay önce eşini kaybetmiştir.
Bireyde ağır derecede unutkanlık vardır. Zaman ve mekân oryantasyonu yoktur. Ev dışında bağımsızlığını yitirmiştir. Tehlikede olduğuna inanmakta, aile üyelerinin kendisini terk etmeyi düşündüklerini söylemektedir. Ölen anne-babasının kendisini ziyarete geldiğini ve onlarla konuştuğunu ifade etmektedir. Banyo yapma ve giysilerinin değiştirilmesi gibi günlük aktivitelere direnmektedir. Ailesine yük olduğunu ve ölmek isteğini belirtmektedir. Paraya düşkünlüğü artmıştır. Evde amaçsızca dolaşmakta, çekmece ve dolapları karıştırmaktadır. Geceleri uykuya dalmakta güçlük yaşamaktadır. Yemek yediğini unutup tekrar yemek istemektedir. Hasta yakını, hastayı aksi, geçirilmesi zor biri olarak tanımlamaktadır. Hastanın ihtiyacı olduğundan daha fazla yardım istediğini, kendisinin babasının davranışlarından rahatsızlık duyduğunu, kendi sağlığının da bozulduğunu, özel ve sosyal hayatını istediği gibi yaşayamadığını, zaman zaman babasının bakımını daha fazla üstlenemeyeceğini düşündüğünü belirtmiştir. Hasta Memantin 20 mg 1×1, Rivastigmin 15 transdermal flaster (27 mg rivastigmin) 1×1, Sertralin 50 mg 1×1 kullanmaktadır. Gordo’nun Fonksiyonel Sağlık Örüntüleri Modeli’ne göre toplanan veriler doğrultusunda hazırlanan hasta bakım planında aşağıdakilerden hangisi hastaya uygun bir tanı değildir?

A) Aile içi baş etmede yetersizlik riski.
B) Gereğinden az beslenme.
C) Uyku paterninde bozulma.
D) Düşünce sürecinde değişim.
E) Huzursuzluk.

Cevap : B) Gereğinden az beslenme.

Açıklama :

9. Aşağıdakilerden hangisi 65 yaş ve sonrasında yapılması önerilen aşılardan biri değildir?

A) Herpes zoster aşısı.
B) Pnömokok aşısı.
C) AIDS aşısı.
D) Tetanoz, difteri, boğmaca (Td/Tdap) aşısı.
E) Grip aşısı.

Cevap : C) AIDS aşısı.

Açıklama : Günümüzde HIV/AIDS hastalığına karşı geliştirilmiş ve kullanıma sunulmuş **bir aşı bulunmamaktadır**. Dolayısıyla 65 yaş üstüne (veya herhangi bir gruba) önerilmesi söz konusu değildir. Diğer aşılar (Grip, Zatürre, Zona, Tetanoz) yaşlılar için rutin önerilen aşılardır.

10. Aşağıdakilerden hangisi deliryumun sonuçlarından biridir?

A) Anksiyete azalır.
B) Hastanede kalış süresi kısalır.
C) Fonksiyonel kapasite artar.
D) Bilişsel işlevler bozulur.
E) Ölüm riski azalır.

Cevap : D) Bilişsel işlevler bozulur.

Açıklama : Deliryum; dikkatin, bilincin ve algının bozulduğu akut bir tablodur. En temel sonucu **bilişsel işlevlerin (hafıza, oryantasyon, dil) bozulmasıdır**. Ayrıca hastanede kalış süresini uzatır, ölüm riskini artırır ve fonksiyonel kapasiteyi düşürür.

11. Hipertansiyon tanısı için diyastolik kan basıncının sınırı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 120 mmHg.
B) 140 mmHg.
C) 90 mmHg.
D) 80 mmHg.
E) 130 mmHg.

Cevap : C) 90 mmHg.

Açıklama : Hipertansiyon tanısı için genel kabul gören sınır değerler; Sistolik (Büyük) tansiyon için 140 mmHg, Diyastolik (Küçük) tansiyon için **90 mmHg** ve üzeridir.

12. 85 yaşında, evli olan erkek hasta, yaklaşık olarak 6 ay önce halsizlik, yataktan kalkmada güçlük ve yürüyememe şikâyetleriyle ikinci basamak hastaneye başvurmuştur. Yapılan tetkikler sonucu hemoglobin düzeyi 5,8 g/dl olarak bulunmuş ve hasta üçüncü basamak üniversite hastanesine sevk edilmiştir. Hasta öyküsünde, hastanın alkol kullanımının hiç olmadığı, 38 yıl boyunca günde 2 paket sigara tükettiği ve 15 yıl önce sigarayı bıraktığı öğrenilmiştir. Hasta 55 yaşında inguinal herni ameliyatı olmuş ve 8 yıl önce de serebrovasküler olay (SVO) hastalığı geçirmiştir. Hastada SVO’ya bağlı herhangi bir sekel kalmamıştır. Ayrıca hasta Hepatit B taşıyıcısıdır. Soy geçmişinde herhangi bir sağlık sorunu bulunmamaktadır. Bir hafta önce odasında düşmüş olup, hastada sol kalça kırığı meydana gelmiştir. Kalça kırığı nedeniyle hasta yeme-içme, temizlenme, yürüme ve yataktan kalkma gibi öz bakım aktivitelerinde bağımlıdır. Birey genellikle gün içinde uyumakta ve ara ara sayıklamaları olmaktadır. Hastanın oral mukoz membranı değerlendirildiğinde, kırmızı renkte olduğu görülmüştür ve oral mukoziti mevcuttur. Hasta yutma güçlüğü nedeniyle sulu-yumuşak diyetle beslenmekte ve hastaya günde 2 defa 250 ml olan beslenme solüsyonu verilmektedir. Balgam çıkarmakta zorlanan ve solunum güçlüğü olan hastada hırıltılı solunum mevcuttur. Ayrıca hastanın üriner kateteri vardır.
Yukarıdaki örnek vaka sunumunda açıklanan öyküye göre aşağıdakilerden hangisi bu hasta için uygun bir tanı değildir?

A) Karar ve çıkar çatışması.
B) Hava yolunu temizlemede etkisizlik.
C) Oral (ağız) mukoz membranda bozulma.
D) Sosyal etkileşimde bozulma.
E) Fiziksel mobilitede (hareketlilikte) bozulma.

Cevap : A) Karar ve çıkar çatışması.

Açıklama : Vaka metninde hastanın fiziksel sorunları (solunum güçlüğü, ağız yarası, kalça kırığı/hareketsizlik) ve bilişsel durumu (sayıklama, uyuklama) ön plandadır. “Karar ve çıkar çatışması” (Decisional Conflict) tanısı, genellikle tedavi seçenekleri arasında kalan ve karar vermekte zorlanan, bilinci açık bireyler için kullanılır. Sayıklayan ve akut bakım ihtiyacı olan bu hasta için bu tanı öncelikli veya uygun değildir.

13. Yaşlılarda kullanılan yüksek riskli ilaçlardan hangisi yan etki olarak mide, barsak veya beyinde kanamaya neden olur?

A) İnsülin.
B) Varfarin.
C) Benzodiyazepinler.
D) Antihistaminikler.
E) Digoksin.

Cevap : B) Varfarin.

Açıklama : **Varfarin (Coumadin)**, güçlü bir antikoagülandır (kan sulandırıcı). Terapötik aralığı dardır ve doz aşımında veya etkileşimlerde en ciddi yan etkisi **kanamadır** (Gastrointestinal kanama, beyin kanaması vb.).

14. Aşağıda verilen polifarmasi açıklamalarından hangisi yanlıştır?

A) Beş ya da daha fazla ilacın bir arada kullanımı.
B) Bir ya da daha fazla ilacın en az bir hafta süre ile bir arada kullanımı.
C) İki ya da daha fazla ilacın bir arada kullanımı.
D) Birden fazla endikasyon için çok sayıda ilaç kullanımı.
E) Dört ya da daha fazla ilacın bir arada kullanımı.

Cevap : B) Bir ya da daha fazla ilacın en az bir hafta süre ile bir arada kullanımı.

Açıklama : Polifarmasi kelime anlamı olarak “çoklu ilaç kullanımı” demektir. Literatürde genellikle **5 ve üzeri** ilaç kullanımı (bazen 4+) olarak tanımlanır. Ancak B şıkkındaki **”Bir ya da daha fazla ilacın…”** ifadesi polifarmasiyi tanımlamaz; tek bir ilacın kullanımı polifarmasi (çoklu ilaç) değildir.

15. Aşağıdaki ifadelerden hangisi kan basıncını ölçerken yanlış bir uygulamadır?

A) Mümkünse ölçüm, birey en az 5 dakika dinlendikten sonra yapılmalıdır.
B) Ölçüm sırasında konuşmamalı, bacak bacak üstüne atmamalıdır.
C) Ölçüm öncesindeki 30 dakika içinde bireyin sigara, çay veya kahve içmemiş, kafein almamış ve tercihen yemek yememiş olması önerilmektedir.
D) Manşet kıyafetlerin üzerinden sarılmalıdır.
E) Ölçüm yapacak kişinin görme işitme ile ilgili bir sorunu olmamalıdır.

Cevap : D) Manşet kıyafetlerin üzerinden sarılmalıdır.

Açıklama : Doğru bir tansiyon ölçümü için manşet (manşon), **doğrudan cilde (çıplak kola)** temas etmelidir. Kıyafet üzerinden sarılması, seslerin duyulmasını zorlaştırır ve hatalı ölçümlere neden olur. D şıkkındaki uygulama yanlıştır.

16. Aşağıdakilerden hangisi yaşlıda ciddi değerlendirme gerektiren davranış değişikliklerinden biri değildir?

A) İntihar tehdidi veya girişimi.
B) Ajitasyon ve agresyon.
C) Bilinçte değişmeler.
D) Tedavi işbirliğini kabul etme.
E) Yeme-içme tehdidi.

Cevap : D) Tedavi işbirliğini kabul etme.

Açıklama : İntihar, saldırganlık (agresyon), bilinç değişikliği ve yeme reddi acil ve ciddi değerlendirme gerektiren olumsuz durumlardır. Ancak **”Tedavi işbirliğini kabul etme”** (uyum), tedavinin başarısı için istenen, **olumlu** bir davranıştır; bir sorun veya risk oluşturmaz.

17. Aşağıdaki besinlerden hangisi yeterli miktarda esansiyel aminoasit içermez?

A) Et.
B) Balık.
C) Süt.
D) Yumurta.
E) Kuru baklagiller.

Cevap : E) Kuru baklagiller.

Açıklama : Et, balık, süt ve yumurta hayvansal kaynaklı proteinlerdir ve vücudun üretemediği tüm esansiyel aminoasitleri tam olarak içerirler (“Tam Protein”). Bitkisel kaynaklı olan **Kuru Baklagiller** ise bazı esansiyel aminoasitler açısından eksiktir (“Eksik Protein”).

18. Aşağıdakilerden hangisi lokal ilaç uygulamasında dikkat edilmesi gereken ilkelerden biri değildir?

A) Losyonlar uygulama öncesi çalkalanmalıdır.
B) Deri temiz ve kuru olmalıdır.
C) Daha önce ilaç uygulanmışsa deri üzerindeki ilaç kalıntıları temizlenmelidir.
D) İlaç ılık olarak uygulanmalı, gerekirse uygulama öncesi avuç içinde ısıtılabilir.
E) Lokal ilaç uygulamasında doktor isteminin kontrol edilmesine gerek yoktur.

Cevap : E) Lokal ilaç uygulamasında doktor isteminin kontrol edilmesine gerek yoktur.

Açıklama : İlaç uygulamasının temel ilkesi “8 Doğru” kuralıdır. İlacın türü ne olursa olsun (lokal, oral, IV), **mutlaka doktor istemi (order) kontrol edilmelidir**. İstem olmadan veya kontrol edilmeden ilaç uygulanması tıbbi hatadır.

19. Cilt sağlığının bozulması, yaralar, kemiksi çıkıntılar üzerinde kızarıklık durumları, terminal dönemde görülen değişikliklerden hangisinin belirtileridir?

A) Bilinç seviyesinde azalma.
B) Kutanöz iskemi.
C) Sfinkter kontrol kaybı.
D) İletişimin bozulması.
E) Terminal delirium.

Cevap : B) Kutanöz iskemi.

Açıklama : Terminal dönemde (ölüme yakın dönem), dolaşım sisteminin yavaşlaması ve kanın hayati organlara çekilmesi sonucu ciltte kanlanma bozulur. Buna **Kutanöz İskemi** (Cilt iskemisi) denir. Bu durum, bası noktalarında ani kızarıklıklara ve Kennedy Terminal Ülseri gibi yaraların oluşmasına neden olur.

20. Organizmanın sıcaklık artırıcı mekanizmaları arasında hangi hormon yer alır?

A) Aldesteron.
B) Glukagon.
C) Oksitosin.
D) İnsülin.
E) Tiroid.

Cevap : E) Tiroid.

Açıklama : Vücut sıcaklığının düzenlenmesinde **Tiroid hormonları (T3, T4)** metabolizma hızını artırarak ısı üretimini sağlayan en temel hormonlardır. (Epinefrin de etkilidir). İnsülin kan şekerini, Aldesteron sıvı dengesini düzenler.