Uluslararası İktisat Teorisi ve Politikası 2024-2025 Vize Soruları

Klasik Ticaret Teorileri ve İktisadın Doğuşu

Uluslararası ticaretin bilimsel temelleri, 18. yüzyılda Adam Smith’in 1776 yılında yayımlanan “Ulusların Zenginliği” (The Wealth of Nations) eseriyle atılmıştır. Smith, bir ülkenin dış dünyayla ekonomik ilişkilerini tamamen kesmesi anlamına gelen otarşi (kapalı ekonomi) durumuna karşı çıkmış ve mutlak üstünlükler teorisini savunmuştur. Bu süreci derinleştiren David Ricardo, Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi’ni geliştirmiştir. Ricardo’nun teorisi; iş gücünün homojen olduğu, emek-değer teorisinin geçerli olduğu ve üretimde sabit maliyetlerin bulunduğu varsayımlarına dayanır. Bu klasik yaklaşımlar, ülkelerin en verimli oldukları alanlarda uzmanlaşarak serbest ticaret yapmalarının küresel refahı artıracağını savunur.

Faktör Donatımı, Paradokslar ve Yeni Teoriler

20. yüzyılda Heckscher ve Ohlin, ticaretin nedeninin ülkelerin sahip olduğu üretim faktörleri (emek, sermaye vb.) arasındaki bolluk farkı olduğunu öne sürmüştür. Ancak Wassily Leontief, 1953 yılında girdi-çıktı (input-output) tekniğini kullanarak ABD ekonomisini test ettiğinde, sermaye zengini ABD’nin emek yoğun mallar ihraç ettiğini bulmuş ve bu durum literatüre Leontief Paradoksu olarak geçmiştir. Bu paradoksu açıklamak için geliştirilen Nitelikli İş Gücü Teorisi (veya Beşeri Sermaye Teorisi), iş gücünü tek tip görmeyip “nitelikli” ve “niteliksiz” olarak ayırdığı için Neofaktör Donatımı adıyla da anılır. 1966’da Raymond Vernon tarafından geliştirilen Ürün Dönemleri Hipotezi ise bir ürünün icadından standartlaşmasına kadar geçen süreçte üretimin gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere nasıl kaydığını açıklar.

Ticaret Analiz Araçları ve Denge Mekanizmaları

Uluslararası iktisat analizlerinde kullanılan temel geometrik araçlar, genel dengeyi belirlemede kritik rol oynar:

• Üretim Olanakları Eğrisi: Eğimi, Marjinal Dönüşüm Oranını (MRT) yani bir maldan üretmek için diğerinden ne kadar vazgeçilmesi gerektiğini (fırsat maliyeti) gösterir.
• Kayıtsızlık (Farksızlık) Eğrileri: Tüketiciye aynı faydayı sağlayan mal bileşimlerini temsil eder.
• Teklif Eğrileri: Alfred Marshall tarafından geliştirilen bu eğriler, bir ülkenin ithalat karşılığında ne kadar ihracat yapmaya istekli olduğunu göstererek uluslararası ticaret hadlerini belirler.

Dış Ticaret Politikası ve Uluslararası Kuruluşlar

Devletlerin ticarete müdahale araçları arasında gümrük vergileri (tarifeler) ve kotalar yer alır. Tarifelerin; gelir sağlama, üretim, tüketim ve dış ticaret gibi çeşitli etkileri bulunurken, “dışlama etkisi” (crowding-out) bir maliye politikası terimidir. Bir ithalat kotasının yarattığı miktar kısıtlamasına denk düşen vergi oranına eşdeğer tarife denir. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ/WTO) ve selefi GATT, ticaretin serbestleşmesi için ithalat yasaklarının kaldırılmasını ve sadece gümrük tarifelerinin kullanılmasını savunur. Ayrıca DTÖ, haksız rekabeti önlemek amacıyla mamul mallara verilen ihracat sübvansiyonlarını yasaklamıştır. Finansal boyutta ise ülkelerin ödemeler dengesi sorunlarını çözmek amacıyla 1944 Bretton Woods Konferansı ile kurulan İMF (Uluslararası Para Fonu), Türkiye’nin de 1947’den beri üye olduğu merkezi bir kuruluştur.

Özel Ticaret Türleri ve Ekonomik Anomaliler

Modern ticaret dünyasında farklı finansman ve işlem türleri öne çıkmaktadır. Yatırım mallarının mülkiyeti kiralama şirketinde kalmak kaydıyla kullanımının devredilmesine leasing denir. Bir ihracat işleminin doğrudan bir ithalat işlemiyle bağlandığı takas benzeri sistemler ise bağlı ticaret olarak adlandırılır. Ekonomik istikrar açısından en ilginç durumlardan biri Hollanda Hastalığı’dır (Dutch Disease); bu durum, ani bir hammadde keşfi veya gelir artışıyla yerli paranın aşırı değerlenmesi sonucu sanayi üretiminin daralmasını ifade eder. Tarihsel olarak ise Merkantilizm, 16. ve 17. yüzyıllarda devlet müdahalesini ve kıymetli maden biriktirmeyi temel alan baskın yaklaşım olmuştur.

1. 1960 sonrasında ortaya çıkan yeni teorilerden hangisi “neofaktör donatımı” adıyla da anılır?

A) Ölçek ekonomileri teorisi
B) Tercihlerde benzerlik teorisi
C) Fırsat maliyeti teorisi
D) Leontief paradoksu
E) Nitelikli iş gücü teorisi

Cevap : E) Nitelikli iş gücü teorisi

Açıklama : Geleneksel Heckscher-Ohlin teorisi işgücünü homojen (tek tip) kabul ederken; Keesing ve Kenen gibi iktisatçıların geliştirdiği **Nitelikli İşgücü (Beşeri Sermaye) Teorisi**, işgücünü “nitelikli” ve “niteliksiz” olarak ayırır. Bu yaklaşım faktör donatımını yeniden tanımladığı için **”Neo-Faktör Donatımı Teorisi”** olarak da adlandırılır.

2. Aşağıdakilerden hangisi GATT’ın çeşitli ekonomik konularda benimsediği politika ve uygulamalardan biri değildir?

A) Koruma aracı olarak tarifelerin tercih edilmesi
B) Yeni korumacılık akımı
C) Haksız rekabet uygulamaları
D) Çevre koruması
E) Koruma aracı olarak sadece ithalat yasaklarının tercih edilmesi

Cevap : E) Koruma aracı olarak sadece ithalat yasaklarının tercih edilmesi

Açıklama : GATT’ın (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması) temel ilkelerinden biri, yerli sanayinin korunması gerekiyorsa bunun **sadece gümrük tarifeleriyle** yapılması, miktar kısıtlamalarının (kota, yasaklama vb.) kaldırılmasıdır. E şıkkındaki “sadece ithalat yasaklarının tercih edilmesi” ifadesi GATT’ın ruhuna ve kurallarına tamamen terstir.

3. Aşağıdakilerden hangisinde bir ihracat işlemini bir ithalat işlemi izler?

A) Sınır ticareti
B) Bedelsiz ithalat işlemi
C) Kıyı ticareti
D) Döviz kontrolü işlemi
E) Bağlı ticaret

Cevap : E) Bağlı ticaret

Açıklama : **Bağlı Ticaret (Countertrade)**, ihracat ve ithalatın birbirine bağlandığı, ödemenin kısmen veya tamamen mal ile yapıldığı ticaret türüdür (Takas, Kliring, Karşı Alım vb.). Bir malı ihraç eden taraf, karşılığında karşı taraftan mal ithal etmeyi taahhüt eder.

4. Klasiklerin temeli olan Ulusların Zenginliği adlı kitabın yazarı aşağıda belirtilen bilim insanlarından hangisidir?

A) Paul Samuelson
B) David Begg
C) Milton Friedman
D) David Ricardo
E) Adam Smith

Cevap : E) Adam Smith

Açıklama : İktisat biliminin kurucu eseri sayılan “Milletlerin Zenginliği” (The Wealth of Nations), **1776** yılında **Adam Smith** tarafından yayımlanmıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi gümrük vergilerinin etkileri arasında yer almaz?

A) Gelir sağlama etkisi
B) Dış ticaret etkisi
C) Dışlama etkisi
D) Tüketim etkisi
E) Üretim etkisi

Cevap : C) Dışlama etkisi

Açıklama : Gümrük vergilerinin (tarifelerin) bilinen standart etkileri şunlardır: Üretim (koruma), Tüketim, Dış Ticaret (ithalatı azaltma), Gelir (hazineye gelir), Bölüşüm ve Ticaret Hadleri etkisidir. **”Dışlama Etkisi” (Crowding-out)** ise maliye politikasında, kamu harcamalarının artmasının faizleri yükselterek özel yatırımları azaltması olayıdır; gümrük vergilerinin doğrudan bir etkisi değildir.

6. Kotalarda olduğu gibi; mamul durumundaki mallara da ihracat sübvansiyonları verilmesi, aşağıdaki hangi kuruluş tarafından yasaklanmıştır?

A) Dünya Bankası
B) Orta Avrupa Ekonomik Birliği
C) Uluslararası Para Fonu
D) Dünya Ticaret Örgütü
E) Bağdat Paktı

Cevap : D) Dünya Ticaret Örgütü

Açıklama : **Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ/WTO)** kuralları (ve selefi GATT), ihracatta haksız rekabete yol açan doğrudan sübvansiyonları (özellikle sanayi ürünlerinde) yasaklamıştır. (Tarım ürünleri için belirli istisnalar ve azaltma takvimleri vardır).

7. Aşağıda belirtilenlerden hangisi İMF (Uluslararası Para Fonu) ile ilgili olarak doğru ifadedir?

A) Türkiye, İMF’ye üye ülkeler arasında yer almaktadır.
B) İMF İkinci Dünya Savaşı’ndan önce kurulmuştur.
C) Türkiye, İMF ile ilk stand-by antlaşmasını 1994’te yapmıştır.
D) İMF’de, üyelerden sadece gelişmiş Batılı ülkeler katılma payı öder.
E) İMF’nin kurulmasına Paris Konferansı’nda karar verilmiştir.

Cevap : A) Türkiye, İMF’ye üye ülkeler arasında yer almaktadır.

Açıklama : Türkiye, 1947 yılında IMF’ye üye olmuştur (A doğru). IMF, II. Dünya Savaşı sonrasında 1944 Bretton Woods Konferansı ile kurulmuştur (B ve E yanlış). Türkiye ilk Stand-by anlaşmasını 1961’de yapmıştır (C yanlış). Tüm üyeler kota (katılma payı) öder (D yanlış).

8. Dış ticaretin hiç olmadığı kapalı bir ekonomiyi ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Otarşi
B) Monarşi
C) Uluslararası ticaret
D) Dış ticaret
E) Ortak pazar

Cevap : A) Otarşi

Açıklama : Bir ülkenin dış dünyayla ekonomik ilişkilerini keserek kendi kendine yetme politikası izlemesine veya kapalı ekonomi durumuna **”Otarşi”** denir.

9. Aşağıdaki şıklardan hangisi işletmeler tarafından ihtiyaç duyulan yatırım mallarının kiralanması anlamına gelmektedir?

A) Leasing
B) Barter
C) Offset
D) Forfaiting
E) Factoring

Cevap : A) Leasing

Açıklama : Yatırım mallarının (makine, teçhizat vb.) mülkiyeti finansal kiralama şirketinde kalarak, belirli bir kira bedeli karşılığında kullanım hakkının işletmeye verilmesine **”Leasing” (Finansal Kiralama)** denir.

10. Kota ile aynı üretim, tüketim, ithalat ve refah etkisine neden olan tarife uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yıkıcı tarife
B) Eşdeğer tarife
C) Spesifik tarife
D) Onarıcı taife
E) Yurtiçi tarife

Cevap : B) Eşdeğer tarife

Açıklama : Bir ithalat kotasının miktar kısıtlaması sonucunda ithalatı azalttığı seviyeye, gümrük vergisi ile ulaşılmasını sağlayan vergi oranına **”Eşdeğer Tarife”** denir. Teorik olarak tam rekabet koşullarında kota ve eşdeğer tarife benzer etkiler yaratır.

11. Aşağıdakilerden hangisi 1966 yılında Raymond Vernon tarafından geliştirilmiştir?

A) Rybczynski teorisi
B) Ürün dönemleri hipotezi
C) Stolper-Samuelson teorisi
D) Singer Prebisch teorisi
E) Leontief teorisi

Cevap : B) Ürün dönemleri hipotezi

Açıklama : Raymond Vernon tarafından 1966’da geliştirilen **”Ürün Dönemleri (Product Cycle) Teorisi”**, bir ürünün hayat seyrinin (icat, olgunlaşma, standartlaşma) farklı aşamalarında üretimin ve ihracatın yer değiştirdiğini (gelişmiş ülkeden gelişmekte olana kaydığını) açıklar.

12. Tüketiciye aynı faydayı sağlayan çeşitli mal bileşimlerini gösteren noktaların geometrik yerine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Phillips eğrisi
B) Kayıtsızlık eğrileri
C) Toplam arz eğrisi
D) Marjinal maliyet eğrisi
E) Eş ürün eğrileri

Cevap : B) Kayıtsızlık eğrileri

Açıklama : Tüketici teorisinde, tüketiciye aynı tatmin (fayda) düzeyini sağlayan farklı mal sepetlerini birleştiren eğriye **”Farksızlık”** veya **”Kayıtsızlık Eğrisi” (Indifference Curve)** denir.

13. Aşağıda belirtilenlerden hangisi Heckscher-Ohlin Modeli’nde uluslararası işgücü akımları için doğru seçenektir?

A) Hareketsizdir
B) Yasaktır
C) Özel izinledir
D) Serbesttir
E) Sınırlıdır

Cevap : D) Serbesttir

Açıklama :

14. Aşağıdakilerden hangisi Karşılaştırmalı “üstünlük teorisi”nin dayandığı varsayımlardan birisidir?

A) Üretimde değişken maliyetler geçerlidir.
B) Emek ülkelerarası hareketlidir.
C) İş gücünün homojen olduğu kabul edilmektedir.
D) Değerin fayda teorisi geçerlidir.
E) Eksik rekabet geçerlidir.

Cevap : C) İş gücünün homojen olduğu kabul edilmektedir.

Açıklama : Ricardo’nun Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi, emek-değer teorisine dayanır. Varsayımları arasında; emeğin tek üretim faktörü olduğu ve **homojen (türdeş)** olduğu, ülke içinde hareketli ülke dışında hareketsiz olduğu, tam rekabet şartlarının geçerli olduğu yer alır. (A yanlıştır, sabit maliyetler geçerlidir).

15. Üretim olanakları eğrisinin eğimi, hangi oranı gösterir?

A) Laspeyres oranı
B) Aynı fayda düzeyi oranı
C) Marjinal dönüşüm oranı
D) Paasche oranı
E) Dış ticaret haddi

Cevap : C) Marjinal dönüşüm oranı

Açıklama : Üretim Olanakları Eğrisinin (Dönüşüm Eğrisi) herhangi bir noktadaki eğimi (teğetin eğimi), bir maldan bir birim daha fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçilmesi gerektiğini, yani **Fırsat Maliyetini** veya teknik adıyla **”Marjinal Dönüşüm Oranını” (MRT)** gösterir.

16. Merkantilizm hangi yüzyılda etkili olmuştur?

A) 18. ve 19. yüzyılda
B) 16. ve 17. yüzyılda
C) 14. ve 15. yüzyılda
D) 15. ve 16. yüzyılda
E) 17. ve 18. yüzyılda

Cevap : B) 16. ve 17. yüzyılda

Açıklama :

17. Aşağıdakilerden hangisi stratejik ticaret politikasıyla ilgili olarak yanlış bir ifadedir?

A) Ekonomide endüstriyel koruma amaçlanır.
B) Genç endüstriler tezinin gelişmiş ülkelerdeki yansımasıdır.
C) Sağlanacak dışsal ekonomilerden tüm ülke faydalanır.
D) Yüksek teknoloji endüstrilerine kesinlikle uygulanamaz.
E) Burada kilit endüstrilerin korunması önemlidir.

Cevap : D) Yüksek teknoloji endüstrilerine kesinlikle uygulanamaz.

Açıklama : Stratejik Ticaret Politikası, tam tersine, özellikle **Yüksek Teknoloji** (havacılık, bilgisayar vb.) ve oligopolistik piyasa yapısına sahip kilit endüstrilerin devlet tarafından desteklenmesini savunur (Örnek: Airbus-Boeing rekabeti). D şıkkı, teorinin özüne tamamen zıttır.

18. Leontief, dönemin geçerli dış ticaret teorisi olan Heckscher-Ohlin teorisini, aşağıdaki hangi tekniği kullanarak test etmiştir?

A) Linder indeksi tekniği
B) Posner indeksi tekniği
C) Müller tekniği
D) Girdi-çıktı (input-output) tekniği
E) Lyer tekniği

Cevap : D) Girdi-çıktı (input-output) tekniği

Açıklama : Wassily Leontief, 1953 yılında ABD ekonomisi üzerinde yaptığı ünlü çalışmasında (Leontief Paradoksu), kendi geliştirdiği **”Girdi-Çıktı (Input-Output) Analizi”** tablosunu kullanarak ihracat ve ithalatın faktör yoğunluklarını hesaplamıştır.

19. Alfred Marshall aşağıdaki yaklaşımlardan hangisini geliştirmiştir?

A) Kayıtsızlık eğrileri
B) Üretim olanakları eğrisi
C) Teklif eğrileri
D) Farksızlık eğrileri
E) Eş ürün eğrileri

Cevap : C) Teklif eğrileri

Açıklama : Dış ticarette bir ülkenin belirli bir miktar ithalat karşılığında ne kadar ihracat teklif ettiğini (veya tam tersi) gösteren **”Teklif Eğrileri”** (Karşılıklı Talep Eğrileri), **Alfred Marshall** ve Edgeworth tarafından geliştirilmiştir. Bu araçla genel denge analizi ve ticaret hadleri belirlenir.

20. Aşağıdakilerden hangisi bir ülkede ani bir şekilde üretim artışı sonucunda veya mevcut üretimden sağlanan gelir artışı durumunda yaşanan ekonomik daralma olarak ifade edilir?

A) Hollanda hastalığı
B) Devalüasyon
C) Kutuplaşma teorisi
D) Satın alma gücü paritesi
E) Hedging

Cevap : A) Hollanda hastalığı

Açıklama : Bir ülkede (örneğin doğal gaz keşfiyle) ani bir döviz/gelir girişi olduğunda, yerli paranın aşırı değerlenmesi sonucu diğer ihracatçı sektörlerin (sanayi, tarım) rekabet gücünü kaybederek küçülmesi olayına **”Hollanda Hastalığı” (Dutch Disease)** denir.