Türk Yönetim Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Osmanlı İdari Yapısı: Millet Sistemi ve Modernleşme Sancıları

Osmanlı Devleti’nin toplumsal ve idari düzeninin temelinde Millet Sistemi yer almaktadır. Bu sistemde toplum etnik köken yerine dini mensubiyete göre örgütlenmiş; Müslüman olmayan cemaatler kendi dini liderleri ve hukuk kuralları çerçevesinde özerk bir yapıya sahip olmuşlardır. 19. yüzyıla gelindiğinde imparatorluğun parçalanmasını önlemek amacıyla radikal reformlar başlatılmıştır. 1839 Tanzimat Fermanı, devlet harcamalarının kanuniliği ilkesini ilk kez düzenleyerek modern bir maliye ve hukuk devletinin temellerini atmış; “Osmanlıcılık” fikriyle toprak temelli bir vatandaşlık anlayışını yerleştirmeye çalışmıştır. Onu takip eden 1856 Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere şahitlikte eşitlik ve idari meclislere üyelik gibi geniş haklar tanımış olsa da; devletin üniter ve merkeziyetçi yapısı korunmuş, hiçbir zaman federal bir yapıya geçilmemiştir.

Bürokratik Dönüşüm ve II. Meşrutiyet

Modern Osmanlı bürokrasisinin mimarı sayılan II. Mahmud, geleneksel Divan-ı Hümayun’u kaldırarak yerine Avrupa tarzı nezaretler kurmuş; Babıâli’yi devlet yönetiminin merkezi haline getirmiştir. 19. yüzyıl boyunca III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid ve II. Abdülhamid reformcu kimlikleriyle öne çıkarken; 17. yüzyıl padişahı IV. Murad, mutlak otoriteyi tesis etmiş ancak Batılılaşma reformcusu kategorisinde değerlendirilmemiştir. II. Meşrutiyet dönemi ise parlamentonun açılması ve padişah yetkilerinin kısıtlanmasıyla yeni bir düzen getirmiş; ancak Prens Sabahattin’in savunduğu Adem-i Merkeziyetçilik (yerinden yönetim) fikri, İttihat ve Terakki’nin katı merkeziyetçi politikaları nedeniyle uygulanamamıştır. 1913 Vilayet Kanunu ise bu süreçte taşrada belediyelerin kurulması gibi idari düzenlemelere zemin hazırlamıştır.

Cumhuriyet Dönemi: Rejimi Koruma ve Sosyal Kurumsallaşma

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesi, büyük ölçüde imparatorluğun son dönemindeki travmalardan ders çıkararak şekillenen “Devleti ve Rejimi Koruma” misyonu üzerine kurulmuştur. 3 Mart 1924’te kabul edilen Hilafetin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat ve Şeriye-Evkaf Vekaletinin ilgası gibi kanunlar, laik ve modern devletin sac ayaklarını oluşturmuştur. Yeni rejimin değerlerini halka ve köylere yaymak amacıyla 1932’de Halkevleri, ardından köylerde Halk Odaları kurulmuştur. Eğitimde modernleşme hız kazanırken; Latin alfabesinin kabulü gibi devrimler bu sürecin Cumhuriyet’e özgü en keskin virajlarından birini temsil eder.

Türkiye’nin Batı Blokuna Entegrasyonu ve AB Süreci

İkinci Dünya Savaşı sonrası şekillenen Soğuk Savaş düzeninde Türkiye, Sovyetler Birliği’nin toprak ve üs talepleri gibi ciddi güvenlik kaygıları nedeniyle NATO’ya yönelmiştir. 1952’de gerçekleşen bu üyelik; Batı ile eşit ilişkiler kurma ve ekonomik yardımları (Marshall Planı gibi) kolaylaştırma avantajlarını beraberinde getirmiştir. Avrupa bütünleşmesi cephesinde ise 1963 Ankara Antlaşması ile başlayan ortaklık süreci, 1987 yılında tam üyelik başvurusu ve aynı yıl vatandaşlara Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) bireysel başvuru hakkının tanınmasıyla derinleşmiştir. 1980 sonrası dönemde temel hedef 1995’te gerçekleştirilen Gümrük Birliği olmuştur. 1999 Helsinki Zirvesi Türkiye’nin adaylığını tescillemiş; 2005’te başlayan müzakere sürecinde ise Ali Babacan ilk başmüzakereci olarak görev almıştır.

1. Osmanlı’da Müslüman olmayan cemaatler ….. yönetim sayesinde dini mensubiyetlerine göre örgütlenebiliyorlardı.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Azınlık
B) Ümmet
C) Muhacir
D) Yabancı
E) Millet

Cevap : E) Millet

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde toplum, etnik kökenlerine göre değil, dini inançlarına göre sınıflandırılmıştır. Müslüman olmayan toplulukların kendi dini liderleri yönetiminde, kendi iç hukuklarını uygulayarak özerk bir şekilde yaşamalarına imkan tanıyan bu sisteme **”Millet Sistemi”** denir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Islahat Fermanı’yla getirilen düzenlemelerden biri değildir?

A) Gayrimüslimlerin taşra idari meclislerinde üye olması.
B) Karma mahkemelerin kurulması.
C) Mahkemelerde gayrimüslimlere şahitlikte eşitlik tanınması.
D) Vergi eşitliğinin gözetilmesi.
E) Federal devlet yapısına geçilmesi

Cevap : E) Federal devlet yapısına geçilmesi

Açıklama : 1856 Islahat Fermanı, gayrimüslimlere verilen hakları genişleterek (meclis üyeliği, şahitlik eşitliği, cizyenin kaldırılması vb.) Müslümanlarla eşitlemeyi amaçlamıştır. Ancak Osmanlı Devleti, merkeziyetçi yapısını korumuş, hiçbir zaman **Federal Devlet** yapısına geçmemiştir.

3. Türkiye’nin AB’yle müzakereler başladıktan sonraki ilk başmüzakerecisi kim olmuştur?

A) Egemen Bağış
B) Mevlüt Çavuşoğlu
C) Volkan Vural
D) Ali Babacan
E) Volkan Bozkır

Cevap : D) Ali Babacan

Açıklama : Türkiye ile Avrupa Birliği arasında katılım müzakereleri 3 Ekim 2005 tarihinde başlamıştır. Bu süreçte Türkiye’nin ilk **Başmüzakerecisi** olarak dönemin Devlet Bakanı **Ali Babacan** görevlendirilmiştir.

4. Osmanlı’da Müslüman olmayanların dini mensubiyetlerine göre hangi şekilde örgütlenip kendilerini tanımladıkları söylenebilir?

A) Vatandaş
B) Muhacir
C) Millet
D) Ümmet
E) Yabancı

Cevap : C) Millet

Açıklama : Osmanlı toplumsal yapısında “Ümmet” kavramı Müslümanları ifade ederken; Müslüman olmayanlar (Rum, Ermeni, Yahudi vb.) dini cemaat esasına dayalı **”Millet”** kavramıyla tanımlanmış ve örgütlenmiştir.

5. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye-AB ilişkileri açısından 1980 sonrası dönemde öncelikli hedef olmuştur?

A) Gümrük Birliği’nin gerçekleştirilmesi
B) Çok partili siyasetin yeniden başlaması
C) Askeri vesayetin kaldırılması
D) Yunanistan’la ilişkilerin düzeltilmesi
E) Kalkınma planlarının uygulanması

Cevap : A) Gümrük Birliği’nin gerçekleştirilmesi

Açıklama : 1980 askeri darbesiyle dondurulan ilişkiler sonrasında, Türkiye’nin Avrupa ile entegrasyonunda en somut ve öncelikli hedef ekonomik bütünleşme olmuştur. Bu hedef, 1995 yılında imzalanan ve 1996’da yürürlüğe giren **Gümrük Birliği** anlaşması ile gerçekleştirilmiştir.

6. İlk kez hangi belgede “devlet harcamalarının kanuniliği ilkesi” düzenlenmiştir?

A) 1856 Islahat Fermanı
B) 1876 Kanun-i Esasi
C) 1808 Sened-i İttifak
D) 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu
E) 1839 Tanzimat Fermanı

Cevap : E) 1839 Tanzimat Fermanı

Açıklama :

7. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nde Batılılaşmanın da etkisiyle benimsenen eğitim politikası çerçevesinde gerçekleştirilen reformlar arasında gösterilemez?

A) Maliye ve gümrük okullarının açılması
B) Askeri ve sivil tıp okullarının kurulması.
C) Hukuk okullarının açılması.
D) Latin alfabesinin kabul edilmesi
E) Veterinerlik, polis ve güzel sanatlar okullarının kurulması

Cevap : D) Latin alfabesinin kabul edilmesi

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde Tanzimat ve sonrasında mesleki ve modern okullar (Tıbbiye, Mülkiye, Sanayi-i Nefise vb.) açılmıştır. Ancak **Latin Alfabesinin Kabulü (Harf Devrimi)**, Osmanlı döneminde değil, Cumhuriyet döneminde (1 Kasım 1928) gerçekleştirilmiş bir inkılaptır.

8. Türkiye’nin Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ile bütünleşmesini ön gören gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ankara Antlaşması
B) Amsterdam Antlaşması
C) Helsinki Antlaşması
D) Roma Antlaşması
E) Kopenhag kriterleri

Cevap : A) Ankara Antlaşması

Açıklama : Türkiye ile o zamanki adıyla AET (bugünkü AB) arasında 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan **Ankara Antlaşması**, Türkiye’nin toplulukla bütünleşmesini (ortaklık ilişkisini) kuran ve üyelik perspektifi çizen temel hukuki belgedir.

9. Türkiye’nin AB adaylığının resmen kabul edildiği zirve hangisidir?

A) Ankara Zirvesi
B) Helsinki Zirvesi
C) Lüksemburg Zirvesi
D) Londra kararları
E) Amsterdam Zirvesi

Cevap : B) Helsinki Zirvesi

Açıklama : Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne “aday ülke” statüsü, 10-11 Aralık 1999 tarihlerinde yapılan **Helsinki Zirvesi**’nde resmen onaylanmış ve Türkiye diğer aday ülkelerle eşit konuma getirilmiştir.

10. Türkiye’nin NATO üyeliğine iten en önemli faktör neydi?

A) Ege sorunları
B) İnsan hakları sorunları
C) Demokratikleşme
D) Kalkınma desteği
E) Güvenlik kaygıları

Cevap : E) Güvenlik kaygıları

Açıklama : II. Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği’nin (SSCB) Türkiye’den toprak (Kars-Ardahan) ve Boğazlarda üs talep etmesi, Türkiye’yi ciddi bir **güvenlik tehdidi** ile karşı karşıya bırakmış ve Batı bloğuna (NATO’ya) yaklaşmasını zorunlu kılmıştır.

11. Türk vatandaşlarına Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne bireysel başvuru hakkı ilk kez hangi yıl tanınmıştır?

A) 1990
B) 1972
C) 1987
D) 1991
E) 1999

Cevap : C) 1987

Açıklama : Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na bireysel başvuru hakkını **1987** yılında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin zorunlu yargı yetkisini ise 1990 yılında kabul etmiştir. (Soruda “başvuru hakkı” sorulduğu için 1987 esastır).

12. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda ve ilk döneminde benimsenen yönetim zihniyeti aşağıdaki ifadelerden hangisi ile açıklanabilir?

A) Karizmatik liderliğin oluşturulması
B) Demokratik yönetim sisteminin kurulması
C) Devleti koruma misyonu
D) İttifak devletleri ile ticaretin geliştirilmesi
E) Sevr Anlaşması’nın uygulanmasının engellenmesi

Cevap : C) Devleti koruma misyonu

Açıklama : Cumhuriyetin ilk yıllarında, imparatorluğun parçalanma travması ve savaş sonrası koşullar nedeniyle, yönetici elitin (asker-sivil bürokrasi) temel refleksi **”Devleti ve Rejimi Koruma”** misyonu üzerine kurulmuştur.

13. Aşağıdakilerden hangisi 1913 Vilayet Kanunu’nun çıkarılmasının nedenlerinden biridir?

A) Taşrada belediyeler kurmak
B) Özerk bölgeler kurmak.
C) Toprak reformu yapmak
D) Umumi müfettişlikler oluşturmak.
E) Ayrılıkçı hareketleri önlemek.

Cevap : A) Taşrada belediyeler kurmak

Açıklama :

14. Aşağıdakilerden Hangisi 19. yüzyılın reformcu padişahlarından biri değildir?

A) II.Mahmud
B) II. Abdülhamid
C) IV. Murad
D) Abdülmecid
E) III. Selim

Cevap : C) IV. Murad

Açıklama : III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid ve II. Abdülhamid 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyılda Batılılaşma reformlarını yapan padişahlardır. **IV. Murad** ise 17. yüzyılda (1623-1640) hüküm sürmüş, otoriteyi sertlikle sağlayan ancak Batılılaşma reformcusu olmayan bir padişahtır.

15. Aşağıdakilerden hangisi II. Meşrutiyet’in getirdiği yeni düzenin bir parçası sayılamaz?

A) Parlamentonun yeniden açılması
B) Padişahın bir takım anayasal yetkilerinin sınırlandırılması.
C) Anayasa
D) Adem-i Merkeziyetçilik
E) Merkeziyetçilik

Cevap : D) Adem-i Merkeziyetçilik

Açıklama : II. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti yönetime hakim olmuştur. İttihatçılar katı bir **Merkeziyetçilik** (E) politikasını savunmuşlardır. Prens Sabahattin’in savunduğu **Adem-i Merkeziyetçilik (Yerinden Yönetim)** fikri ise muhalefette kalmış ve dönemin uygulanan idari düzeninin bir parçası olamamıştır.

16. Hangisi 1931 sonrası köylerde yeni rejimin değerlerinin yerleştirilmesi ve parti propagandasına yönelik kurulan oluşumdur?

A) Halk Odaları
B) Halk Evleri
C) Atatürkçü Düşünce Kuruluşları
D) Cumhuriyet dernekleri
E) Türk Ocakları

Cevap : A) Halk Odaları

Açıklama : 1932 yılında kurulan Halkevleri il ve ilçe merkezlerinde faaliyet gösterirken; bu kurumların köylere ulaşan kolları olarak **Halk Odaları** (1939’da resmileşmiş, kökleri 1930’lara dayanır) kurulmuştur. Amaç Cumhuriyet devrimlerini köylere taşımaktır.

17. I. Batılı ülkeler ile eşit koşullarda ilişki kurabilmek
II. Bağımsız iktisadi politikalar geliştirebilmek
III. Sovyetler Birliği’nin baskılarına direnebilmek ve korunabilmek
IV. İktisadi yardımların gelmesini kolaylaştırmak
Yukarıdaki öncüllerden hangisi ya da hangileri Türkiye’nin NATO’ya üye olması ile elde edilen kazanımlar arasındadır?

A) I-IV
B) I-III-IV
C) I-II-III
D) Yalnız III
E) III-IV

Cevap : B) I-III-IV

Açıklama : NATO üyeliği ile Türkiye; SSCB tehdidine karşı güvenlik şemsiyesi (III), Batı bloğunun eşit bir parçası olma (I) ve Marshall yardımları gibi ekonomik/askeri desteklerden yararlanma (IV) imkanı bulmuştur. Ancak askeri ve ekonomik bağımlılık arttığı için “tam bağımsız iktisadi politika” (II) bir kazanım olarak değerlendirilemez.

18. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eş zamanlı kabul edilen kanun aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ceza Kanunu
B) Soyadı Kanunu
C) Medeni Kanun
D) Hilafetin kaldırılmasına dair kanun
E) Ticaret Kanunu

Cevap : D) Hilafetin kaldırılmasına dair kanun

Açıklama : 3 Mart 1924 tarihinde devrim niteliğinde üç önemli kanun kabul edilmiştir: 1. **Hilafetin Kaldırılması**, 2. Tevhid-i Tedrisat (Öğretim Birliği) Kanunu, 3. Şeriye ve Evkaf Vekaletinin Kaldırılması.

19. Aşağıdaki ifadelerden hangisi 1980 sonrası Türk siyasal rejimi açısından yanlıştır?

A) Darbe yönetimi, rejimi farklı bir kimliğe büründürdü.
B) Rejim açısından AT’yle ilişkiler geleneksel kültürel kimliği pekiştirmenin bir yoluydu.
C) AT’yle ilişkiler Batı’yla özellikle iktisadi hedeflerle geliştirildi.
D) Cumhuriyet, modern siyaset ve kimlik anlamına geliyordu.
E) 1980 darbesi kısa süreli de olsa bir toplumsal istikrar getirdi.

Cevap : B) Rejim açısından AT’yle ilişkiler geleneksel kültürel kimliği pekiştirmenin bir yoluydu.

Açıklama : Türk modernleşmesinde ve 1980 sonrasında Avrupa Topluluğu (AT/AB) ile ilişkiler, “geleneksel kültürel kimliği” pekiştirmek için değil; aksine **çağdaşlaşmak, Batılılaşmak ve modern dünyaya entegre olmak** amacıyla yürütülmüştür.

20. 1. Devleti kurtarmak temel hedefi olmuştur.
2. Üzerinde yaşanan toprak temelli vatandaşlık fikrini yerleştirmeye çalışmıştır.
3. ‘Millet sistemi’ni yerleştirmeye çalışmıştır.
4. Dini azınlıklara ayrıcalık verilmesi bu dönemde başlamıştır.
5. Fransız Devrimi ile gelen etnik milliyetçilik fikrini benimsemiştir.
6. Devletin gelirlerini artırmak için reformlar önermiştir.
Tanzimat ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

A) 2-3-5
B) 1-2-6
C) 1-2-5-6
D) 1-2-3-4
E) 3-4-5

Cevap : B) 1-2-6

Açıklama : Tanzimat Fermanı’nın amacı devleti çöküşten kurtarmaktır (1). Din ayrımı gözetmeksizin herkesi Osmanlı vatandaşı sayan “Osmanlıcılık” (toprak temelli vatandaşlık) fikrini savunmuştur (2). Maliye ve vergi sistemini düzelterek gelirleri artırmayı hedeflemiştir (6). Millet sistemini yerleştirmemiş aksine birleştirmeye çalışmıştır (3 yanlış). Etnik milliyetçiliği benimsememiş, ona karşı Osmanlı üst kimliğini savunmuştur (5 yanlış).