Osmanlı Sosyal Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Toplumsal Yapı: Reaya ve Askeri Sınıf

Osmanlı toplum yapısı, modern sınıfsal ayrımlardan farklı olarak “Yönetenler” (Askerî) ve “Yönetilenler” (Reaya) şeklinde ikili bir sistem üzerine kurulmuştur. Reaya; köylü, şehirli veya göçebe fark etmeksizin üretim yapan, ticaretle uğraşan ve devlete vergi veren temel halk zümresini ifade eder. Yönetenler sınıfı ise vergi vermez ve yetkilerini doğrudan padişahtan alırdı. XIX. yüzyılın sosyal ve ekonomik panoramasına ışık tutan en önemli kaynaklar arasında, hane bazlı gelir ve mal varlığı kayıtlarını içeren Temettuat Defterleri yer alır.

Esnaf Teşkilatı ve Anadolu Ahiliği

Osmanlı şehir hayatının kalbi olan çarşı ve bedestenlerde ticaret, Ahilik ve ardından Lonca teşkilatları eliyle yürütülürdü. Fütüvvet geleneğinin Anadolu’daki yansıması olan Ahilikte mesleki eğitim, katı bir hiyerarşiye dayanır: Çırak olarak başlayan süreç, Kalfalık ve nihayetinde uzmanlık belgesi niteliğindeki şed kuşanma ile Ustalığa evrilirdi. Esnafın iç işlerinden Yiğitbaşı sorumlu iken; şehrin genel idaresi, fiyat denetimi (narh) ve yargı yetkisi Kadı’nın elindeydi.

Vakıf Sistemi ve Sosyal Hizmetler

Osmanlı medeniyeti bir “Vakıf Medeniyeti” olarak tanımlanabilir. Vakıf; şahsi mülklerin Allah rızası için sonsuza dek kamu yararına tahsis edilmesidir. Bu sistemde doğrudan hizmet sunan binalara (cami, okul vb.) Hayrat, bu hizmetlerin giderlerini karşılamak üzere gelir getiren mülklere (han, hamam vb.) Akarat denirdi. Sağlık hizmetleri ise vakıf bünyesindeki Darüşşifalarda uzman doktorlar ve standardize edilmiş ilaç formülleriyle profesyonelce yürütülürdü.

Modernleşme ve Gündelik Yaşam

Osmanlı toplumunda değişim rüzgarları özellikle II. Mahmud döneminde kıyafet devrimiyle hissedilmiştir. Geleneksel kıyafetler terk edilerek setre, pantolon ve fes kullanımı hem askerî hem de sivil bürokraside zorunlu hale getirilmiştir. Eğitimde ise medreselerin ıslahı için Islah-ı Medâris Komisyonu gibi yapılar kurulmuştur. Mahalle düzeyinde ise XIX. yüzyıla kadar idari temsiliyet mahalle imamı tarafından sağlanmış; kamusal alanlardaki tütün ve kahvehane yasakları gibi sert tedbirler IV. Murad döneminin karakteristik özellikleri olmuştur.

1. “….. üretici olan veya ticaretle uğraşan ve vergi veren yerleşik veya yarı-yerleşik halk zümresidir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Reaya
B) Kalemiye
C) Çiftçi
D) Seyfiye
E) Sipahi

Cevap : A) Reaya

Açıklama : Osmanlı toplum yapısı temel olarak iki ana sınıfa ayrılır: Yönetenler (Askerî) ve Yönetilenler (Reaya). Yöneten sınıf vergi vermezken, yönetilen sınıf yani **Reaya**; köylü, şehirli veya göçebe olsun, üretim yapan, ticaretle uğraşan ve devlete vergi veren geniş halk kitlesidir. Reaya kelime anlamı olarak “sürüler/güdülenler” anlamına gelse de, Osmanlı’da hukuki bir statü olarak “vergi mükellefi vatandaşları” ifade eder. Kalemiye ve Seyfiye yöneten sınıfa aittir.

2. XIX. yüzyılın ilk yarısına ait Osmanlı Devleti’nin nüfusu hakkında bilgi veren defterler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Temettuat
B) Avarız
C) Tahrir
D) Ahkam
E) Mühimme

Cevap : A) Temettuat

Açıklama : Osmanlı’da klasik dönemde nüfus ve vergi sayımları “Tahrir Defterleri”ne kaydedilirdi. Ancak XIX. yüzyılda modernleşme ile birlikte kayıt sistemleri değişmiştir. 1831’de ilk nüfus sayımı yapılmıştır. XIX. yüzyılın ilk yarısında (özellikle 1840-1845 yılları arasında) tutulan **Temettuat Defterleri**, hane reislerini, mesleklerini, gelir kaynaklarını ve sahip oldukları mal varlıklarını kaydettiği için dönemin nüfusu ve sosyo-ekonomik yapısı hakkında en detaylı bilgiyi veren kaynaklardır. (Not: Doğrudan “Nüfus Defteri” şıklarda yoksa, dönemi ve içeriği en iyi yansıtan Temettuat’tır).

3. Sultan II. Abdülhamid’den sonra İttihatçılar devrinde medreselerde bazı ıslahat faaliyetlerine girişilmiştir. Bu amaçla oluşturulan komisyonun adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İçişleri Komisyonu
B) Hukuk Komisyonu
C) İdare-i Muhacirîn Komisyonu
D) Islah-ı Medâris Komisyonu
E) Meclis-i Meşveret

Cevap : D) Islah-ı Medâris Komisyonu

Açıklama : Osmanlı’nın son dönemlerinde, geleneksel eğitim kurumu olan medreselerin modernleşmesi ve çağın ihtiyaçlarına cevap verebilmesi için çeşitli girişimlerde bulunulmuştur. İttihat ve Terakki döneminde, medreselerin ıslahı (iyileştirilmesi), müfredatın düzenlenmesi ve fiziki şartların düzeltilmesi amacıyla kurulan özel komisyonun adı **Islah-ı Medâris Komisyonu**’dur. Bu çalışmalar sonucunda “Medaris-i İlmiye Nizamnamesi” gibi düzenlemeler yapılmıştır.

4. Esnaflıkta mertebeler alttan üste hangi sıralamayla gerçekleşir?

A) Şeyh, kethüda ve yiğitbaşı
B) Çırak, kalfa ve usta
C) Kalfa, çırak ve usta
D) Şeyh, yiğitbaşı ve kethüda
E) Usta, kalfa ve çırak

Cevap : B) Çırak, kalfa ve usta

Açıklama : Ahilik ve Lonca teşkilatında mesleki eğitim, usta-çırak ilişkisine dayalı hiyerarşik bir sistemle yürütülürdü. Mesleğe yeni başlayan kişi önce **Çırak** olur, belirli bir süre eğitim alıp beceri kazandıktan sonra **Kalfa**lığa yükselir ve en sonunda mesleğin tüm inceliklerini öğrenip yetkinliğini kanıtladığında (Şed kuşatma töreni ile) **Usta** olurdu. Doğru hiyerarşik sıralama; Çırak -> Kalfa -> Usta şeklindedir.

5. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı şehirlerinde görev yapan önemli yöneticilerden biridir?

A) Ehl-i hiref
B) Nişancı
C) Kadı
D) Yeniçeri
E) Peyk

Cevap : C) Kadı

Açıklama : Osmanlı idari sisteminde **Kadı**, sadece davalara bakan bir yargıç değil, aynı zamanda bulunduğu kazanın (ilçenin/şehrin) en yetkili mülki amiri ve belediye başkanı konumundadır. Şehrin idaresi, narh (fiyat) denetimi, imar işleri, esnafın kontrolü ve merkezi idarenin emirlerinin uygulanması Kadı’nın sorumluluğundadır. Ehl-i hiref sanatkarları, Nişancı bürokrasiyi, Yeniçeri askeri sınıfı ifade eder.

6. İlk olarak hangi padişah döneminde önce askerî kıyafetlerde, ardından sivil memur kıyafetlerinde geleneksel tarz terk edilerek Avrupa tarzı benimsenmiştir?

A) II. Selim
B) II. Mahmud
C) III. Selim
D) II. Mustafa
E) I. Abdülhamid

Cevap : B) II. Mahmud

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde kılık kıyafet alanındaki en köklü ve modernleşmeye dönük reformlar **II. Mahmud** döneminde yapılmıştır. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından (Vaka-i Hayriye) sonra kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna setre ve pantolon giydirilmiş, başlık olarak fes kabul edilmiştir. Daha sonra 1829’da çıkarılan bir kıyafet nizamnamesi ile sivil memurların da cübbe ve kavuk yerine setre, pantolon ve fes giymesi zorunlu hale getirilmiştir.

7. Bir kişinin mülkiyetine sahip olduğu menkul ve gayrimenkul mallarından bir kısmını veya tamamını, Allah’ın rızasını kazanma niyetiyle halkın herhangi bir ihtiyacını gidermek üzere dinî, hayrî ve sosyal bir gayeye sonsuza kadar tahsis etmesine ne ad verilir?

A) İştira
B) İhtisab
C) Hayır
D) Narh
E) Vakıf

Cevap : E) Vakıf

Açıklama : Sorudaki tanım, İslam ve Osmanlı medeniyetinin en önemli sosyal kurumu olan **Vakıf** müessesesinin tam karşılığıdır. Vakıf; bir malın satılmamak, hibe edilmemek ve miras bırakılmamak kaydıyla, gelirinin veya kullanımının kamu yararına (cami, hastane, okul, çeşme vb.) ebediyen tahsis edilmesidir. Bu sistem sayesinde devlet bütçesinden harcama yapılmadan pek çok sosyal hizmet yürütülmüştür.

8. Osmanlı Devleti’nde hastaların bakımını üstlenen, oluşturulan vakfiyesinde hasta özlük hakları, ilaç formülleri ve çalışacak doktorların standartlarının belirlendiği vakıf kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dârülhadis
B) Tabâbet
C) Darüşşifa
D) Dârüssaâde
E) Dârülkurrâ

Cevap : C) Darüşşifa

Açıklama : Osmanlı’da hastane işlevi gören, hastaların tedavi edildiği, ilaçların hazırlandığı ve tıp eğitiminin verildiği kurumlara **Darüşşifa**, Bimaristan veya Şifahane adı verilir. Vakıf yoluyla kurulan bu müesseselerin vakfiyelerinde, personelin nitelikleri ve hastalara nasıl davranılacağı detaylıca yazılırdı. Darülhadis hadis okulu, Darülkurra ise Kuran okuma eğitimi verilen yerdir.

9. Osmanlı vakıf sistemi içerisinde doğrudan halka hizmet sunan vakıf binâ ve kuruluşlarına ne ad verilir?

A) Hayrat
B) Akârât
C) İmaret
D) Asl-ı vakf
E) Külliye

Cevap : A) Hayrat

Açıklama : Vakıf malları işlevlerine göre ikiye ayrılır: 1. **Hayrat**: Doğrudan halkın hizmetine sunulan ve kar amacı gütmeyen binalardır (Cami, medrese, hastane, çeşme, kütüphane vb.). 2. **Akarat**: Hayratın giderlerini karşılamak için gelir getiren mülklerdir (Han, hamam, dükkan, tarla vb.). Soruda “doğrudan hizmet sunan” sorulduğu için cevap Hayrat’tır.

10. Daha ziyade sarık sarmada kullanılan pamuklu kumaş cinsi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tülbent
B) Boğası
C) Alaca
D) Çuha
E) Bez

Cevap : A) Tülbent

Açıklama : Osmanlı giyim kuşamında başlıklar (kavuk, külah vb.) üzerine sarılan, ince, seyrek dokunmuş pamuklu kumaşa **Tülbent** denir. Tülbent kelimesi Batı dillerine “Turban” (Türban/Sarık) olarak geçmiştir. Hafif ve yumuşak dokusu nedeniyle sarık yapımında en çok tercih edilen kumaş türüdür.

11. “Osmanlı Devleti’nin büyük mimari eserlerini yapan mimarların yetiştiği Saray’ın Bîrun teşkilatı içinde bulunan ….. için devrinin bir mühendislik ve mimarlık okulu olduğunu söylemek yanlış olmaz.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun
B) Kapıkulu Ocağı
C) Humbaracı Ocağı
D) Mühendishane-i Berri-i Hümayun
E) Hassa Mimarları Ocağı

Cevap : E) Hassa Mimarları Ocağı

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde saray, cami, köprü gibi kamusal yapıların inşasından, bakımından ve şehircilik hizmetlerinden sorumlu olan, Mimar Sinan gibi büyük ustaların yetiştiği teşkilat **Hassa Mimarları Ocağı**’dır. Saray bünyesinde (Bîrun’da) yer alan bu ocak, usta-çırak ilişkisiyle eğitim veren bir mimarlık ve mühendislik akademisi niteliğindeydi.

12. Fütüvvetin Anadolu’daki koluna verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ehl-i hibre
B) Lonca
C) Ahilik
D) Ehl-i hıref
E) Esnaflık

Cevap : C) Ahilik

Açıklama : Fütüvvet, İslam dünyasında ortaya çıkan, yiğitlik, cömertlik ve fedakarlık esaslarına dayanan dini-mesleki bir örgütlenmedir. Bu teşkilatın Anadolu’daki Türkler arasında, yerel şartlara ve Türk kültürüne uyarlanarak aldığı biçime **Ahilik** denir. Ahi Evran tarafından kurumsallaştırılan Ahilik, hem bir esnaf dayanışma örgütü hem de ahlaki bir eğitim kurumudur.

13. “İhtiyaç sahibi talebeler, üç aylarda ve özellikle ramazanlarda medresenin tatil olmasından faydalanıp kasaba ve köylere dağılırlar, buralarda imam-hatiplik, vaizlik yaparak elde ettikleri parayla geçinmeye çalışırlardı.”
Yukarıda açıklanan uygulamaya ne ad verilir?

A) Mülazemet
B) Naiblik
C) Çerağ çıkma
D) Cerre çıkma
E) Tekaüd

Cevap : D) Cerre çıkma

Açıklama : Medrese öğrencilerinin (softaların), Recep, Şaban ve Ramazan aylarında (Üç Aylar) derslere ara verilmesini fırsat bilerek Anadolu’nun köylerine ve kasabalarına gidip, orada halka dini bilgiler öğretmesi, vaaz vermesi ve karşılığında halkın verdiği ayni veya nakdi yardımları (zekat, sadaka, hediye) toplamasına **Cerre Çıkma** (veya Cer) denir. Bu sayede öğrenciler yıllık masraflarını çıkarırlardı.

14. Tütünü yasaklayan ve kahvehaneleri kapatmak isteyen Osmanlı padişahı aşağıdakilerden hangisidir?

A) III. Ahmed
B) III. Murad
C) II. Murad
D) IV. Murad
E) IV. Mehmed

Cevap : D) IV. Murad

Açıklama : Osmanlı tarihinde otoriteyi sağlamak için en sert tedbirleri alan padişahlardan biri olan **IV. Murad**, İstanbul’da çıkan büyük yangınların (Cibali yangını gibi) tütün içilen yerlerden kaynaklandığını ve kahvehanelerin dedikodu/fitne yuvası olduğunu düşünerek tütün içmeyi yasaklamış ve kahvehaneleri kapattırmıştır. Bu yasaklara uymayanlara ağır cezalar verilmiştir.

15. Esnafın iç işlerinden sorumlu olan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ustabaşı
B) Yiğitbaşı
C) Şeyh
D) İşçibaşı
E) Kethüda

Cevap : B) Yiğitbaşı

Açıklama :

16. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı’da kölelerin hürriyet kazanması için gerekli şartlardan biri değildir?

A) Kölelerin Müslüman olması
B) Kadın kölenin (cariyenin) efendisinden çocuk doğurması
C) Keffaret
D) Başka birisine satılması
E) Mükatebe

Cevap : D) Başka birisine satılması

Açıklama :

17. Osmanlı padişahlarının, valide sultanın, padişah eşlerinin, sultan ve şehzadelerin gündelik hayatlarını geçirdikleri, Darüssaade ağaları tarafından korunan ve yönetilen yer aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hasbahçe
B) Harem
C) Enderun
D) Saray
E) Bîrun

Cevap : B) Harem

Açıklama : Topkapı Sarayı’nda Padişahın özel hayatını sürdürdüğü, ailesinin (Valide Sultan, eşler, çocuklar) yaşadığı ve yabancı erkeklerin girmesinin yasak olduğu (“Haram/Yasak” kökünden gelir) bölüme **Harem** denir. Harem’in güvenliğinden ve idaresinden, saray hiyerarşisinde çok etkili bir konuma sahip olan Darüssaade Ağası (Kızlar Ağası) sorumludur.

18. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı ailesi hakkında yapılacak araştırmalarda kullanılması gereken arşiv kaynaklarından biri değildir?

A) Şer’iyye sicilleri
B) Tapu sayım defterleri
C) Temettuât defterleri
D) Miras-tereke defterleri
E) Muhasebe defterleri

Cevap : E) Muhasebe defterleri

Açıklama : Osmanlı aile yapısını incelemek için; evlenme, boşanma ve nafaka davalarının yer aldığı **Şer’iyye Sicilleri**, ölen kişinin mal varlığını ve aile üyelerini gösteren **Miras-Tereke Defterleri** ve hane reislerini kaydeden **Nüfus/Temettuat** defterleri birincil kaynaklardır. Tapu defterleri de mülkiyet üzerinden dolaylı bilgi verir. Ancak **Muhasebe Defterleri**, genellikle devletin genel gelir-gider dengesini, vergi tahsilatını ve bütçeyi tutan kayıtlardır; doğrudan “aile” yapısı ve sosyal ilişkiler hakkında spesifik bilgi sunmazlar.

19. Atkı iplikleri pamuk olan, Avrupalıların Osmanlı kumaşı manasına “ottoman” demeleri dolayısıyla zamanla asıl adı unutulup Türkler tarafından da bu isimle anılmaya başlanan kumaş cinsi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Atlas
B) Kutnu
C) Kemha
D) Serâser
E) Muhayyer

Cevap : C) Kemha

Açıklama :

20. Osmanlı Devleti’nde XIX. yüzyıla kadar şehrin en küçük idari birimlerini oluşturan mahallelerin idaresi aşağıdakilerden hangisi tarafından yapılmaktadır?

A) Kazasker
B) Subaşı
C) Beylerbeyi
D) Muhtar
E) İmam

Cevap : E) İmam

Açıklama : Osmanlı klasik döneminde, 1829’da Muhtarlık teşkilatı kurulana kadar mahallelerin idari temsilcisi ve mülki amiri mahalle mescidinin **İmam**ıydı. İmam, mahallenin düzeninden Kadı’ya karşı sorumluydu.