İktisadi Düşünce Tarihi 2024-2025 Vize Soruları (Bahar)

Merkantilizm ve Fizyokrasi: Modern İktisadın Şafağı

İktisadi düşünce tarihinin sistematik ilk evresi olan Merkantilizm, 16. ve 18. yüzyıllar arasında Avrupa’da hakim olmuştur. Merkantilistlere göre bir ulusun zenginliğinin yegane kaynağı, sahip olunan altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerdir. Bu düşünce yapısı, devletin ekonomiye aktif müdahalesini zorunlu kılar; temel hedef dış ticaret fazlası vererek ülkeye maden girişini artırmak, ihracatı teşvik edip ithalatı kısıtlamaktır. Merkantilistlerin aksine 18. yüzyılda Fransa’da ortaya çıkan Fizyokratlar, “doğal düzen” (ordre naturel) fikrini savunmuşlardır. François Quesnay, Turgot ve Mirabeau gibi düşünürler, zenginliğin kaynağının madenler değil tarımsal üretim olduğunu öne sürmüşlerdir. Bu dönemde Alfred Marshall gibi isimler henüz sahnede değildir; Marshall çok daha sonra Neo-Klasik okulun öncüsü olacaktır.

Klasik İktisat: Serbest Piyasa ve Tarafsız Devlet

Adam Smith’in 1776 yılında yayımlanan “Ulusların Zenginliği” (The Wealth of Nations) eseriyle iktisat, bağımsız bir bilim dalı kimliği kazanmıştır. Klasik okul; David Ricardo, J.B. Say ve J.S. Mill gibi isimlerle olgunlaşmıştır. Klasiklerin temel varsayımları arasında “Say Yasası” (Her arz kendi talebini yaratır) merkezi bir yer tutar. Bu yasaya göre ekonomide genel bir aşırı üretim krizi yaşanması mümkün değildir. Ancak Thomas Robert Malthus, bu noktada ana akımdan ayrılarak tasarruf-yatırım eşitsizliğini ve “Eksik Tüketim” krizlerinin yaşanabileceğini savunmuştur. Klasiklere göre piyasalar tam esnektir; ücretler ve fiyatlar her iki yöne de esnektir, bu sayede işsizlik sadece iradi (gönüllü) düzeyde kalır. Devletin rolü ise sadece adalet ve savunma gibi klasik görevlerle sınırlı, maliye politikası ise ekonomik kararları etkilemeyen tarafsız (nötr) bir yapıda olmalıdır.

Neo-Klasik Okul ve Mikro İktisadın Doğuşu

19. yüzyılın son çeyreğinde gerçekleşen “Marjinalist Devrim” ile Neo-Klasik iktisat dönemi başlamıştır. Bu okul, analizin odağını Klasiklerin makro meselelerinden (büyüme, bölüşüm) mikro iktisadi meselelere (bireysel fayda, firma dengesi, marjinal analiz) kaydırmıştır. Değerin kaynağının emek değil “fayda” olduğunu savunan bu yaklaşım, modern mikro iktisadın matematiksel temellerini atmıştır. Fisher denklemi gibi araçlarla reel ve nominal büyüklükler arasındaki ilişki netleştirilmiştir; buna göre Reel Faiz Oranı = Nominal Faiz Oranı – Beklenen Enflasyon şeklinde ifade edilir.

Keynesyen Devrim ve Toplam Talep Yönetimi

1929 Büyük Buhranı, Klasik modelin piyasaların her zaman dengeye geleceği varsayımını sarsmıştır. John Maynard Keynes, 1936’da yayımlanan başyapıtıyla modern makro iktisadı kurmuştur. Keynes’e göre ekonomideki istikrarsızlıkların temel nedeni toplam talepteki dalgalanmalardır. Keynesyen modelde yatırımlar faizden ziyade beklentilere bağlı olduğu için yatırımın faiz esnekliği düşüktür. Klasiklerin “arz” odaklı bakışının aksine “talep” odaklı bir yaklaşım geliştirilmiştir. Devletin görevi artık tarafsız kalmak değil; ekonomiyi likidite tuzağından kurtarmak ve çarpan (multiplier) etkisiyle milli geliri artıracak aktif maliye politikaları uygulamaktır. Keynesyenlere göre işlem güdüsüyle para talebi, gelir düzeyiyle birlikte fiyatlar genel düzeyine de doğrudan bağlıdır.

1. Merkantilistlere göre zenginliğin kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kıymetli madenler
B) Tarımsal üretim
C) Emek arzı
D) Talep miktarı
E) Arz miktarı

Cevap : A) Kıymetli madenler

Açıklama : Merkantilist düşünceye göre bir ulusun zenginliği ve gücü, sahip olduğu altın ve gümüş gibi **kıymetli madenlerin** miktarı ile ölçülür. Bu nedenle dış ticaret fazlası vererek ülkeye maden girişi sağlamak temel hedeftir.

2. Keynesyen iktisatta yatırımın faiz esnekliğiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğru bir ifadedir?

A) Yatırımın faiz esnekliği yüksektir.
B) Yatırımın faiz esnekliği kısa dönemde yüksek, uzun dönemde düşüktür.
C) Yatırımın faiz esnekliği sonsuzdur.
D) Yatırımın faiz esnekliği düşüktür.
E) Yatırımın faiz esnekliği kısa dönemde düşük, uzun dönemde yüksektir.

Cevap : D) Yatırımın faiz esnekliği düşüktür.

Açıklama : Keynesyenlere göre yatırımlar faiz oranından ziyade “Sermayenin Marjinal Etkinliği”ne (beklentilere) bağlıdır. Bu nedenle yatırımın faiz esnekliği **düşüktür**. (Bu durum, IS eğrisinin dikleşmesine neden olur).

3. Aşağıdakilerden hangisi klasiklere göre yanlıştır?

A) Tarafsız maliye anlayışı hakimdir.
B) Denk bütçe anlayışı hâkimdir.
C) Borçlanmaya genel olarak karşı çıkarlar.
D) Devlet müdahalesine karşıdırlar.
E) Dış ticarette korumacı politikaları benimser, serbest ticaret fikrini reddederler.

Cevap : E) Dış ticarette korumacı politikaları benimser, serbest ticaret fikrini reddederler.

Açıklama : Klasik iktisatçılar (Adam Smith, David Ricardo), Merkantilizmin korumacılığını reddetmiş ve **Serbest Ticaret (Laissez-faire)** ilkesini savunmuşlardır. “Mutlak Üstünlükler” ve “Karşılaştırmalı Üstünlükler” teorileriyle serbest ticaretin herkesin yararına olduğunu öne sürmüşlerdir. Bu yüzden E şıkkı yanlıştır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Keynesyen iktisadın devlete yüklediği görevler arasında yer almaz?

A) Piyasa mekanizmasına güvenme görevi
B) Etkin politikayı seçme görevi
C) Harcanmayan gelirleri harcama görevi
D) Ekonomik büyümeyi sağlama
E) Ekonomiyi likidite tuzağından kurtarma

Cevap : A) Piyasa mekanizmasına güvenme görevi

Açıklama : Keynesyen iktisat, piyasanın kendiliğinden tam istihdam dengesine gelemeyeceğini savunur. Bu nedenle piyasaya “körükörüne güvenmek” yerine, devletin maliye politikalarıyla **müdahale etmesi** gerektiğini savunur. A şıkkı Klasiklerin görüşüdür, Keynesyenlerin değil.

5. Keynesyenlere göre işlem güdüsüyle para talebi aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?

A) Faiz oranı
B) Fiyatlar genel düzeyi
C) Tasarruf düzeyi
D) Belirsizlik
E) Döviz kuru

Cevap : B) Fiyatlar genel düzeyi

Açıklama : İşlem güdüsüyle para talebi (günlük harcamalar için tutulan para), temel olarak **Gelir Düzeyi (Y)** ile doğru orantılıdır. Şıklarda gelir yoksa, **Fiyatlar Genel Düzeyi (P)** de belirleyicidir; çünkü fiyatlar artarsa aynı işlem hacmi için daha fazla paraya ihtiyaç duyulur (Reel para talebi sabit kalsa bile nominal talep artar).

6. Fisher denklemiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı / Beklenen enflasyon
B) Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı x Beklenen enflasyon
C) Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı – Beklenen enflasyon
D) Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı + Gerçekleşen enflasyon
E) Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı + Beklenen enflasyon

Cevap : C) Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı – Beklenen enflasyon

Açıklama :

7. Merkantilist yaklaşımla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Merkantilistlere göre üretim tüketimden fazla olmalıdır.
B) Merkantilistlere göre devlet sadece klasik görevlerini yerine getirmelidir.
C) Merkantilistlerde zenginliğin kaynağı kıymetli madenlerdir.
D) Merkantilistlere göre dünya zenginliği sabittir.
E) Merkantilistlere göre ihracat ithalattan fazla olmalıdır.

Cevap : B) Merkantilistlere göre devlet sadece klasik görevlerini yerine getirmelidir.

Açıklama : Merkantilistler, güçlü bir ekonomi ve dış ticaret fazlası için devletin ekonomiye **aktif olarak müdahale etmesini**, ihracatı teşvik edip ithalatı kısıtlamasını savunurlar. Devletin sadece adalet/güvenlik gibi “klasik (minimal)” görevlerle sınırlı kalması fikri, Klasik Liberalizme aittir; Merkantilizme terstir.

8. Aşağıdaki iktisatçılardan hangisi fizyokrat düşünürlerden biri değildir?

A) Robert Jacques Turgot
B) Abbe Nicolas Baudeau
C) Alfred Marshall
D) Le Marquis de Mirabeau
E) François Quesnay

Cevap : C) Alfred Marshall

Açıklama : François Quesnay, Turgot ve Mirabeau Fizyokrat okulunun (Doğal Düzen) önde gelen temsilcileridir. **Alfred Marshall** ise 19. yüzyılın sonunda yaşamış, **Neo-Klasik İktisadın** kurucularından olan İngiliz iktisatçıdır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Neo-Klasik iktisadın temel varsayımlarından biri değildir?

A) Değerin kaynağı faydadır
B) Mülkiyet hakkı önemlidir.
C) Gerekirse para politikası uygulanabilir.
D) Klasik esasları genel olarak kabul etmişlerdir.
E) Makro iktisadi problemler inceleme konusudur.

Cevap : E) Makro iktisadi problemler inceleme konusudur.

Açıklama : Neo-Klasik iktisat (Marjinalizm), analizin odağını makrodan (büyüme, bölüşüm) **Mikro İktisada** (tüketici davranışı, firma dengesi, fiyat oluşumu) kaydırmıştır. Makro iktisadi problemlerin (işsizlik, toplam talep vb.) ana inceleme konusu olması Keynesyen İktisat ile başlamıştır.

10. “Ulusların Zenginliği” adlı eser aşağıdaki iktisatçılardan hangisine aittir?

A) David Ricardo
B) François Quesnay
C) Robert Barro
D) John Maynard Keynes
E) Adam Smith

Cevap : E) Adam Smith

Açıklama : İktisat biliminin kurucu eseri kabul edilen “Milletlerin Zenginliği” (The Wealth of Nations), **1776** yılında **Adam Smith** tarafından yazılmıştır.

11. Klasik okula göre faiz oranlarında meydana gelen bir düşüş aşağıdakilerden hangisine sebep olur?

A) Para arzı artar.
B) Para talebi artar.
C) Yatırımlar artar.
D) Tasarruf artar.
E) Enflasyon artar.

Cevap : C) Yatırımlar artar.

Açıklama : Klasik modelde faiz oranı, tasarruf ve yatırımı eşitleyen mekanizmadır. Faiz oranı düştüğünde, sermaye maliyeti ucuzladığı için **yatırımlar artar**. (Tasarruflar ise azalır).

12. Mikro iktisadi meseleleri ana inceleme konusu yapan iktisadi yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Klasikler
B) Merkantilistler
C) Fizyokratlar
D) Keynesyenler
E) Neoklasikler

Cevap : E) Neoklasikler

Açıklama : Neo-Klasik iktisatçılar (Jevons, Menger, Walras, Marshall), iktisadi analizi birey ve firma davranışlarına indirgeyerek **Mikro İktisat** teorisini geliştirmişlerdir.

13. Keynesyen İktisada göre ekonomideki istikrarsızlıkların nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplam talepteki dalgalanmalar
B) Yanlış uygulanan para politikası
C) Beklenen aktivist politikalar
D) Teknolojik şoklar
E) Beklenmeyen aktivist politikalar

Cevap : A) Toplam talepteki dalgalanmalar

Açıklama : Keynes’e göre ekonomideki dalgalanmaların ve krizlerin (örneğin Büyük Buhran) temel nedeni, **Efektif Talep (Toplam Talep)** yetersizliği veya kararsızlığıdır. Özellikle yatırım harcamalarındaki ani düşüşler istikrarsızlığın ana kaynağıdır.

14. Klasik iktisatçılara göre borçlanmayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Borçlanma devletin önemli gelir kaynakları arasında yer alır.
B) Kamu harcamaları vergilerle finanse edilmelidir.
C) Borçlanmaya sadece olağanüstü dönemlerde başvurulmalıdır.
D) Borçlanma yoluyla verimli alanlara gitmesi gereken kaynaklar verimsiz alanlarda kullanılacaktır.
E) Borçlanma politikası, etkin başvurulması gereken bir iktisat politikası aracı değildir.

Cevap : A) Borçlanma devletin önemli gelir kaynakları arasında yer alır.

Açıklama : Klasik iktisatçılar (Ricardo, Smith) devlet borçlanmasına **karşıdırlar**. Onlara göre borçlanma, özel sektörden verimli kaynakları çeker (dışlama etkisi) ve gelecek nesillere vergi yükü bindirir. Bu nedenle borçlanmayı “olağan/önemli” bir gelir kaynağı olarak görmezler, sadece savaş gibi olağanüstü hallerde kabul ederler.

15. Klasiklere göre işsizliğin türüyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) İşsizliğin türü teknolojik işsizliktir.
B) İşsizliğin türü iradidir.
C) İşsizliğin türü yapısal işsizliktir.
D) İşsizliğin türü gayri iradidir.
E) İşsizliğin türü mevsimsel işsizliktir.

Cevap : B) İşsizliğin türü iradidir.

Açıklama : Klasikler, piyasaların tam rekabet koşullarında her zaman tam istihdamda dengeleneceğine inanırlar (Say Yasası). Eğer işsizlik varsa, bu kişilerin cari ücret düzeyinde çalışmak istememelerinden kaynaklanır. Yani işsizlik **İradi (Gönüllü)** işsizliktir.

16. Aşağıdaki klasik iktisatçılardan hangisi Say Yasası’nı reddetmiştir?

A) Adam Smith
B) David Ricardo
C) Jean Baptiste Say
D) Thomas Robert Malthus
E) John Stuart Mill

Cevap : D) Thomas Robert Malthus

Açıklama : Klasik okulun içinde yer almasına rağmen **Malthus**, “Her arz kendi talebini yaratır” diyen Say Yasası’na karşı çıkmış ve ekonomide “Eksik Tüketim” (Glut) krizlerinin olabileceğini savunarak Ricardo ile tartışmıştır. (Daha sonra Keynes, Malthus’u bu konuda haklı bulmuştur).

17. Otonom harcamalarda meydana gelen bir birimlik artışın milli gelirde meydana getireceği değişikliği gösteren katsayı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yatırımların faiz esnekliği
B) Sermayenin marjinal etkinliği
C) Hızlandıran
D) Çarpan
E) Likidite tercihi

Cevap : D) Çarpan

Açıklama : Keynesyen modelde, otonom harcamalardaki (yatırım, kamu harcaması vb.) artışın milli geliri kendisinden katbekat fazla artırması mekanizmasına **Çarpan (Multiplier)** etkisi denir.

18. Klasiklerin maliye anlayışıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Keynesyenlerle aynı görüştedirler.
B) Tarafsız maliye anlayışını benimsemişlerdir.
C) Taraflı maliye anlayışını benimsemişlerdir.
D) Maliye anlayışı bakımından aralarında bir uzlaşı yoktur.
E) Kriz dönemlerinde taraflı maliye anlayışından yanadırlar.

Cevap : B) Tarafsız maliye anlayışını benimsemişlerdir.

Açıklama : Klasikler, devletin ekonomiye müdahale etmemesi gerektiğini (Laissez-faire) savundukları için, maliye politikasının (vergi ve harcamaların) ekonomik kararları etkilememesi, yani **Tarafsız (Nötr)** olması gerektiğini savunurlar.

19. Klasiklere göre ücret ve fiyatların esnekliğiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Ücret ve fiyatların esnekliği hakkında bir şey söylenemez.
B) Ücret ve fiyatlar kısa dönemde rijit uzun dönemde esnektir.
C) Ücret ve fiyatlar aşağı doğru rijittir.
D) Ücret ve fiyatlar esnektir.
E) Ücret ve fiyatlar kısa dönemde esnek uzun dönemde rijittir.

Cevap : D) Ücret ve fiyatlar esnektir.

Açıklama : Klasik modelin en temel varsayımlarından biri **Tam Esneklik**tir. Ücretler ve fiyatlar her yöne (aşağı ve yukarı) tam esnektir. Bu sayede piyasalar herhangi bir dengesizlik durumunda (örneğin işsizlik) hızla temizlenir ve tekrar dengeye (tam istihdama) gelir.

20. Tasarruf yatırım eşitsizliğini savunan klasik iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Jean Baptiste Say
B) John Maynard Keynes
C) Thomas Robert Malthus
D) David Ricardo
E) Adam Smith

Cevap : C) Thomas Robert Malthus

Açıklama : Klasiklerin çoğu (Smith, Ricardo, Say) tasarrufların otomatik olarak yatırıma dönüşeceğini (S=I) savunurken; **Malthus**, tasarrufların aşırı olabileceğini ve bunun eksik tüketime (talep yetersizliğine) yol açarak yatırımla eşitlenmeyebileceğini savunmuştur.