Sosyal Bilimlerde Yöntem 2024-2025 Vize Soruları

Bilim Felsefesi ve Modern Bilimin Doğuşu

Sosyal bilimlerde metodoloji, bilginin nasıl üretileceğine dair temel tartışmalarla şekillenir. Modern bilimsel yöntemin temelleri 17. ve 18. yüzyıllarda Francis Bacon gibi isimlerin tümevarım ve deneysel yöntemi savunmasıyla atılmıştır. Bilim tarihçisi Thomas Kuhn’a göre, bilimsel çalışmalar her zaman düz bir çizgide ilerlemez; bilim insanlarının hakim bir paradigma (bakış açısı) içinde sorun çözdüğü döneme Normal Bilim Dönemi denir. Bu süreçte bir konudaki kişisel izlenimlerin paylaşılması bilimsel bir katkı sayılmaz; bilime katkı ancak test edilmemiş bir iddiayı test etmek veya yeni veri toplamak gibi nesnel yollarla mümkündür.

Araştırma Desenleri ve Yaklaşımlar

Bir araştırmanın yol haritasına araştırma deseni denir. Nitel ve nicel yöntemlerin bir arada kullanıldığı yaklaşımlar Karma Desen (Mixed Methods) olarak adlandırılır. Araştırma soruları betimleyici olabilirken, hipotezler mutlaka bir nedensellik kurgusu içermelidir. İki olgu arasında nedensellik kurulabilmesi için korelasyonun olması, etkisinin sonuçtan önce gelmesi ve ilişkini üçüncü bir değişkene dayanmaması gerekir; ancak olguların mutlaka rakamsallaştırılması (nicelleştirilmesi) bir zorunluluk değildir. Bir politika veya uygulamanın sonuçlarını irdeleyen araştırmalar ise değerlendirme araştırmaları kapsamına girer.

Örnekleme Stratejileri ve Teknik Kavramlar

Evrenin tamamına ulaşmanın imkansız olduğu durumlarda örnekleme yoluna gidilir. Evrendeki her birimin listelendiği yapıya örnekleme çerçevesi denir. Sistematik örneklemede, evren büyüklüğünün örneklem büyüklüğüne bölünmesiyle elde edilen sayıya örnekleme aralığı denir. Olasılıklı olmayan (nitel) örneklemelerde ise istatistiksel bir ideal büyüklük yoktur; doygunluk esastır. Türkiye ölçeğinde yapılan ulusal anketlerde olasılıklı örnekleme için genellikle en az 384 kişilik bir grup yeterli kabul edilir. Ayrıca istatistiki verilerde İBBS-3 düzeyi Türkiye’deki 81 ili temsil eder.

Geçerlilik, Güvenirlik ve Ölçme

Bilimsel ölçümlerde iki temel kriter vardır: Güvenirlik (ölçümün her seferinde aynı sonucu vermesi) ve Geçerlilik (ölçümün gerçekten hedeflenen şeyi ölçmesi). Örneğin, her tekrarda İstanbul’u öğrenci sayısı en düşük il bulan bir araştırma tutarlı olduğu için güvenilirdir; fakat yanlış ölçüm yaptığı için geçerli değildir. Yeni bir ölçeğin literatürdeki ölçeklerle karşılaştırılması kıstas geçerliliği sağlar. Klinik çalışmalarda ise bireylerin gerçek bir tedavi almadıkları halde iyileşme göstermesi plasebo etkisi olarak tanımlanır.

Karşılaştırmalı Yöntem ve Literatür

John Stuart Mill tarafından geliştirilen En Benzer Sistemler tasarımı, ortak özelliklere sahip durumlarda farklı sonuçların nedenlerini araştırmayı hedefler. Literatür taramasında ise akademik olmayan, genel kitleye hitap eden gazete haberleri gibi kaynaklar popüler literatür kategorisinde değerlendirilir. Belirli bir zaman diliminde aynı bireylerin (örneğin seçim öncesi ve sonrası) katılımıyla yapılan araştırmalar ise kohort veya panel desenleri çerçevesinde incelenir.

1. Nitel ve nicel gibi farklı araştırma desenlerinin aynı anda kullanıldığı çalışmaların araştırma desenine ne ad verilir?

A) Yatay
B) Karma
C) Kesitli
D) Dikey
E) Katmanlı

Cevap : B) Karma

Açıklama : Nitel ve nicel araştırma yöntemlerinin birlikte, birbirini destekleyecek şekilde kullanıldığı desene “Karma Desen” (Mixed Methods) denir.

2. Sistematik örneklemede evrenin büyüklüğünün amaçlanan örneklem büyüklüğüne bölünmesi ile elde edilen değere ne ad verilir?

A) Örnekleme katsayısı
B) Örnekleme aralığı
C) Örnekleme sayısı
D) Örnekleme çerçevesi
E) Örnekleme oranı

Cevap : B) Örnekleme aralığı

Açıklama : Sistematik örneklemede (k = N/n) formülüyle bulunan ve listeden kaçıncı kişinin seçileceğini belirleyen sayıya “Örnekleme Aralığı” denir.

3. Olasılıklı olmayan örnekleme yöntemlerinde ideal örneklem büyüklüğü aşağıdakilerden hangisidir?

A) En az 10 kişi olmalıdır.
B) İdeal örneklem büyüklüğü yoktur.
C) En az 100 kişi olmalıdır.
D) Olasılıklı örnekleme yöntemleri ile aynıdır.
E) En az 50 kişi olmalıdır.

Cevap : B) İdeal örneklem büyüklüğü yoktur.

Açıklama : Olasılıklı olmayan (Amaçlı/Nitel) örneklemelerde sayısal temsil gücü (genellenebilirlik) hedeflenmediği için, istatistiksel bir “ideal sayı” yoktur; doygunluk noktasına ulaşmak esastır.

4. Aşağıdakilerden hangisi 17. ve 18. yüzyılda modern bilimin temellerini atan isimlerden biridir?

A) Thomas Kuhn
B) Anthony Giddens
C) Francis Bacon
D) Karl Popper
E) Paul Feyerabend

Cevap : C) Francis Bacon

Açıklama : Francis Bacon, 17. yüzyılda tümevarım yöntemini ve deneysel bilimi savunarak modern bilimsel metodolojinin kurucularından olmuştur. (Diğerleri 20. yüzyıl düşünürleridir).

5. Bir uygulama veya politikanın etki ve sonuçlarımı irdeleyen sorulara ne ad verilir?

A) Keşif soruları
B) Uygulama soruları
C) Açıklayıcı sorular
D) Politika soruları
E) Değerlendirme soruları

Cevap : E) Değerlendirme soruları

Açıklama : Mevcut bir programın, politikanın veya müdahalenin ne kadar etkili olduğunu ve beklenen sonuçları verip vermediğini ölçen araştırmalara “Değerlendirme Araştırması” denir.

6. Aşağıdakilerden hangisi bilime katkı yollarından biri değildir?

A) Çok çalışılmış bir olguyu yeni bir yöntem ile ele almak
B) Sorgulanmayan bir varsayımı sorgulamak
C) Bir konudaki kişisel izlenimleri paylaşmak
D) Test edilmemiş bir iddiayı test etmek
E) Daha önce veri toplanmamış bir konuda veri toplamak

Cevap : C) Bir konudaki kişisel izlenimleri paylaşmak

Açıklama : Bilime katkı yolları; nesnel, test edilebilir ve sistematik yöntemlere dayanır.
Seçeneklerin değerlendirilmesi:
A) Yeni yöntemle ele almak → Bilime katkıdır.
B) Varsayımı sorgulamak → Bilime katkıdır.
C) Kişisel izlenimleri paylaşmak →  Bilimsel değildir (öznel).
D) İddiayı test etmek → Bilime katkıdır.
E) Yeni veri toplamak → Bilime katkıdır.
Bu yüzden doğru cevap C’dir.

7. İBBS-3 düzeyinde kaç bölge bulunmaktadır?

A) 32
B) 12
C) 7
D) 81
E) 26

Cevap : D) 81

Açıklama : İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) Düzey 3, Türkiye’deki 81 ili ifade eder. (Düzey 1: 12 Bölge, Düzey 2: 26 Bölge).

8. Bireylerin klinik çalışmalarda tedavi olmasalar bile tedavi olduklarını düşünmeleri sebebi ile iyileşme göstermelerine ne ad verilir?

A) Ussal etki
B) Plasebo etkisi
C) Sanal etki
D) Yüzey etkisi
E) Hawthorne etkisi

Cevap : B) Plasebo etkisi

Açıklama : Tıbbi veya psikolojik araştırmalarda, etkisiz bir maddenin (şeker hapı vb.) ilaç sanılarak alınması sonucu hastanın psikolojik olarak iyileşme göstermesine “Plasebo Etkisi” denir.

9. Bir araştırmanın nasıl yapılacağını, verinin nasıl ve hangi yaklaşımla toplanacağını ve verinin nasıl analiz edileceğini belirleyen kurguya ne ad verilir?

A) Araştırma deseni
B) Araştırma trendi
C) Araştırma kesiti
D) Araştırma süreci
E) Araştırma döngüsü

Cevap : A) Araştırma deseni

Açıklama : Araştırmanın genel planı, stratejisi ve yol haritasına “Araştırma Deseni” (Research Design) denir.

10. Olasılıklı örnekleme kullanılarak Türkiye’de yapılacak ulusal bir ankette örneklem büyüklüğü en az kaç kişi olmalıdır?

A) 1084
B) 10000
C) 5000
D) 384
E) 1000

Cevap : D) 384

Açıklama :

11. Aşağıdakilerden hangisi iki olgu arasında nedensel bir ilişki kurulmasının şartlarından biri değildir?

A) Olguların rakamsallaştırılması
B) Etkinin sonuçtan önce ortaya çıkması
C) İlişkinin üçüncü bir olguya dayanmaması
D) Nedensellik mekanizmasının açıklanması
E) Korelasyon olması

Cevap : A) Olguların rakamsallaştırılması

Açıklama : Nedensellik için; zaman önceliği (B), korelasyon (E), üçüncü değişkenlerin elenmesi (C) ve mekanizma açıklaması (D) gerekir. Ancak “rakamsallaştırma” (nicel olma) zorunlu değildir; nitel araştırmalarda da nedensellik kurulabilir.

12. Thomas Kuhn’a göre bir alandaki bilimsel çalışmaların hakim bir paradigmaya uyumlu bir biçimde gerçekleştiği dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devrim dönemi
B) Konformizm dönemi
C) Bilimsel durağanlık dönemi
D) Dogmatik dönem
E) Normal bilim dönemi

Cevap : E) Normal bilim dönemi

Açıklama : Thomas Kuhn’a göre bir bilim alanında çalışmaların hakim paradigma çerçevesinde, ona uygun şekilde yürütüldüğü dönem normal bilim dönemi olarak adlandırılır. Bu dönemde bilim insanları mevcut paradigmayı sorgulamaz, onun içinde problemler çözer. Paradigma krize girince ise bilimsel devrim süreci başlar.

13. Bir araştırmada kullanılan ölçeklerin literatürdeki çalışmalarda kullanılan ölçeklerle karşılaştırılması neyi sağlar?

A) Alan Geçerliliği
B) Uzman Geçerliliği
C) Karşılaştırma Geçerliliği
D) Mesleki Geçerlilik
E) Kıstas Geçerliliği

Cevap : E) Kıstas Geçerliliği

Açıklama : Yeni geliştirilen bir ölçeğin sonuçlarının, daha önce geçerliliği kanıtlanmış benzer bir ölçekle (kıstas/altın standart) karşılaştırılarak uyumuna bakılmasına “Kıstas Bağıntılı Geçerlilik” denir.

14. Hipotezleri, araştırma sorularından ayıran en önemli özellik nedir?

A) Bağımlı değişkenin tanımlanması
B) Spesifik olmaları
C) Nedensellik kurgusu
D) Spekülatif olmaları
E) Bağımsız değişkenin tanımlanması

Cevap : C) Nedensellik kurgusu

Açıklama : Hipotezleri araştırma sorularından ayıran en önemli özellik, nedensellik ilişkisi içermeleridir.
Araştırma sorusu: Genellikle betimleyicidir, neden-sonuç ilişkisi kurmaz.
Hipotez: Değişkenler arasında neden-sonuç (nedensellik) ilişkisi kurar ve test edilebilir bir önerme sunar.
Bu yüzden doğru seçenek C’dir.

15. Aşağıdakilerden hangisi araştırma sorusu ile ilgili kurallara uygun hazırlanmış bir araştırma sorusudur?

A) Çocukların açlıktan öldüğü bir dünyada israf neden yaygındır?
B) Neden bazı insanlar kötüdür?
C) Ekonominin siyasete etkisi nedir?
D) Yurt dışında yaşama tecrübesinin göçmenlere yönelik tutuma etkisi nedir?
E) Eğitimin kamusal alanda kaba davranış gösterme eğilimine etkisi nedir?

Cevap : D) Yurt dışında yaşama tecrübesinin göçmenlere yönelik tutuma etkisi nedir?

Açıklama : İyi bir araştırma sorusu; açık, ölçülebilir, sınırlı ve spesifik olmalıdır. D şıkkı, bağımlı ve bağımsız değişkenleri net olan, araştırılabilir bir sorudur.

16. Benzer özelliklere sahip olduğu halde farklı sonuçların ortaya çıktığı iki örnek olayın karşılaştırılmasına ne ad verilir?

A) En benzer sistemler
B) Çelişkili sistemler
C) En farklı sistemler
D) Amaçlı karşılaştırma
E) Kuramsal karşılaştırma

Cevap : A) En benzer sistemler

Açıklama : John Stuart Mill’in yöntemine göre; birçok özelliği ortak (benzer) olan ama incelenen sonuç (bağımlı değişken) bakımından farklılaşan durumların karşılaştırılmasına “En Benzer Sistemler Tasarımı” (Most Similar Systems Design) denir. Farkın nedeni, benzemeyen tek değişkende aranır.

17. Türkiye’de Amerikan karşıtlığını ABD’deki bir başkanlık seçiminin öncesinde ve sonrasında aynı bireylerin katıldığı iki anket çalışması ile ölçen bir araştırmanın deseni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kohort
B) Kesit
C) Panel
D) Deneysel
E) Karşılaştırmalı

Cevap : A) Kohort

Açıklama :

18. Tekrarlandığında her seferinde Türkiye’de üniversite öğrencisi sayısının en düşük olduğu şehir olarak İstanbul’u bulan bir araştırma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hem geçerlidir hem de güvenilirdir.
B) Geçerlilik ve güvenirlik kıstasları uygulanamaz.
C) Geçerlidir ama güvenilir değildir.
D) Geçerli değildir ama güvenilirdir.
E) Ne geçerli ne de güvenilirdir.

Cevap : D) Geçerli değildir ama güvenilirdir.

Açıklama : Araştırma her seferinde aynı sonucu veriyorsa (tutarlılık) **Güvenilirdir**. Ancak İstanbul’un öğrenci sayısının en düşük olması gerçeğe aykırıdır (yanlış ölçüyordur), bu nedenle **Geçerli Değildir** (Amaca hizmet etmez/doğruyu ölçmez).

19. Örnekleme sürecinin başında araştırma evrenindeki her bireye bir numara verilerek oluşturulan listeye ne ad verilir?

A) Örnekleme listesi
B) Örnekleme parametresi
C) Örnekleme çerçevesi
D) Örnekleme kütlesi
E) Örnekleme kümesi

Cevap : C) Örnekleme çerçevesi

Açıklama : Evrendeki tüm birimlerin yer aldığı ve örneklemin içinden seçileceği tam listeye “Örnekleme Çerçevesi” (Sampling Frame) denir.

20. Gazete haberleri hangi literatür türü kapsamında değerlendirilir?

A) Akademik
B) Gri
C) Birincil
D) İkincil
E) Popüler

Cevap : E) Popüler

Açıklama : Bilimsel hakem sürecinden geçmeyen, genel okuyucu kitlesine hitap eden gazete, dergi gibi kaynaklar “Popüler Literatür” sınıfına girer.