Devlet Kuramları 2024-2025 Vize Soruları

Modern Devletin Tanımı ve Temel Unsurları

Modern siyaset biliminde devlet kavramı, tarihsel ve kuramsal olarak çok katmanlı bir yapıya sahiptir. “Devlet” (Lo Stato) terimini bugünkü anlamıyla literatüre kazandıran ilk düşünür Niccolò Machiavelli olmuştur. Andrew Heywood’a göre bir yapının devlet olarak nitelendirilebilmesi için egemenlik, kamusallık, meşruluk, zor kullanma gücü (hakimiyet) ve belirli bir coğrafi alan (ülke) gibi beş temel özelliğe sahip olması gerekir. Bu bağlamda, uluslararası entegrasyon devletin tanımında yer alan kurucu bir unsur değil, devletlerin egemenlikleri doğrultusunda yaptıkları siyasi bir tercihtir. Benzer şekilde, Roma hukuk geleneğinde Çiçero tarafından kavramsallaştırılan Cumhuriyet (Res Publica), devletin “halkın işi” olduğu vurgusunu yaparak meşruiyet zeminini halka dayandırmıştır.

Çoğulculuk ve Devlet Modelleri

Çoğulculuk (Plüralizm), devleti toplumun tek hakimi değil, farklı çıkar gruplarının (dernekler, sendikalar, cemaatler) rekabet ettiği ve dengelediği bir üst yapı olarak kurgular. Çoğulcu kuramda devlet; grup baskılarına göre yön değiştiren bir Rüzgargülü, çatışmalarda hakemlik yapan Tarafsız bir otorite veya uzlaşma sağlayan bir Aracı olarak modellenir. Çoğulcular, toplumsal çeşitliliği ve grupların özerkliğini savunurken, siyasal bireycilik adına geleneksel bağları tamamen reddeden radikal yaklaşımlardan ayrılırlar. Onlar için devlet, gruplar arası dengeyi sağlayan işlevsel bir organizasyondur.

İktidarın Çeşitleri: Despotik ve Altyapısal İktidar

Michael Mann, devletin gücünü analiz ederken iki kritik kavram geliştirmiştir: Despotik İktidar ve Altyapısal İktidar. Despotik iktidar, yöneticilerin toplumla istişare etmeden karar alma gücünü ifade ederken; altyapısal iktidar, devletin bu kararları toplumun derinliklerine nüfuz ederek uygulama kapasitesini temsil eder. Önemli bir yanılgı olarak devlet kapasitesi sadece despotik güçle ölçülemez; yüksek kapasiteli modern devletler genellikle demokratik ve altyapısal gücü yüksek yapılardır. Bu teorik çerçevede iktidarın kurallara bağlı ve katılımcı bir biçimde işlemesi, şeffaf hükümet modellerini doğurur.

Liberalizm, Adalet ve Minimal Devlet

Liberal devlet kuramı, siyasi iktidarın bireysel özgürlükleri korumak adına sınırlandırılması gerektiğini savunur. Kuvvetler ayrılığı ilkesi, gücün tek bir idari odakta toplanmasını engellemek ve despotizmi önlemek için geliştirilmiş bir varsayımdır. Hak temelli devlet anlayışında yasalar, temel hakların korunması amacıyla maddi sınırlamalara tabidir. Bu ekolün en uç noktasında yer alan Robert Nozick, devletin sadece güvenlik ve sözleşme denetimiyle sınırlı kalması gerektiğini belirten Minimal Devlet (Gece Bekçisi Devlet) kavramını savunur. Adalet teorilerinde ise Ronald Dworkin, refahın eşit dağıtımını eleştirerek Kaynakların Eşitliği ilkesini öne çıkarır; ancak bu yaklaşım üretim araçlarının ortak mülkiyetini savunan sosyalist modellerle karıştırılmamalıdır.

Devletin Kökenleri ve Antropolojik Eleştiriler

Devletin ortaya çıkışı; nüfus yoğunluğu, sulamalı tarım ve savaşlar gibi sosyo-ekonomik sebeplere dayandırılır. Ancak rastlantısal devlet kuramı, devletin evrensel ve zorunlu bir aşama olduğu iddiasına karşı çıkar. Pierre Clastres gibi düşünürler “toplumun devlete karşı” örgütlenebileceğini ve devletsiz toplumların da siyasal bir mantığı olduğunu savunurlar. Tarihsel süreçte klandan aşirete, şeflikten devlet tipi örgütlenmeye geçiş yaşanmış olsa da, devletin salt bir güç temerküzü ile toplumsal etmenlerden bağımsız doğduğu tezi bilimsel olarak reddedilir.

1. Çoğulculuğun entelektüel kaynakları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Felsefi olarak veya devlet pratiğinde “Tekçi” devlet anlayışına karşı bir karşı koymadır.
B) Gruplar arası çıkar çatışmalarının günümüz karmaşık yapıdaki toplumlarında kaçınılmaz olduğunu kabul eder.
C) Çoğulcular grupların ve teşkilatların özerkliğine, faaliyetlerine ve çeşitliliğine değer verir.
D) Tekçi devlet eğilimleri karşısında kurumsal ve toplumsal kontrol ve denetim mekanizmalarının göreli faydasını öne çıkarırlar.
E) Siyasal bireycilik doğrultusunda öz çıkarların ortaya çıkması için geleneksel bağları tümden reddederler.

Cevap : E) Siyasal bireycilik doğrultusunda öz çıkarların ortaya çıkması için geleneksel bağları tümden reddederler.

Açıklama : Çoğulculuk (Plüralizm), toplumu atomize olmuş bireyler yığını olarak değil, çeşitli grupların (sendikalar, dernekler, cemaatler vb.) etkileşim alanı olarak görür. Geleneksel bağları veya grup aidiyetlerini reddetmez, aksine bu grupların siyasal süreçteki rolünü önemser. “Geleneksel bağları tümden reddetmek” daha çok radikal bireyci/liberal yaklaşımlara atfedilebilir.

2. A. Heywood’un devlet için öngördüğü özellikler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Uluslararası Entegrasyon
B) Meşruluk
C) Coğrafi Alan
D) Egemenlik
E) Kamusallık

Cevap : A) Uluslararası Entegrasyon

Açıklama : Andrew Heywood’a göre devletin beş temel özelliği vardır: 1. Egemenlik, 2. Kamusallık, 3. Meşruluk, 4. Hakimiyet (Zor kullanma gücü), 5. Coğrafi Alan (Ülke). “Uluslararası Entegrasyon” devletin varlık şartı veya tanımı değil, devletlerin sonradan geliştirdiği bir dış politika tercihidir.

3. “Dağıtımcı eşitliği adil düzenin belirginleştirici ögesi olarak kabul eden Dworkin refahın eşit dağıtılması biçimindeki eşitlik anlayışını eleştirir.”
Aşağıdakilerden hangisi Dworkin’in eşitlik anlayışı eleştirisine uygun değildir?

A) Bazı bireyler aynı düzeyde refahı elde edebilmek için diğerlerine göre daha fazla kaynağa ihtiyaç duyarlar.
B) Adil topluma ulaşılabilmesi için tercih edilmesi gereken yol kaynakların eşitliğidir.
C) Refahta eşitlik sağlama gayesi zayıf toplumsal kesimlerin durumunu düzeltmek için gerektiği kadar iyi değildir.
D) Dworkin eşitlik anlayışını üretim araçlarının ortak kullanımı olarak ele alır.
E) Daha fazla dezavantajlı olan bireylere daha fazla kaynak tahsis etmek adaletli olmayacaktır.

Cevap : D) Dworkin eşitlik anlayışını üretim araçlarının ortak kullanımı olarak ele alır.

Açıklama : Ronald Dworkin, liberal bir eşitlikçidir. “Refah eşitliği” yerine “Kaynakların Eşitliği”ni savunur. Ancak Dworkin bir Marksist veya Sosyalist değildir; üretim araçlarının ortak mülkiyetini (komünizm) savunmaz. Onun adalet teorisi, piyasa ekonomisi içinde kaynakların başlangıçta adil dağıtılmasını ve şans faktörünün (brute luck) telafi edilmesini (sigorta mantığıyla) öngörür.

4. Aşağıdakilerden hangisi kuvvetler ayrılığı ilkesinin arkasında yatan varsayımlardan biri değildir?

A) Herkes kişisel çıkarlarını maksimize etme peşinde koşan egoistlerdir.
B) Kuvvetler ayrılığı, gücü idarenin elinde toplar.
C) Gücünü maksimize etmeye çalışan bireyler arasında çatışma kaçınılmazdır.
D) Dikey ayrışma ile kuvvetler ayrılığı, kurumlar arasında denge ve denetleme sağlar.
E) Yatay ayrışma ile federalizm, despotik iktidarın ortaya çıkmasının önüne geçebilir.

Cevap : B) Kuvvetler ayrılığı, gücü idarenin elinde toplar.

Açıklama : Kuvvetler ayrılığının temel amacı, gücün tek bir elde (idarede/yürütmede) toplanmasını **engellemek** ve iktidarı frenlemektir. B şıkkı, kuvvetler ayrılığının mantığına taban tabana zıttır.

5. Liberallere göre “Demokrasilerde de siyasi iktidar sınırlanmalıdır.” ifadesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Yasama organında çoğunluğu elinde tutanlar her türlü yasayı yapma hakkına sahiptir.
B) Sınırlandırmalar devletin demokratik yapısını ortadan kaldırır.
C) Özgürlükleri korumak için sınırlanmalıdır.
D) Halkın özgür iradesiyle seçilenlerin sınırlandırılması demokrasiye aykırıdır.
E) Demokrasilerde iktidar sınırlandırılamaz.

Cevap : C) Özgürlükleri korumak için sınırlanmalıdır.

Açıklama : Liberal demokrasi anlayışına göre, çoğunluğun iktidarı (milli irade) mutlak değildir. Bireysel hak ve özgürlüklerin korunması için, seçilmiş iktidarın gücünün anayasa, hukuk devleti ve kuvvetler ayrılığı ile **sınırlanması** şarttır (Anayasal Demokrasi).

6. Aşağıdakilerden hangisi “rastlantısal devlet” kuramı ile bağdaştırılamaz?

A) M. Abeles’in “devlet takıntısı eleştirisi
B) P. Clastres’in “toplumun devlete karşı olabileceğini” öne sürmesi
C) E. Meyer’in “devletin evrenselliği” iddiası
D) Küreselleşme ile birlikte gelen devlet kavrayışı sorgulanması
E) F. Engels’in “ilkel komünizm” fikri

Cevap : C) E. Meyer’in “devletin evrenselliği” iddiası

Açıklama : “Rastlantısal devlet” veya antropolojik eleştiri, devletin insanlık tarihi için zorunlu ve evrensel bir aşama olmadığını, bazı toplumların devletsiz de var olduğunu savunur (Clastres gibi). Eduard Meyer’in “devletin evrenselliği” iddiası ise devletin her zaman ve her yerde var olduğunu savunarak bu görüşe **zıt düşer**.

7. Aşağıdakilerden hangisi “altyapısal iktidar” niteliklerinden biri değildir?

A) Altyapısal iktidar, şeffaf ve katılımcı bir hükümet biçimini ortaya çıkarır.
B) Devlet aktörleri ile devlet dışı aktörler arasında örgütsel bağlılığa gerek yoktur.
C) İktidar, kurallara bağımlı, bürokratik ve hukuki ilkelerle sınırlandırılmıştır.
D) Toplumsal iktidarın meşruiyet zemini geniştir.
E) Genel anlamıyla, demokratik hukuk devletine karşılık gelir.

Cevap : B) Devlet aktörleri ile devlet dışı aktörler arasında örgütsel bağlılığa gerek yoktur.

Açıklama :

8. Aşağıdaki ifadelerden hangisi işlevselcilik yaklaşımı ile ilişkilendirilemez?

A) İşçi sınıfı, devlet, sermaye gibi kavramlar onları oluşturan bireylerin toplamından ibarettir.
B) İşlevselcilik ünlü Amerikalı sosyolog T. Parsons’un geliştirdiği bir yaklaşımdır.
C) Bireyler gerçek çıkarlarını her zaman tercihlerine yansıtamayabilirler.
D) Bireylerin siyasi tercihleri çıkarlarını yansıtır.
E) İnsan topluluklarına dair tüm önermeler nihayetinde birey düzleminde ifadelere indirgenmelidir.

Cevap : C) Bireyler gerçek çıkarlarını her zaman tercihlerine yansıtamayabilirler.

Açıklama :

9. Devlet kavramı ilk kez hangi filozofun yazılarında görülür?

A) J. Locke
B) J. Bodin
C) J. J. Rousseau
D) N. Machiavelli
E) T. Hobbes

Cevap : D) N. Machiavelli

Açıklama : Modern anlamda devleti ifade eden “Lo Stato” kavramını siyaset bilimi literatürüne ilk kez yerleştiren düşünür **Niccolo Machiavelli**’dir (Prens adlı eserinde).

10. Aşağıdakilerden hangisi çoğulcuların devlet modellerini gösterir?

A) Demokratik devlet modeli/Tarafsız devlet modeli/Aracı devlet modeli
B) Aracı devlet modeli/Minimalist devlet modeli/Demokratik devlet modeli
C) Aracı devlet modeli/Rüzgargülü devlet modeli/Demokratik devlet modeli
D) Rüzgargülü devlet modeli/Minimalist devlet modeli/Aracı devlet modeli
E) Tarafsız devlet modeli/Rüzgargülü devlet modeli/Aracı devlet modeli

Cevap : E) Tarafsız devlet modeli/Rüzgargülü devlet modeli/Aracı devlet modeli

Açıklama : Çoğulcu devlet kuramında devlet genellikle üç şekilde modellenir: 1. **Rüzgargülü (Weathervane):** Grup baskılarına göre yön değiştiren pasif devlet. 2. **Tarafsız (Neutral):** Gruplar arası çatışmada hakemlik yapan devlet. 3. **Aracı (Broker):** Gruplar arası uzlaşmayı sağlayan devlet.

11. “Devlet, esasen siyasi seçkinler tarafından hareket ettirilen bir yapıdır.” ifadesi aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Emile Durkheim
B) Karl Marx
C) Charles Tilly
D) Michael Mann
E) Max Weber

Cevap : D) Michael Mann

Açıklama :

12. Aşağıdakilerden hangisi ulus devletin özelliklerinden biri değildir?

A) Ulus
B) Ülke
C) Milli marş
D) Meşruiyet
E) Egemenlik

Cevap : C) Milli marş

Açıklama : Ulus devletin kurucu unsurları; İnsan unsuru (Ulus), Toprak unsuru (Ülke), İktidar unsuru (Egemenlik) ve hukuki bağlayıcılık (Meşruiyet)tır. **Milli Marş**, devletin bir sembolüdür ancak devletin varlık nedeni olan kurucu/yapısal bir unsur değildir.

13. “Minimal devlet” kavramı aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) John Rawls
B) Robert Nozick
C) Immanuel Kant
D) Frederick Hayek
E) Michael Sandel

Cevap : B) Robert Nozick

Açıklama : “Minimal Devlet” (Gece Bekçisi Devlet) kavramını felsefi olarak en güçlü savunan, devletin sadece güvenlik ve sözleşmelerin uygulanmasıyla sınırlı kalması gerektiğini belirten liberter düşünür **Robert Nozick**’tir (Anarşi, Devlet ve Ütopya).

14. Antik Yunan ve Helen siyaset felsefesi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Lokal devletler ve küresel bir devletten bahsedilebilir.
B) Devlet, şehir-devleti formunda olduğu sürece idealdir.
C) Devlete yüklenen anlam ile insan doğası arasında ilişki vardır.
D) Devlet tartışmalarının temelinde ideal devlet arayışı vardır.
E) Devlet, mutluluk aracı olarak kabul edilebilir.

Cevap : B) Devlet, şehir-devleti formunda olduğu sürece idealdir.

Açıklama :

15. Cumhuriyet kavramı ilk kez hangi düşünürün yazılarında görülür?

A) Seneca
B) Aristo
C) Platon
D) Epikür
E) Çiçero

Cevap : E) Çiçero

Açıklama : “Cumhuriyet” (Res Publica – Halkın işi/malı) kavramını kavramsallaştıran ve siyaset felsefesine yerleştiren Romalı düşünür ve hukukçu **Çiçero** (Cicero)’dur.

16. Devletin kökenleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Tarihsel süreçte bugünkü kavramsallaştırma ile “devlet” kavramının ortaya çıkışı 1648 Westphalia Barışı’na dayandırılabilir.
B) Toprağın önemli bir faktör olmasından ötürü kan bağı ilişkilerden toprak bağı ilişkilere geçiş ile birlikte devlet ortaya çıkmıştır.
C) Antropolojik olarak devlet denilebilecek yapılara MÖ 4. yüzyılda rastlanmaktadır.
D) Devlet toplumsal iç etmenler ve dış ilişkiler gibi dış etmenlerden bağımsız olarak salt bir güç temerküzü ile meydana gelmiştir.
E) Neolitik zamanlardan itibaren insanlık zümre- aşiret- klan-şeflik dizilimi ile devlet tipi siyasal örgütlenme biçimine ulaşmıştır.

Cevap : D) Devlet toplumsal iç etmenler ve dış ilişkiler gibi dış etmenlerden bağımsız olarak salt bir güç temerküzü ile meydana gelmiştir.

Açıklama :

17. Armağan ekonomisi modelinde devletin hangi vasfına ihtiyaç yoktur?

A) Dağıtımın düzenlenmesi
B) Sınır güvenliği
C) Suçlunun cezalandırılması
D) Hiyerarşinin oluşumu
E) Gücün merkezileşmesi

Cevap : A) Dağıtımın düzenlenmesi

Açıklama :

18. Aşağıdakilerden hangisi “hak temelli devlet” tanımına uygun bir ifade değildir?

A) Bireysel hak ve özgürlükler anayasal yapının temelini oluşturur.
B) Hak temelli devlet her türlü paternalizme karşıdır.
C) Devlet kötüdür ama gereklidir.
D) Klasik liberal düşünce, devlet ve onun sahip olduğu güce daima şüpheyle bakar.
E) Yasalara temel hakların tanınmasından kaynaklanan maddi sınırlamalar konulamaz.

Cevap : E) Yasalara temel hakların tanınmasından kaynaklanan maddi sınırlamalar konulamaz.

Açıklama : Hak temelli devlet anlayışında, temel hak ve özgürlükler devletin ve yasamanın üzerindedir. Dolayısıyla, haklar yasalara **maddi sınırlamalar koyar** (yani yasa koyucu hakları ihlal eden kanun yapamaz). E şıkkı “sınırlama konulamaz” diyerek bu temel ilkeyi reddetmektedir.

19. Mann’in iktidar sınıflandırması doğrultusunda “despotik devlet” ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Devlet kapasitesi, despotik iktidar ile eşdeğerdir.
B) Toplumsal gücün tüm unsurları bir kişinin elinde toplanır.
C) Kuvvetler birliği ilkesi hakimdir.
D) Yöneticiler yönetilenlerle bir ilişki içerisine girme gereği duymaz.
E) Güç kullanma tekeli ile despotik iktidar arasında ilişki oluşmaktadır.

Cevap : A) Devlet kapasitesi, despotik iktidar ile eşdeğerdir.

Açıklama : Michael Mann, “Despotik İktidar” (seçkinlerin toplumdan bağımsız karar alma gücü) ile “Altyapısal İktidar” (devletin kararlarını uygulama kapasitesi) arasında ayrım yapar. Bir devlet çok despotik olabilir (örneğin eski bir imparatorluk) ama kapasitesi (altyapısal gücü) çok düşük olabilir. Dolayısıyla **Despotik güç = Kapasite değildir**. A şıkkı yanlıştır.

20. Aşağıdakilerden hangisi devletin ortaya çıkışındaki sebeplerden biri değildir?

A) Kölelik
B) Nüfus yoğunluğu
C) Coğrafi alan
D) Savaş ve çatışma
E) Sulamalı tarım

Cevap : A) Kölelik

Açıklama :