Kamu Maliyesi 2024-2025 Vize Soruları (Bahar)

Devletin Ekonomiye Müdahale Gerekçeleri ve Piyasa Aksaklıkları

Modern iktisat teorisinde devletin ekonomiye müdahalesi, serbest piyasanın kaynak dağılımında etkinliği sağlayamadığı “piyasa aksaklıkları” (market failures) durumunda zorunlu hale gelir. Adam Smith tarafından ortaya atılan Görünmez El kavramı, piyasanın müdahalesiz dengeye geleceğini savunsa da; dışsallıklar, asimetrik bilgi ve eksik piyasalar gibi olgular bu dengeyi bozar. Örneğin, sigorta yaptıran birinin riskli davranışlarını artırması olan Ahlaki Tehlike (Moral Hazard), asimetrik bilginin yarattığı bir aksaklıktır. Bu sorunları çözmek için devlet; vergiler, sübvansiyonlar veya mülkiyet haklarını düzenleyen yasalar gibi müdahale araçlarını kullanır. Coase Teoremi ise işlem maliyetlerinin sıfır olduğu durumlarda tarafların kendi aralarında anlaşarak dışsallıkları çözebileceğini ve devlet müdahalesine gerek kalmadan sosyal optimuma ulaşabileceğini savunur.

Kamusal Mal ve Hizmetlerin Sınıflandırılması

Toplumun ortak ihtiyacını karşılayan mallar, teknik özelliklerine göre ayrılır:

• Tam Kamusal Mallar: Faydası bölünemez, rakip olmama ve dışlanamama özelliklerine sahiptir (Savunma, adalet vb.). Bedel ödemeyenlerin tüketimden mahrum bırakılamaması “bedavacılık” (free-rider) sorununa yol açar.
• Yarı Kamusal Mallar: Faydası bölünebilen ancak önemli toplumsal dışsallık yaratan mallardır (Eğitim, sağlık).
• Küresel Kamusal Mallar: Etkileri ulusal sınırları aşan unsurlardır. İklim değişikliği, terörizm ve asit yağmurları bu kapsamdayken; trafik kazaları genellikle yerel bir sorun olarak kabul edilir.

Kamu Harcamaları: Sınıflandırma ve Artış Kanunları

Kamu harcamaları, ulusal gelir üzerindeki etkilerine göre Gerçek Harcamalar (mal ve hizmet üretimi sağlayan) ve Transfer Harcamaları (sadece satın alma gücünün el değiştirdiği, karşılıksız ödemeler) olarak ikiye ayrılır. Cari harcamalar; personel giderleri ve ısıtma, aydınlatma gibi tüketim harcamalarını kapsarken; faiz giderleri transfer harcamaları sınıfında yer alır. Alman iktisatçı Adolph Wagner, “Kamu Harcamalarının Artışı Kanunu” ile sanayileşme ve toplumsal refah beklentilerinin yükselmesinin harcamaları sürekli artıracağını öngörmüştür. Teknolojik gelişmeler ise devletin hizmet kalitesini ve hacmini artırdığı için gerçek artış nedeni kabul edilir; fiyat artışları ise sadece görünüşte bir artıştır.

Vergileme ve Makroekonomik Dengeler

Vergilemenin en temel mali amacı, kamu harcamalarının finansmanı için gelir elde etmektir. Bunun yanı sıra gelir dağılımında adalet ve ekonomik istikrar gibi ikincil amaçlar da güdülür. John Maynard Keynes, 1929 bunalımı sonrası toplam talep yetersizliğinin krizlerin ana nedeni olduğunu savunarak kamu maliyesinin talebi yönetmedeki rolünü vurgulamıştır. Bir ekonomide tam istihdam ile fiyat istikrarının birlikte sağlandığı durum ekonomik denge (iç denge) olarak adlandırılır. Kamu kesiminin büyüklüğünü ölçmede toplam vergi yükü (Toplam Vergi / GSYİH) en temel göstergeyken, dış ödemeler dengesi doğrudan bir büyüklük ölçütü değildir.

1. Faydası bölünmez nitelikte olan ve bedelini ödemek istemeyenlerin tüketimden dışlanamadıkları mal ve hizmet türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kulüp malı
B) Yarı kamusal mal
C) Erdemli mal
D) Tam kamusal mal
E) Küresel kamusal mal

Cevap : D) Tam kamusal mal

Açıklama : **Tam kamusal mallar** (örneğin ulusal savunma, adalet hizmetleri), iki temel özelliğe sahiptir: 1. **Rakip olmama (Non-rivalry):** Bir kişinin tüketimi diğerinin tüketim miktarını azaltmaz (Faydası bölünmez). 2. **Dışlanamama (Non-excludability):** Bedelini ödemeyenler bile tüketimden mahrum bırakılamaz. Bu tanım D şıkkını işaret eder.

2. Dışsal ekonomilerde işlem maliyetlerinin sıfır olması koşulu altında, mülkiyet haklarının tesisi suretiyle taraflardan birinin diğerinin zararını karşılaması neticesinde sosyal optimuma ulaşılacağı ve ekonomik etkinlik sağlanacağı görüşü aşağıdakilerden hangisi ile ilişkilendirilebilir?

A) Sübvansiyon
B) Pigou vergisi
C) Tam ekonomik istikrar
D) Coase teoremi
E) Permi hakları

Cevap : D) Coase teoremi

Açıklama : Ronald Coase tarafından geliştirilen **Coase Teoremi**’ne göre; eğer mülkiyet hakları net bir şekilde tanımlanmışsa ve işlem maliyetleri sıfır (veya çok düşük) ise, taraflar devlet müdahalesine gerek kalmadan kendi aralarında pazarlık yaparak dışsallık sorununu çözebilir ve etkin kaynak dağılımına (sosyal optimuma) ulaşabilirler.

3. Vergilemenin mali amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fiyat istikrarını sağlamaktır.
B) Ekonomik büyümeyi sağlamaktır.
C) Ekonomik istikrarı sağlamaktır.
D) Kamu harcamalarının finansmanı için gelir elde etmektir.
E) Gelir dağılımında adaleti sağlamaktır.

Cevap : D) Kamu harcamalarının finansmanı için gelir elde etmektir.

Açıklama : Vergilemenin en temel ve klasik amacı, devletin kamu hizmetlerini yürütebilmesi için gereken finansman kaynağını yaratmaktır. Buna **”Mali Amaç”** (Fiskal Amaç) denir. Ekonomik büyüme, istikrar ve gelir dağılımı gibi hedefler ise vergilemenin “Ekonomik ve Sosyal (Mali Olmayan)” amaçlarıdır.

4. Ekonomideki aksaklıkların büyük ölçüde toplam talep yetersizliklerinden kaynaklandığını ifade eden iktisatçı hangisidir?

A) John Maynard Keynes
B) Adolph Wagner
C) David Ricardo
D) Adam Smith
E) Milton Friedman

Cevap : A) John Maynard Keynes

Açıklama : 1929 Büyük Buhranı sonrası klasik iktisadın “arz kendi talebini yaratır” görüşünü eleştiren **J.M. Keynes**, ekonomik durgunlukların ve işsizliğin temel nedeninin **efektif talep (toplam talep) yetersizliği** olduğunu savunmuş ve devletin harcamalar yoluyla talebi artırması gerektiğini öne sürmüştür.

5. Kamu harcamalarının ulusal gelirde herhangi bir artışa neden olup olmadığı dikkate alınmak suretiyle yapılan kamu harcaması sınıflandırması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dolaylı harcamalar / Dolaysız harcamalar
B) Cari harcamalar / Yatırım harcamaları
C) Altyapı harcamaları / Tüketim harcamaları
D) Gerçek harcamalar / Transfer harcamaları
E) Verimli kamu harcamaları / Verimsiz kamu harcamaları

Cevap : D) Gerçek harcamalar / Transfer harcamaları

Açıklama : Pigou tarafından yapılan bu ayrıma göre; devletin üretim faktörlerini kullanarak mal ve hizmet ürettiği ve milli gelire doğrudan katkı sağladığı harcamalara **Gerçek Harcamalar**; sadece satın alma gücünün el değiştirdiği ve doğrudan üretim yaratmayan harcamalara ise **Transfer Harcamaları** denir.

6. Aşağıdakilerden hangisi devletin ekonomiye müdahale gerekçeleri arasında yer almaz?

A) Görünmez el
B) Devlet anlayışında meydan gelen değişiklikler
C) Piyasa aksaklıkları
D) Asimetrik bilgi
E) Doğal tekeller

Cevap : A) Görünmez el

Açıklama : **”Görünmez El”** (Adam Smith), piyasa mekanizmasının kendi kendine dengeye geleceğini ve devlet müdahalesine gerek olmadığını savunan Klasik İktisat görüşüdür. Dolayısıyla bu kavram, müdahalenin bir gerekçesi değil, aksine müdahaleye **karşı çıkan** mekanizmanın adıdır. Diğer şıklar (Piyasa aksaklıkları, tekeller vb.) devlet müdahalesini zorunlu kılan nedenlerdir.

7. Aşağıdakilerden hangisi küresel kamusal mallar çerçevesinde değerlendirilemez?

A) Asit yağmurları
B) Küresel yoksulluk
C) Terörizm
D) İklim değişiklikleri
E) Trafik kazaları

Cevap : E) Trafik kazaları

Açıklama : Küresel kamusal mallar (veya kötüler), etkileri ulusal sınırları aşan ve tüm dünyayı ilgilendiren olgulardır. İklim değişikliği, terörizm, salgın hastalıklar ve asit yağmurları küresel ölçektedir. Ancak **Trafik Kazaları**, genellikle yerel veya ulusal ölçekte kalan, küresel bir dışsallık yaratmayan bir sorundur.

8. Bir ekonomide eksik piyasaların olması aşağıdakilerden hangisine yol açar?

A) Kaynak dağılımını saptırıcı etki yaratır.
B) Fiyat istikrarını bozar.
C) Ödemeler bilançosunu olumsuz etkiler.
D) Gelir bölüşümünü bozar.
E) İktisadi istikrarı bozar.

Cevap : A) Kaynak dağılımını saptırıcı etki yaratır.

Açıklama : Eksik piyasalar (örneğin sigorta piyasasının oluşmaması), risklerin fiyatlandırılamamasına ve kaynakların etkin dağıtılamamasına neden olur. Bu bir piyasa başarısızlığıdır ve temel sonucu **etkinlik kaybı (kaynak dağılımında sapma)** dır.

9. Aşağıdakilerden hangisi merkantilist iktisadi düşüncenin temel önermelerinden biri olamaz?

A) Ekonomik büyüme, askeri gücü artırır.
B) Altın ve gümüş gibi kıymetli madenlere sahip olmak ülkelerin zenginliğini artırır.
C) Ülke ekonomilerinde ihracat teşvik edilmeli, ithalat kısılmalıdır.
D) Devlet, ihraç edilecek malların üretiminde kullanılacak girdi niteliğindeki ara malların ithalinde gümrük vergisi kolaylığı sağlayabilir.
E) Ülkeler ticaret fazlasını hedeflemelidirler.

Cevap : A) Ekonomik büyüme, askeri gücü artırır.

Açıklama :

10. Bir ekonomide tam istihdam ile fiyat istikrarı amacının birlikte gerçekleşmesi durumu aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilebilir?

A) Dış ticaret dengesi
B) Ekonomik denge
C) İkiz açık dengesi
D) Ödemeler dengesi
E) Bütçe dengesi

Cevap : B) Ekonomik denge

Açıklama : Ekonomide **İç Denge** (Ekonomik Denge), tam istihdam düzeyinde fiyat istikrarının sağlandığı durumu ifade eder. Dış denge ise ödemeler bilançosu ile ilgilidir.

11. Kamu kesiminin ekonomiden ne kadar fon talep ettiğini gösteren oran aşağıdakilerden hangisidir? (GSYİH: Gayri Safi Yurt İçi Hasıla)

A) Cari harcamalar/GSYİH
B) Toplam vergi gelirleri/GSYİH
C) Gerçek harcama/GSYİH
D) Transfer harcaması/GSYİH
E) İdari harcamalar/GSYİH

Cevap : B) Toplam vergi gelirleri/GSYİH

Açıklama : Kamu kesiminin özel sektörden fon (kaynak) çekmesi, vergileme yoluyla olur. **Toplam Vergi Yükü** (Vergi Gelirleri / GSYİH) oranı, devletin ekonomiden ne kadar kaynak talep ettiğini ve çektiğini gösteren en temel göstergedir.

12. Kamu harcamaları artışı kanunu çerçevesinde yaptığı analizlerle ön plana çıkan iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Adam Smith
B) David Ricardo
C) Milton Friedman
D) John Maynard Keynes
E) Adolph Wagner

Cevap : E) Adolph Wagner

Açıklama : Kamu harcamalarının zamanla sürekli artacağını savunan ve bunu “Kamu Harcamalarının Artışı Kanunu” (Wagner Yasası) ile formüle eden Alman iktisatçı **Adolph Wagner**’dir.

13. Adolph Wagner tarafından ortaya atılan kamu harcamaları ile ilgili teoriye göre, aşağıdakilerden hangisi kamu harcamalarında artışa yol açan faktörlerden biridir?

A) Kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi
B) Mali disiplin ve tasarruf politikaları
C) Savaş ve çatışmaların azalması
D) Vergi yükünün azalması
E) Toplumsal taleplerin artması ve refah beklentilerinin yükselmesi

Cevap : E) Toplumsal taleplerin artması ve refah beklentilerinin yükselmesi

Açıklama : Wagner’e göre sanayileşme ve şehirleşme ile birlikte sosyal hayat karmaşıklaşır, **sosyal ve kültürel ihtiyaçlar artar** (eğitim, sağlık, kültür). Devletin bu artan talepleri karşılaması, kamu harcamalarının artmasına neden olur.

14. Aşağıdakilerden hangisi kamu harcamalarının gerçek artış nedenlerindendir?

A) Kamu hizmetlerinin artan maliyet koşullarında üretilmesi
B) Teknolojik gelişmeler
C) Fiyatlar genel düzeyindeki artışlar
D) Ayni ekonomiden para ekonomisine geçiş
E) Bütçe yöntem ve tekniğindeki değişmeler

Cevap : B) Teknolojik gelişmeler

Açıklama : Kamu harcamalarındaki artış “Görünüşte” (Nominal) ve “Gerçek” (Reel) olarak ikiye ayrılır. Enflasyon (C), para ekonomisine geçiş (D) ve bütçe tekniği (E) rakamları büyütür ama hizmet miktarını artırmaz (Görünüşte artış). **Teknolojik gelişmeler** ise yeni hizmet alanları yaratarak (örn. e-devlet, modern silahlar) devletin sunduğu hizmet hacmini ve kalitesini fiilen artırır, bu nedenle **Gerçek Artış** nedenidir.

15. Aşağıdakilerden hangisi bir ekonomide kamu kesiminin büyüklüğünü ölçmede kullanılan göstergelerden biri olamaz?

A) Kamu harcamaları
B) Toplam kamu istihdamı
C) Dış ödemeler dengesi
D) Toplam vergi gelirleri
E) Toplam kamu gelirleri

Cevap : C) Dış ödemeler dengesi

Açıklama : Kamu kesiminin büyüklüğü; harcamalar, gelirler (vergiler) veya istihdamdaki payı ile ölçülür. **Dış Ödemeler Dengesi** (Cari Açık/Fazla), ülkenin dış dünyayla olan ekonomik ilişkilerini gösterir, doğrudan devletin büyüklüğünü ölçen bir gösterge değildir.

16. Aşağıdakilerden hangisi cari harcamalar arasında yer almaz?

A) Aydınlatma giderleri
B) Personel giderleri
C) Kırtasiye giderleri
D) Isıtma giderleri
E) Faiz giderleri

Cevap : E) Faiz giderleri

Açıklama : Cari harcamalar; personel giderleri ve faydası bir dönemle sınırlı olan (tüketim niteliğindeki) demirbaş, kırtasiye, ısıtma gibi giderlerdir. **Faiz Giderleri** ise analitik bütçe sınıflandırmasında ve iktisadi ayrımda genellikle **Transfer Harcamaları** başlığı altında yer alır.

17. Aşağıdakilerden hangisi devletin üretim faktörü satın almak için yaptığı harcamalardan değildir?

A) Personel harcamaları
B) Transfer harcamaları
C) Cari harcamalar
D) Reel harcamalar
E) Yatırım harcamaları

Cevap : B) Transfer harcamaları

Açıklama : Cari ve Yatırım harcamaları (Reel/Gerçek harcamalar), devletin mal ve hizmet üretmek için emek, sermaye gibi üretim faktörlerini satın almasını gerektirir. Ancak **Transfer Harcamaları** (emekli maaşı, faiz, sübvansiyon), karşılığında herhangi bir mal veya hizmet (üretim faktörü) alınmadan yapılan karşılıksız ödemelerdir.

18. Bir toplumda sağlık sigortası yaptıran bir kişinin aşırı ilaç kullanımı, teknik olarak aşağıdakilerden hangisi ile ilişkilendirilebilir?

A) Ters seçiş
B) Limon piyasa
C) Ahlaki tehlike
D) Negatif dışsallık
E) Bilgi eksikliği

Cevap : C) Ahlaki tehlike

Açıklama : Sigorta yaptırdıktan sonra kişinin riskli davranışlarını artırmasına veya hizmeti gereğinden fazla kullanmasına (maliyeti sigorta şirketi ödediği için) **Ahlaki Tehlike (Moral Hazard)** denir.

19. Aşağıdakilerden hangisi küresel kamusal mallar grubunda değerlendirilemez?

A) Sağlık
B) Çevre
C) Mali derinlik
D) Terörizm
E) Bilgi

Cevap : C) Mali derinlik

Açıklama :

20. Aşağıdakilerden hangisi piyasa aksaklıkları arasında yer almaz?

A) Yarı kamusal mallar
B) Negatif dışsallıklar
C) Sübvansiyonlar
D) Pozitif dışsallıklar
E) Eksik piyasalar

Cevap : C) Sübvansiyonlar

Açıklama : Piyasa aksaklıkları; dışsallıklar, kamusal mallar, eksik piyasalar, asimetrik bilgi ve tekellerdir. **Sübvansiyonlar** (devlet destekleri), piyasa aksaklığını (örneğin pozitif dışsallığı teşvik etmek için) düzeltmek amacıyla kullanılan bir **müdahale aracıdır**; aksaklığın kendisi değildir.