Türkiye’de Siyasi Düşünce 2024-2025 Vize Soruları

Osmanlı Modernleşmesinin Temelleri ve Basın Tarihi

Osmanlı modernleşme süreci, sadece askeri bir yenilenme değil, bürokratik yapının ve toplumsal zihniyetin kökten dönüşümünü hedefleyen kapsamlı bir harekettir. Bu sürecin en kritik aşamalarından birini II. Mahmud dönemi reformları oluşturur. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve merkezi bürokrasinin güçlendirilmesiyle hız kazanan bu dönemde, devletin sesini duyurmak amacıyla 1831 yılında ilk resmi gazete olan Takvim-i Vekayi çıkarılmıştır. 1840’ta İngiliz William Churchill tarafından yayımlanan yarı resmi Ceride-i Havadis ve 1860’ta Şinasi ile Agâh Efendi tarafından çıkarılan ilk özel gazete Tercüman-ı Ahval, kamuoyu oluşumunda hayati roller üstlenmiştir. Modernleşme, Tanzimat’tan çok daha önce başlamış ve devletin tüm kademelerini Avrupa ile diplomatik ve kültürel bir entegrasyona itmiştir.

İmparatorluğu Bir Arada Tutma Çabası: Osmanlıcılık ve İslamcılık

Dağılma tehlikesi karşısında geliştirilen ilk siyasi seçenek olan Osmanlıcılık, din ve ırk farkı gözetmeksizin tüm tebaayı “Osmanlılık” üst kimliğinde birleştirmeyi amaçlamıştır. Bu fikir, Tanzimat ve Islahat fermanlarında vücut bulmuş; Genç Osmanlılar (Ziya Paşa, Namık Kemal vb.) tarafından meşrutiyet talepleriyle harmanlanmıştır. Ancak Balkanlardaki ayrılıkçı hareketlerin durmaması, İslamcılık akımını ön plana çıkarmıştır. İslamcılık, sanılanın aksine sadece gelenekçilik değil, “doğrudan doğruya Kuran’dan ilham alarak” İslam’ı asrın idrakine söyletmeyi yani kaynaklara dönüşü savunan modern bir harekettir. Mehmet Akif Ersoy bu düşüncenin edebi bayraktarlığını yaparken; Şemsettin Günaltay gibi isimler İslamcı kimlikleriyle Cumhuriyet döneminde başbakanlığa kadar yükselmişlerdir.

Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Yusuf Akçura

Türk milliyetçiliği fikri, Osmanlı topraklarından ziyade Rusya’da yaşayan Müslüman Türk aydınlar arasında daha erken güçlenmiştir. Bunun temel nedeni, Rusya’daki Türklerin Osmanlılık gibi kapsayıcı bir üst kimliğe sahip olmamaları ve azınlık psikolojisiyle kendi milli kimliklerine daha kolay sarılmalarıdır. Rus İmparatorluğu bu hareketi kendi dış politikasının bir gereği olarak asla desteklememiş, aksine baskılamıştır. Bu akımın teorik çerçevesini Yusuf Akçura, 1904 tarihli ünlü Üç Tarz-ı Siyaset makalesiyle çizmiştir. Akçura; Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük seçeneklerini karşılaştırarak Türk milliyetçiliğinin devletin kurtuluşu için rasyonel bir yol olup olmadığını sorgulamıştır. 1911’de yayına başlayan Türk Yurdu dergisi ise bu fikrin en önemli kürsüsü olmuştur.

Ziya Gökalp ve Türkçülüğün Sistematiği

Türk milliyetçiliğinin asıl ideoloğu kabul edilen Ziya Gökalp, sosyolojik bir temelde “Türkleşmek, İslamlaşmak ve Muasırlaşmak” formülünü geliştirmiştir. Gökalp; Genç Kalemler (Ömer Seyfettin ile birlikte) ve Yeni Mecmua gibi yayınlarda Türkçülüğün Esaslarını belirlemiştir. Bu dönemde kurulan Türk Ocakları (1912), bilimsel temelde Türklük bilincini yükseltmeyi hedefleyen en etkili sivil toplum kuruluşudur. Gökalp’in düşünce dünyası, Servet-i Fünun gibi daha çok estetik ve bireysel odaklı edebi çevrelerden keskin bir biçimde ayrılır.

İttihat ve Terakki: Siyaset ve Milli İktisat

1889’da kurulan İttihad-ı Osmani, 1895’te Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti adını alarak II. Meşrutiyet’in mimarı olmuştur. Cemiyet içinde Cavid Bey gibi isimler liberal ekonomiyi savunurken; genel yönetim, kapitülasyonların ağırlığından kurtulmak ve yerli sermaye sınıfı oluşturmak amacıyla Milli İktisat politikasını benimsemiştir. Bu politika, ekonomik kalkınmanın ancak bir “milli burjuvazi” ile mümkün olacağını öngörmüştür.

1. I. Rus İmparatorluğu’nun Osmanlı ile karşılaştırıldığında, Batı kaynaklı siyasal akımlara daha açık olması
II. Rusya’nın 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başlarında Rusya’da yaşayan Müslüman Türk aydınlar arasında yayılmaya başlayan Türk milliyetçiliği fikrini dış politikasının bir gereği olarak desteklemesi
III. Osmanlı’da Türkler imparatorluğu bir arada tutmak için bir üst kimlik olarak Osmanlılık fikrini benimserken Rusya’da azınlık olarak yaşayan Müslüman Türklerin kendilerini millî bir kimlik ile daha kolay ilişkilendirebilmeleri
Türk milliyetçiliği fikrinin Rusya’daki Türkler arasında daha erken güçlenmesinde yukarıdakilerden hangisi veya hangilerinin etkili olduğu söylenemez?

A) I ve III
B) Yalnız I
C) I ve II
D) II ve III
E) Yalnız II

Cevap : E) Yalnız II

Açıklama : Rusya, kendi topraklarındaki Türk milliyetçiliğini (Pan-Türkizm) bir tehdit olarak görmüş ve desteklemek bir yana bastırmaya çalışmıştır. Rusya’nın dış politikada desteklediği milliyetçilik, Osmanlı’ya karşı olan Balkan (Slav) milliyetçiliğidir. Bu nedenle II. öncül söylenemez.

2. Osmanlı basın tarihinin ilk resmî gazetesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tercüman
B) Ceride-i Havadis
C) Takvim-i Vekayi
D) Servet-i Fünun
E) Tercüman-ı Ahval

Cevap : C) Takvim-i Vekayi

Açıklama : 1831 yılında II. Mahmut döneminde çıkarılan ve devletin resmi yayın organı olan gazete **Takvim-i Vekayi**dir.

3. Osmanlıcılık ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Osmanlıcılık, Tanzimat ile birlikte ortaya çıkmış bir fikirdir.
B) Osmanlıcılığın izlerini bulabileceğimiz İlk resmî belgelerden biri de 1856 tarihli Islahat Fermanı’dır.
C) İmparatorluğun farklı dinsel ve etnik kökenlerden gelen unsurlarını ortak bir İslam anlayışı etrafında bir araya getirmeyi amaçlamıştır.
D) Bab-ı Ali bürokratları, Osmanlıcılığın, imparatorluk içinde yayılan ayrılıkçı eğilimleri sönümleyeceğini düşünmüşlerdir.
E) Genç Osmanlılar Osmanlıcılık fikrini siyasal katılım ve meşrutiyet fikirleriyle harmanlamışlardır.

Cevap : C) İmparatorluğun farklı dinsel ve etnik kökenlerden gelen unsurlarını ortak bir İslam anlayışı etrafında bir araya getirmeyi amaçlamıştır.

Açıklama : Osmanlıcılık, din ve ırk farkı gözetmeksizin herkesi “Osmanlı Vatandaşı” üst kimliğinde birleştirmeyi amaçlar. “Ortak bir İslam anlayışı” etrafında birleştirme amacı **İslamcılık** akımına aittir.

4. Aşağıdaki İslamcı aydınlardan hangisi 1949 yılında başbakan olarak görev yapmıştır?

A) Eşref Edip Fergan
B) Şemsettin Günaltay
C) Elmalılı Hamdi Yazır
D) Recep Peker
E) Adnan Menderes

Cevap : B) Şemsettin Günaltay

Açıklama : İslam tarihi üzerine çalışmalarıyla bilinen ve İslamcı kimliğiyle tanınan **Şemsettin Günaltay**, 1949-1950 yıllarında CHP iktidarının son Başbakanı olarak görev yapmıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi Cumhuriyet Dönemi İslamcılık hareketinin özelliklerinden biri değildir?

A) Milliyetçi-muhafazakarlığın kanatlarında yükselmesi
B) Modernleşme ürünü bir düşünce ve hareket olması
C) Kemalist resmi ideolojinin etkisiyle şekillenmesi
D) Batılılaşma reformlarının yanında yer alması
E) İslam medeniyeti vurgusu

Cevap : D) Batılılaşma reformlarının yanında yer alması

Açıklama : Cumhuriyet dönemi İslamcılığı, genellikle radikal Batılılaşma reformlarına mesafeli durmuş veya muhalif bir pozisyonda, kültürel köklere dönüşü savunmuştur. Reformların yanında yer almak bu akımın temel özelliği değildir.

6. Aralarında Abdullah Cevdet, Hüseyinzade Ali ve İshak Sükuti’nin de bulunduğu bir grup askeri öğrenci tarafından 1889 yılında kurulan İttihad-ı Osmani Cemiyeti’nin adı kaç yılında Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti olarak değiştirilmiştir?

A) 1909
B) 1902
C) 1914
D) 1908
E) 1895

Cevap : E) 1895

Açıklama : 1889’da kurulan İttihad-ı Osmani Cemiyeti, Paris’teki Ahmet Rıza grubuyla birleşerek **1895** yılında **Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti** adını almıştır.

7. Türk Ocağı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) I. Meşrutiyet döneminde kurulan örgütlerden biridir.
B) Temel hedeflerinden biri, bilimsel temelde Türklük bilincini yükseltmektir.
C) Yayın organı, Genç Kalemler isimli dergidir.
D) Faaliyet süresi boyunca hiçbir siyasi partiden destek almamıştır.
E) Başkanlığını uzun yıllar boyunca Gaspıralı İsmail Bey yürütmüştür.

Cevap : B) Temel hedeflerinden biri, bilimsel temelde Türklük bilincini yükseltmektir.

Açıklama : 1912’de kurulan Türk Ocakları, siyasi bir parti olmaktan ziyade kültürel ve bilimsel alanda Türk milliyetçiliğini ve Türklük bilincini geliştirmeyi amaçlayan bir dernektir.

8. Türkçülük akımının öncüleri arasında yer alan, 1904 yılında yazdığı Üç Tarzı Siyaset adlı eserinde, Osmanlıcılık ve İslamcılık’ın yanı sıra Türkçülük’ün de devletin kurtarılması için izlenebilecek siyasi seçeneklerden birisi olup olamayacağını sorgulayan düşünür ve siyasetçi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hüseyinzade Ali
B) İbrahim Temo
C) Ahmet Ağaoğlu
D) Yusuf Akçura
E) Gaspıralı İsmail

Cevap : D) Yusuf Akçura

Açıklama : Yusuf Akçura, 1904’te yazdığı “Üç Tarz-ı Siyaset” adlı eserinde Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımlarını karşılaştırarak Türkçülüğün devletin kurtuluşu için bir seçenek olup olmadığını tartışmıştır.

9. Aşağıdakilerden hangisi, Türk Yurdu Dergisi’nin yazarlarından biri değildir?

A) Yusuf Akçura
B) Fuat Köprülü
C) Ali Suavi
D) Ziya Gökalp
E) Hamdullah Suphi

Cevap : C) Ali Suavi

Açıklama : Ali Suavi, Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) döneminin (1860-70’ler) bir ismidir ve 1878’de ölmüştür. 1911’de yayınlanmaya başlayan Türk Yurdu dergisinde yazması tarihsel olarak mümkün değildir.

10. “Doğrudan doğruya Kuran’dan alıp ilhamı/Asrın idrakine söyletmeliyiz İslamı” mısralarında Mehmet Akif Ersoy İslamcılığın hangi fikrini savunmaktadır?

A) Milli mefkure
B) Kaynaklara dönüş
C) Milli kültür
D) Milli hakimiyet
E) İttihad-ı İslam

Cevap : B) Kaynaklara dönüş

Açıklama : Mehmet Akif bu dizelerde, İslam’ın hurafelerden arındırılarak ana kaynağına (Kuran’a) dönülmesini ve oradan alınan ilhamın çağın şartlarına göre yorumlanmasını savunmaktadır.

11. İttihat ve Terakki Cemiyeti içerisinde liberal ekonomiden yana olan, 1908-1911 yılları arasında yayınlanan Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası’nı çıkaran ekip içerisinde yer alan, II. Meşrutiyet döneminde Maliye Bakanlığı yapmış Osmanlı siyasetçisi kimdir?

A) Ahmet Mithat Efendi
B) Cavid Bey
C) Sakızlı Ohannes Paşa
D) Ahmet Şuayip
E) Rıza Tevfik Bölükbaşı

Cevap : B) Cavid Bey

Açıklama : İttihat ve Terakki’nin ünlü Maliye Nazırı ve liberal iktisat görüşünün temsilcisi **Cavid Bey**’dir.

12. Aşağıdaki yayınlardan hangisi II. Meşrutiyet Dönemi İslamcılık akımı içerisinde yer almamıştır?

A) Sırat-ı Müstakim
B) Hikmet
C) Tercüman-ı Ahval
D) Volkan
E) Beyan-ül Hak

Cevap : C) Tercüman-ı Ahval

Açıklama : **Tercüman-ı Ahval**, 1860 yılında (Tanzimat dönemi) Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılan ilk özel gazetedir. II. Meşrutiyet dönemi (1908 sonrası) İslamcı yayın organlarından biri değildir.

13. “Türkleşmek, İslamlaşmak ve Muasırlaşmak” ve “Türkçülüğün Esasları” adlı eserlerin yazarı olan, Türk milliyetçiliğinin ideoloğu kabul edilen ünlü sosyolog ve İttihat ve Terakki cemiyeti üyesi kimdir?

A) Hüseyinzade Ali
B) Yusuf Akçura
C) Ahmet Ağaoğlu
D) Ziya Gökalp
E) Ömer Seyfettin

Cevap : D) Ziya Gökalp

Açıklama : Türk sosyolojisinin kurucusu ve Türk milliyetçiliğinin sistematiğini kuran düşünür **Ziya Gökalp**’tir.

14. Aşağıdakilerden hangisi “Genç Kalemler” isimli derginin yazarlarından biridir?

A) Ömer Seyfettin
B) Ahmet Ağaoğlu
C) Gaspıralı İsmail
D) Yusuf Akçura
E) Abdullah Cevdet

Cevap : A) Ömer Seyfettin

Açıklama : Genç Kalemler dergisi, Türkçülük ve Yeni Lisan hareketinin önemli yayın organıdır. Derginin önde gelen yazarları arasında Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp ve Ali Canip Yöntem yer alır.

15. 1840’ta William Churchill isimli bir İngiliz tarafından Osmanlıca olarak çıkarılan gazete aşağıdakilerden hangisidir?

A) Muhbir
B) Tercüman-ı Ahval
C) Tercüman-ı Hakikat
D) Moniteur Ottoman
E) Ceride-i Havadis

Cevap : E) Ceride-i Havadis

Açıklama : Ceride-i Havadis, 1840 yılında İngiliz William Churchill tarafından Osmanlı Devleti’nde çıkarılan ilk yarı resmî gazetelerden biridir. Osmanlıca yayımlanan bu gazete, devlet tarafından desteklenmiş ve halkın haber alma ihtiyacını karşılamayı amaçlamıştır. Bu yönüyle Osmanlı basın tarihinin önemli yayın organlarından biri olarak kabul edilir.

16. Ziya Gökalp, aşağıdaki dergilerden hangisinde yazar olarak yer almamıştır?

A) Servet-i Fünun
B) Türk Yurdu
C) İslam Mecmuası
D) Yeni Mecmua
E) Genç Kalemler

Cevap : A) Servet-i Fünun

Açıklama : Ziya Gökalp; Genç Kalemler, Türk Yurdu ve Yeni Mecmua gibi milliyetçi çizgideki dergilerde yazmıştır. Servet-i Fünun ise Edebiyat-ı Cedide topluluğunun (Tevfik Fikret, Halit Ziya) yayın organıdır ve Gökalp’in edebi/fikri çevresinden farklıdır.

17. İttihat ve Terakki yönetiminin ekonomik kalkınma amacıyla milli burjuvazi yaratmayı amaçlayan iktisat politikasının adı nedir?

A) İhracata yönelik sanayileşme
B) Karma ekonomi politikası
C) Serbest pazar ekonomisi
D) Milli iktisat politikası
E) İthal ikame politikası

Cevap : D) Milli iktisat politikası

Açıklama : İttihat ve Terakki, kapitülasyonları kaldırarak ve yerli sermayeyi teşvik ederek bir “Müslüman-Türk Burjuvazisi” oluşturmayı hedefleyen **”Milli İktisat”** politikasını izlemiştir.

18. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Dönemi İslamcılık akımının özelliklerinden biridir?

A) Tasavvuf ve tarikatların İslam yorumunu savunmak
B) Millî hakimiyet fikrini reddetmek
C) Meşrutiyet rejiminin şeriata uygun olmadığını savunmak
D) Terakkiye karşı geleneği savunmak
E) II. Abdülhamit’in istibdat rejimini eleştirmek

Cevap : E) II. Abdülhamit’in istibdat rejimini eleştirmek

Açıklama : Dönemin entelektüel İslamcıları (Mehmet Akif, Said Halim Paşa vb.), II. Abdülhamit’in Pan-İslamist politikalarına rağmen onun baskıcı (istibdat) yönetimini eleştirmiş ve Meşrutiyet’i (Şura ilkesi gereği) savunmuşlardır.

19. Aşağıdakilerden hangisi Genç Osmanlılar arasında yer almıştır?

A) Ziya Paşa
B) Yusuf Akçura
C) Cenap Şahabettin
D) Tevfik Fikret
E) Ahmet Reşit Rey

Cevap : A) Ziya Paşa

Açıklama : Namık Kemal ve Şinasi ile birlikte **Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar)** cemiyetinin önde gelen isimlerinden biri **Ziya Paşa**’dır.

20. Osmanlı modernleşmesiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) II. Mahmud dönemi reformları Osmanlı modernleşme sürecinin önemli bir aşamasını oluşturur.
B) Osmanlı modernleşmesi, Osmanlı’nın Avrupa diplomasisinden bütünüyle uzaklaşmasına yol açmıştır.
C) Osmanlı modernleşmesi devletin bürokratik yapısını etkilememiştir.
D) Osmanlı modernleşmesinin ilk etkileri 20. yüzyılın başında görülmüştür.
E) Osmanlı modernleşmesinin tarihi Tanzimat Dönemi’nden sonra başlar.

Cevap : A) II. Mahmud dönemi reformları Osmanlı modernleşme sürecinin önemli bir aşamasını oluşturur.

Açıklama : Osmanlı modernleşmesi, Tanzimat’tan çok önce başlamış ve özellikle II. Mahmud döneminde yapılan askerî, idarî ve eğitim alanındaki reformlarla hız kazanmıştır. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, merkeziyetçi yönetimin güçlendirilmesi ve modern kurumların kurulması bu sürecin önemli örnekleridir.
Diğer seçenekler yanlıştır çünkü:
B: Osmanlı modernleşmesi Avrupa diplomasisinden uzaklaşma değil, aksine Avrupa ile ilişkilerin artmasıdır.
C: Modernleşme bürokrasiyi doğrudan etkilemiştir.
D: Modernleşmenin ilk etkileri 20. yüzyılda değil, 18-19. yüzyılda görülmüştür.
E: Modernleşme Tanzimat’tan sonra değil, Tanzimat’tan önce başlamıştır.