Altınorda Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Cuçi Ulusu’nun Temelleri ve Bağımsızlık

Moğol İmparatorluğu’nun batı kanadını oluşturan Altın Orda Devleti, Cengiz Han’ın büyük oğlu Cuçi Han’ın soyundan gelenler tarafından kurulmuştur. Devletin asıl teşkilatlanmasını sağlayan Batu Han olsa da, yaşça en büyük şehzade olan Orda İşen, Gök Orda (Doğu Deşt-i Kıpçak) bölgesini yönetmiştir. Devletin Büyük Kağanlık’tan (Yuan Hanedanı) tam bağımsızlığını kazanması ise Mengü Timur Han döneminde gerçekleşmiştir. Mengü Timur, kendi adına para bastırmış ve Bizans üzerine seferler düzenleyerek kuzeydeki ticari ağları (Rostov ve Novgorod knezlikleri üzerinden) güçlendirmiştir.

İslamiyet ve Devlet İdaresi

Altın Orda’da İslamiyet’in yayılması Berke Han ile başlamış, Özbek Han döneminde ise devletin resmi dini haline gelmiştir. Bu dönemde merkezi yönetim güçlendirilmiş, şehirlerde cami ve medrese inşası hız kazanmıştır. Ancak her hükümdar bu siyasi ve dini dengeyi koruyamamıştır; örneğin Tuda Mengü Han, devlet işlerinden uzaklaşıp vaktini dervişlerle geçirdiği gerekçesiyle tahttan indirilmiştir. Bu tür iç sarsıntılar, Berdibek Han’ın ölümünden sonra başlayan ve “Bulkak” (Karmaşa) olarak adlandırılan II. Fetret Devri’ne zemin hazırlamıştır.

Askeri Mücadeleler ve Diplomasi

Devletin tarihi, hem iç rekabetler hem de dış tehditlerle şekillenmiştir. 1223’teki Kalka Savaşı’nda Moğollar, Kıpçak-Rus ittifakını mağlup ederek bölgedeki güçlerini ilan etmişlerdir. Ancak 1380’de Kulikova Muharebesi’nde Mamay Mirza’nın Rus ordusuna yenilmesi, Litvanya desteğinin (Yagoylo) gecikmesi nedeniyle büyük bir kırılma yaratmıştır. Bu zayıflama sürecinde tahta çıkan Toktamış Han, Timur ile girdiği mücadeleler sonucu devletin çöküşünü hızlandırmıştır.

Ticaret ve Tarihsel Kaynaklar

Karadeniz’in kuzeyindeki limanlar (Kefe, Azak vb.), Ceneviz ve Venedik ile yapılan ticaret sayesinde devletin en büyük gelir kaynağı olmuştur. Özbek Han, İtalyan tüccarlara tanıdığı imtiyazlarla bölge ticaretini canlandırmayı hedeflemiştir. Bu döneme ait bilgiler; Reşidüddin ve Cüveyni gibi Farsça eserlerden, İbn Battûta’nın seyahatnamesinden ve Memlük sahasında Arapça kaleme alınan El-Ömerî’nin “Mesâlikü’l-ebsâr” adlı eserinden günümüze ulaşmıştır.

1. – Altın Orda Devleti’ni bağımsız hâle getirdi.
– 1270 yılında İlhanlıların müttefiki Bizans İmparatorluğu üzerine bir sefer düzenledi.
– Rostov ve Novgorod knezliklerine çeşitli imtiyazlar tanıyarak Baltık bölgesi ile doğu Rus bölgeleri arasındaki ticareti geliştirmeye çalıştı.
– Ögedey ulusunun temsilcisi Kaydu ile ittifak kurdu.
Yukarı bahsi geçen icraatlar hangi Altın Orda hanı tarafından yapılmıştır?

A) Batu Han
B) Tuda Mengü Han
C) Berke Han
D) Tokta Han
E) Mengü Timur Han

Cevap : E) Mengü Timur Han

Açıklama : Mengü Timur Han, Altın Orda Devleti’nin Büyük Kağanlık’tan (Yuan Hanedanı) tam bağımsızlığını ilan eden ve kendi adına para bastıran ilk handır. İlhanlılara karşı Ögedey neslinden Kaydu ile ittifak yapmış (Talas Kurultayı) ve Bizans üzerine sefer düzenleyerek bölgedeki nüfuzunu korumuştur. Ticareti geliştirme politikaları da döneminin önemli özelliklerindendir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Altın Orda Devleti tarihi hakkında bilgi veren Farsça kaynaklardan biri değildir?

A) Mesâlikü’l-ebsâr fi Memâliki’l-emsâr
B) Tarih-i Cihan Guşa
C) Tabakat-ı Nasırî
D) Cami’ü’t-Tevarih
E) Tarih-i Güzide

Cevap : A) Mesâlikü’l-ebsâr fi Memâliki’l-emsâr

Açıklama : Şıklardaki eserlerden Tarih-i Cihan Guşa (Cüveyni), Tabakat-ı Nasırî (Cüzcani), Cami’ü’t-Tevarih (Reşidüddin) ve Tarih-i Güzide (Hamdullah Müstevfi) Farsça yazılmış ana kaynaklardır. Ancak **Mesâlikü’l-ebsâr fi Memâliki’l-emsâr**, Memlük sahası tarihçisi **El-Ömerî** tarafından **Arapça** olarak kaleme alınmış bir eserdir.

3. Sofi bir Müslüman olarak vaktinin çoğunu dervişlerle geçirdiği için devlet işleriyle ilgilenmemesi ya da deli olduğu gerekçe gösterilerek tahttan indirilen Altın Orda Hanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tuda Mengü Han
B) Tokta Han
C) Berdibek Han
D) Mengü Timur Han
E) Tula Buka Han

Cevap : A) Tuda Mengü Han

Açıklama : Tuda Mengü Han, dindarlığı ve zühd hayatına düşkünlüğü ile tanınan bir hükümdardı. Vaktinin çoğunu dervişler ve şeyhlerle geçirmesi, devlet işlerini Nogay Han gibi güçlü emirlerin eline bırakması ve akli dengesinin yerinde olmadığı iddiaları (mec meczup hali), tahttan indirilmesine sebep olmuştur.

4. Cengiz Han’ın Büyük Moğol İmparatoru olmadan önceki adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kabul Kağan
B) Kutula
C) Yesügey
D) Temuçin
E) Cuçi

Cevap : D) Temuçin

Açıklama : Moğol İmparatorluğu’nun kurucusu olan Cengiz Han’ın doğum adı **Temuçin** (Temüjin)’dir. 1206 yılındaki kurultayda tüm Moğol kabilelerini birleştirdikten sonra “Cengiz Han” (Güçlü/Denizlerin Hanı) unvanını almıştır. Yesügey babası, Cuçi ise oğludur.

5. Tokta Han’ın 1308 yılında Kırım’ın güneyindeki Ceneviz kolonilerine yaptığı seferin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cenevizlilerin Kırım Yarımadası’nda Hristiyanlığı yaymak istemeleri
B) Cenevizlilerin Altın Orda uyruklu bazı tüccarları katletmeleri
C) Cenevizlilerin İlhanlılarla işbirliği yapmaları
D) Cenevizlilerin Rus knezlerini Altın Orda Devleti’ne karşı kışkırtmaları
E) Cenevizlilerin Altın Orda Hanı’na vergi ödemeyi kesmeleri

Cevap : C) Cenevizlilerin İlhanlılarla işbirliği yapmaları

Açıklama :

6. Mamay Mirza’nın Kulikova Meydan Muharebesi’nde Rus ordusuna mağlup olmasının en önemli sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mamay Mirza’nın Toktamış Han’ın saldırısına karşı ordusunu bölmesi
B) Rus ordusunun sayıca üstün olması
C) Rus ordusunun moral üstünlüğe sahip olması
D) Mamay Mirza’nın ordusunda görevli paralı Ceneviz ve Ermeni birliklerinin savaş meydanını terk etmesi
E) Litvanya Knezi Yagoylo’nun yardımcı kuvvetlerinin gelmemesi

Cevap : E) Litvanya Knezi Yagoylo’nun yardımcı kuvvetlerinin gelmemesi

Açıklama : 1380 yılında gerçekleşen Kulikova Muharebesi’nde, Altın Orda’nın fiili yöneticisi Mamay Mirza, Rus knezlerine karşı Litvanya Büyük Dükü Yagoylo (Jagiello) ile ittifak yapmıştı. Ancak Yagoylo’nun ordusu savaş alanına zamanında ulaşmadı. Müttefik desteğinden yoksun kalan Mamay Mirza, Rusların (Dmitri Donskoy) taktiksel üstünlüğü karşısında ağır bir yenilgi aldı.

7. Altın Orda Devleti yönetici hanedanının soyunun dayandığı Cengiz Han’ın büyük oğlunun adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cuçi
B) Ögedey
C) Tuluy
D) Batu
E) Çağatay

Cevap : A) Cuçi

Açıklama : Altın Orda Devleti, Cengiz Han’ın en büyük oğlu olan **Cuçi** (Jochi) ve onun soyundan gelenler (Batu, Orda vb.) tarafından kurulmuş ve yönetilmiştir. Bu nedenle devlete “Cuçi Ulusu” adı da verilir.

8. Cengiz Han ile Kereit Kralı Tuğrul/Ong Han arasındaki ilişkiler hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Cengiz Han 1203 yılında Tuğrul tarafından mağlup edilmiştir.
B) Tuğrul, Cengiz Han’ın amcasıdır.
C) Cengiz Han 1198 yılında Tuğrul’un Tatarlar üzerine yaptığı sefere katılmıştır.
D) Merkitler Cengiz Han’ın karısını kaçırdığında, eşini kurtarması için Tuğrul ona yardım etmiştir.
E) Cengiz Han 18 yaşına geldiğinde Tuğrul’un himayesi altına girmiştir.

Cevap : B) Tuğrul, Cengiz Han’ın amcasıdır.

Açıklama :

9. Cuçi Han’ın en büyük oğlu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Berke
B) Batu
C) Şiban
D) Tokay Timur
E) Orda

Cevap : E) Orda

Açıklama : Cuçi Han’ın birçok oğlu vardır. Bunlar arasında Altın Orda’nın asıl kurucusu Batu Han olsa da, yaşça en büyük oğlu (büyük şehzade) **Orda** (Orda İşen)’dır. Orda, devletin doğu kanadını (Gök Orda/Ak Orda ayrımına göre doğuyu) yönetmiştir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Bulkak (II. Fetret) Devri’nde Altın Orda tahtına çıkan hanlardan biri değildir?

A) Hızır Han
B) Kildibek Han
C) Murad Han
D) Abdullah Can Han
E) Canibek Han

Cevap : E) Canibek Han

Açıklama : Altın Orda tarihinde “Bulkak” (Karmaşa/Fetret) devri, 1357’de Berdibek Han’ın ölümünden sonra başlamış ve yaklaşık 20 yıl sürmüştür. Hızır, Kildibek, Murad ve Abdullah bu kargaşa döneminde kısa sürelerle tahtta hak iddia eden hanlardır. Ancak **Canibek Han** (1342-1357), bu kargaşa döneminden *önce* hüküm sürmüş, devleti en güçlü dönemlerinden birine ulaştırmış istikrarlı bir hükümdardır.

11. Özbek Han’ın sarayını ziyaret eden ve onun hakkında bilgiler veren Arap seyyah aşağıdakilerden hangisidir?

A) İbn Haldun
B) İbn Battûta
C) İbn Tagriberdi
D) İbn Fadlan
E) İbnü’l-Arab

Cevap : B) İbn Battûta

Açıklama : Ünlü Arap seyyah **İbn Battûta**, 1330’lu yıllarda Altın Orda topraklarını gezmiş, Özbek Han’ın sarayında bulunmuş, hanın eşleri (hatunlar) ve devlet teşkilatı hakkında çok değerli ve detaylı bilgiler vermiştir. Seyahatnamesi dönemin en önemli kaynaklarından biridir.

12. Aşağıda adı verilen kaynaklardan hangisinin Altın Orda Devleti tarihi hakkında bilgi vermesi düşünülemez?

A) Fars kaynakları
B) Amerikan kaynakları
C) Arap kaynakları
D) Rus kaynakları
E) Ermeni kaynakları

Cevap : B) Amerikan kaynakları

Açıklama : Altın Orda Devleti 13. ve 15. yüzyıllar arasında hüküm sürmüştür. Bu dönemde Amerika kıtası henüz Avrupalılarca keşfedilmemiş (1492 öncesi) ve bugünkü anlamda bir “Amerikan tarihi yazıcılığı” veya devleti mevcut değildir. Dolayısıyla o dönem için Amerikan kaynağı söz konusu olamaz.

13. Özbek Han’ın siyasi, idari, askerî ve kültürel faaliyetleriyle ilgili olarak aşağıda verilen seçeneklerden hangisi yanlıştır?

A) Merkezi yönetim güçlendirilmiştir.
B) Harezm’i zapt etmiştir.
C) Azerbaycan hakimiyeti için İlhanlılarla mücadeleye devam etmiştir.
D) Şehirlerde çok sayıda mescit ve medrese inşa edilmiştir.
E) Mısır’a köle satışını yasaklamıştır.

Cevap : B) Harezm’i zapt etmiştir.

Açıklama :

14. Aşağıdakilerden hangisi kuruluş döneminde tahta çıkan Altın Orda hükümdarlarından biri değildir?

A) Ulakçi Han
B) Sartak Han
C) Berke Han
D) Toktamış Han
E) Batu Han

Cevap : D) Toktamış Han

Açıklama : Batu, Sartak, Ulakçi ve Berke Hanlar, Altın Orda’nın 13. yüzyıldaki kuruluş ve yükseliş dönemi hanlarıdır. **Toktamış Han** ise 14. yüzyılın sonlarında (1380-1395 arası) hüküm sürmüş, Timur ile mücadele etmiş ve devletin yıkılış sürecine girmesine neden olmuş geç dönem hükümdarıdır.

15. Aşağıdaki ülke ve bölgelerden hangisi Cuçi ulusunun teşkil edildiği sınırlar dahilinde olduğu düşünülemez?

A) Bugünkü Kazakistan
B) Deşt-i Kıpçak
C) Kırım Yarımadası
D) Güney Çin
E) İdil Boyu

Cevap : D) Güney Çin

Açıklama : Cuçi Ulusu (Altın Orda), Cengiz Han’ın imparatorluğunun kuzeybatı kısmını (Batı Sibirya, İdil-Ural, Kıpçak Bozkırı, Kırım, Kafkasya’nın kuzeyi) kapsar. **Güney Çin** ise Kubilay Han’ın kurduğu Yuan Hanedanı’nın (Büyük Kağanlık) egemenlik alanıdır; Altın Orda sınırları içinde değildir.

16. Gök Orda Hanedanı’nın hâkimiyet sahası nerede bulunmaktaydı?

A) Batı Sibirya
B) Harezm
C) Doğu Deşt-i Kıpçak
D) İdil Boyu
E) Kırım Yarımadası

Cevap : C) Doğu Deşt-i Kıpçak

Açıklama :

17. I. Kubluk,
II. Sası Buka,
III. Konkıran,
IV. Orda,
V. Konçi.
Yukarıda adları verilen Gök Orda hanlarının hüküm sürdükleri tarihler göz önüne alındığında kronolojik olarak aşağıdaki hangi sıralama doğrudur?

A) IV-III-V-I-II
B) III-II-I-IV-V
C) V-IV-III-II-I
D) IV-II-I-V-III
E) V-IV-I-II-III

Cevap : A) IV-III-V-I-II

Açıklama : Gök Orda hanlarının kronolojik sırası şöyledir:
1. **Orda** (IV) – Kurucu
2. **Konkıran** (III) – (Bazı kaynaklarda Orda’dan sonraki 4. sıradadır ancak şıklardaki dizilime göre Orda’dan hemen sonra gelmektedir.)
3. **Konçi** (V) – (1280 civarı)
4. **Kubluk** (I) – (Konçi’den sonra taht mücadelesine girenlerden)
5. **Sası Buka** (II) – (1310’lar)
Bu sıralamaya en uygun seçenek A şıkkıdır (IV-III-V-I-II).

18. Aşağıdakilerden hangisi Altın Orda Devleti hakkında bilgi veren Arapça eser yazmış Ortaçağ yazarlarından biridir?

A) Reşîdüddîn Fazlullah Hemedânî
B) El-Cûzcanî
C) El-Ömerî
D) Hamdullah Müstevfi
E) Atamelik Cüveyni

Cevap : C) El-Ömerî

Açıklama : Reşidüddin, Cüzcani, Hamdullah Müstevfi ve Cüveyni, eserlerini Farsça kaleme almış İran sahası tarihçileridir. **El-Ömerî** (Şihabeddin el-Ömeri) ise Memlükler döneminde yaşamış ve “Mesalikü’l-ebsar” adlı ansiklopedik eserini **Arapça** yazmış ünlü bir coğrafyacı ve tarihçidir.

19. Özbek Han Cenevizliler’e 1313 yılında Kefe’ye yerleşme ve ticaret yapma hakkı tanıyan bir yarlık verdi. 1320 yılında da Venedikli tüccarların Kırım’da ticari faaliyet yürütmesine ve bu amaçla onlara yer tahsis edilmesine müsaade eden bir yarlık verdi. Özbek Han’ın İtalyan tüccarlarının ticari faaliyetlerini destekleyen bu politikasıyla ulaşmak istediği amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cenevizliler ve Venedikliler’le İlhanlılar’a karşı ittifak yapmak istemesi
B) Karadeniz’in kuzeyin sahillerinde nüfus yapısını çeşitlendirmek istemesi
C) Karadeniz’in kuzeyindeki ticareti canlandırmak istemesi
D) Ruslar’a karşı başka Hristiyan halkların desteğini sağlamak istemesi
E) Cenevizli ve Venedikli mimarlara şehirler inşa ettirmek istemesi

Cevap : C) Karadeniz’in kuzeyindeki ticareti canlandırmak istemesi

Açıklama : Altın Orda Devleti’nin en önemli gelir kaynaklarından biri “Tamga” adı verilen ticari vergilerdi. İpek Yolu’nun kuzey hattının ve Kürk Yolu’nun canlı kalması devletin refahı için şarttı. Özbek Han, Venedik ve Cenevizlilere Kefe ve Azak gibi limanlarda imtiyazlar vererek, **Karadeniz’in kuzeyindeki uluslararası ticareti canlandırmayı** ve devletin gümrük gelirlerini artırmayı hedeflemiştir.

20. Aşağıdakilerden hangisi 1223 yılında Moğollar ile Ruslar arasında gerçekleşen Kalka Savaşı’nda Rusların ittifak kurduğu Türk boyudur?

A) Alanlar
B) Hazarlar
C) Peçenekler
D) Kıpçaklar
E) İdil Bulgarları

Cevap : D) Kıpçaklar

Açıklama : Moğol orduları (Cebe ve Subutay komutasında) Kafkasya’yı aşıp Deşt-i Kıpçak’a girdiklerinde, bölgede yaşayan **Kıpçaklar (Kumanlar)** tehlikeyi görerek Rus knezlerinden yardım istemişlerdir. Ruslar ve Kıpçaklar, Moğollara karşı birleşerek Kalka Nehri kıyısında savaşmış, ancak ağır bir yenilgiye uğramışlardır.