Memlükler Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Memlük Sisteminin Doğuşu ve Sosyal Dokusu

İslam dünyasında askerî bir devrim niteliği taşıyan memlük (köle asker) sistemi, Abbasi halifesi Me’mun döneminden itibaren Türk kökenli savaşçıların Bağdat’a yerleştirilmesiyle sistematik bir hal almıştır. Bu sistemin en özgün sosyal dinamiği olan Hoşdaşlık (Khushdashiyya) bağı, aynı üstad tarafından satın alınıp aynı kışla-okulda (Tabaka) eğitim gören memlükler arasındaki sarsılmaz sadakati temsil eder. Mısır’ın merkezi hilafetten coğrafi uzaklığı ve Nil’in sağladığı ekonomik güç, bu askerî elitin zamanla siyasallaşarak Tolunoğulları ve Eyyubiler mirası üzerinde kendi devletlerini kurmalarına zemin hazırlamıştır.

Bahrî (Türk) Memlükler: Kuruluş ve Meşruiyet

Memlüklerin “gaspçı” etiketinden kurtulup İslam dünyasının hamisi konumuna yükselmesi 1260 yılındaki Aynicalût Zaferi ile gerçekleşmiştir. Moğol ilerleyişini tarihte ilk kez kesin olarak durduran bu zafer, devlete tam bir siyasi meşruiyet kazandırmıştır. Dönemin tarihçileri tarafından “Türk Devleti’ni kuran sultan” olarak anılan Sultan Baybars; Antakya, Safed ve Sayda gibi Haçlı kalelerini fethetmiş, Abbasi halifeliğini Kahire’de yeniden canlandırarak devletin manevi otoritesini pekiştirmiştir. Memlüklerde veraset sistemi olmamasına rağmen, Seyfeddin Kalavun kendi hanedanını kurmayı başarmış ve soyu yaklaşık bir asır tahtta kalmıştır.

Burcî (Çerkes) Memlükler ve Bölgesel Rekabetler

1382’de Berkuk’un tahta çıkışıyla başlayan Burcî Memlükler dönemi, ordudaki etnik yapının Çerkesleşmesiyle karakterize edilir. Bu süreci başlatan en önemli figür, Türk unsuruna karşı denge kurmak için çok sayıda Çerkes memlük satın alan emir Yelboğa el-Ömeri’dir. Burcîler döneminde Sultan Barsbay, Doğu Akdeniz’deki korsan faaliyetlerini bitirmek için Kıbrıs üzerine seferler düzenlemiş ve adayı vergiye bağlamıştır. Bu dönemde Timurlu Şahruh’un kışkırtmasıyla Akkoyunlular ve Dulkadiroğulları gibi Anadolu beylikleriyle sınır çatışmaları yaşanmıştır. Ayrıca Ankara Savaşı sonrası güçlenen Karamanoğulları, Memlük hakimiyetindeki Tarsus’u ele geçirerek güney sınırlarını tehdit etmiştir.

Haçlılarla Mücadele ve Akka’nın Sonu

Memlüklerin Haçlı varlığına vurduğu son darbe, 1291’de Akka’nın fethi olmuştur. Bu fetihten sonra Haçlılar Kıbrıs’ı bir üs ve sığınak olarak kullanmaya başlamış, Avrupa ise Papalık öncülüğünde Memlük limanlarına ticari ambargo uygulamıştır. Sultan Baybars döneminde Haçlılarla yapılan mücadeleler sadece toprak kazanımı değil, aynı zamanda Eyyubi emirliklerini Memlük merkezi idaresi altında toplama amacı taşımıştır. Bu süreç, Mısır ve Suriye’nin tek bir askerî komuta altında birleşmesini sağlayarak bölgenin savunma kapasitesini maksimize etmiştir.

1. Aşağıdaki yerlerden hangisi Sultan Baybars döneminde ele geçirilen bölgelerden biri değildir?

A) Sayda
B) Safed
C) Akka
D) Antakya
E) Kıbrıs

Cevap : E) Kıbrıs

Açıklama : Sultan Baybars, Haçlılarla etkin mücadele etmiş; Safed, Yafa, Antakya (Antioch) ve Sayda gibi önemli merkezleri fethetmiştir. Akka’yı kuşatmış ancak alamamıştır (Akka 1291’de El-Eşref Halil tarafından alınmıştır). Ancak **Kıbrıs**, Baybars döneminde ele geçirilen bir bölge değildir. Kıbrıs Krallığı o dönemde Haçlıların bir üssü olarak kalmaya devam etmiş, Memlük hakimiyetine (vergiye bağlanması) Sultan Barsbay döneminde (1426) girmiştir.

2. Memlüklerin kendi aralarında ve kendilerini azat eden eski efendilerine karşı var olan bağlılık ve dayanışmaya ne ad verilir?

A) Üstadüddârlık
B) Gulam
C) Hoşdaşlık
D) Ağa
E) Efendi

Cevap : C) Hoşdaşlık

Açıklama : Memlük sisteminin en önemli sosyal dayanağı **Hoşdaşlık** (Khushdashiyya) bağıdır. Bu kavram, aynı efendi (üstad) tarafından satın alınan, aynı kışlada (tabaka) eğitim gören ve aynı anda azat edilen memlükler arasındaki “kardeşlik” düzeyindeki dayanışmayı ifade eder. Bu bağ, biyolojik aile bağından daha güçlü kabul edilirdi.

3. Kendisinden sonra oğulları ve torunları tahta geçen Memlük sultanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Baybars el-Bundukdârî
B) Zeyneddin II. Haccî
C) Zeyneddin II. Şaban el-Eşref
D) Seyfeddin Kalavun
E) Nasiruddin Muhammed b. Kalavun

Cevap : D) Seyfeddin Kalavun

Açıklama : Memlük tarihinde saltanat veraset sistemi (babadan oğula geçiş) kuralı olmasa da, **Sultan Seyfeddin Kalavun** bu konuda bir istisna oluşturmuştur. Kalavun’un soyundan gelenler (Kalavun Hanedanı), Bahrî Memlükler döneminin büyük bir kısmında (yaklaşık 100 yıl) tahtta kalmışlardır.

4. İslam dünyasında memlük sisteminin kullanılmaya başlanması İslam devletleri üzerinde nasıl bir etki bırakmıştır?

A) Diğer İslam devletleri de memlük askeri edinmeye başlamışlardır.
B) Devletler arası çatışma ve savaşlar artmıştır.
C) Devletler siyasi ve askeri bakımdan istikrarlı bir dönem geçirmişlerdir.
D) Askeri bakımdan güçsüz düşmüşlerdir.
E) Köle ticaretinin azalmasına neden olmuştur.

Cevap : A) Diğer İslam devletleri de memlük askeri edinmeye başlamışlardır.

Açıklama : Abbasiler döneminde Türklerin askeri yeteneklerinin keşfedilmesi ve memlük (köle asker) sisteminin başarısı, bu sistemin Mısır (Tolunoğulları, İhşidiler, Eyyubiler) ve diğer İslam coğrafyalarında model olarak alınmasını sağlamıştır. Sistemin başarısını gören diğer devletler de ordularını güçlendirmek için bu yönteme başvurmuşlardır.

5. Sultan Barsbay’ın 1422’de tahta geçişinden sonra ilk hedefi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karamanoğulları ile ilişkileri düzeltmek
B) Timur tehdidine son vermek
C) Devlet yapısını dönüştürmek
D) Doğu Akdeniz korsanları ile mücadele etmek
E) Osmanlı Devleti’nin topraklarını ele geçirmek

Cevap : D) Doğu Akdeniz korsanları ile mücadele etmek

Açıklama : Sultan Barsbay dönemi, Memlüklerin deniz aşırı seferlere ağırlık verdiği bir dönemdir. Barsbay’ın tahta çıktığında öncelikli hedefi, Doğu Akdeniz ticaretini tehdit eden ve Kıbrıs Krallığı tarafından desteklenen **korsan faaliyetlerine son vermek** olmuştur. Bu amaçla Kıbrıs üzerine üç büyük sefer düzenlemiştir.

6. Aşağıdakilerden hangisi Memlük askerlerinin Mısır’da daha etkin olmalarının ardındaki sebeplerden birisidir?

A) Farklı coğrafi merkezlerin birleşim noktasında olması
B) Abbasi hilafet merkezinden uzak ve kendine has sosyo-ekonomik özelliklere sahip olması
C) Fatımi hilafetinin merkezi oluşu
D) Emevi halifelerinin Mısır’da etkin olamamaları
E) Mısır’ın askerî bakımdan güçsüz oluşu

Cevap : B) Abbasi hilafet merkezinden uzak ve kendine has sosyo-ekonomik özelliklere sahip olması

Açıklama : Mısır’ın Bağdat’taki Abbasi merkezi otoritesinden coğrafi olarak uzak olması ve Nil Nehri’ne dayalı zengin ekonomik yapısı, burada görev yapan valilerin veya askeri grupların (Memlüklerin) özerkleşmesini ve güç kazanmasını kolaylaştırmıştır. Bu durum, Türk kökenli askeri valilerin (Tolunoğulları’ndan itibaren) bölgede bağımsız devletler kurmasına zemin hazırlamıştır.

7. Şeyh el-Mahmudî ve Nevruz’un isyanı nedeniyle Sultan Ferec aşağıdakilerden hangisine sefer düzenlemek zorunda kalmıştır?

A) İskenderiye
B) Kahire
C) Mekke
D) Kudüs
E) Suriye

Cevap : E) Suriye

Açıklama : Sultan Ferec döneminde, Memlük emirleri arasındaki çekişmeler artmıştır. Özellikle Şam valisi Şeyh el-Mahmudi ve Emir Nevruz’un isyanları devleti zor durumda bırakmıştır. Bu isyanlar Memlüklerin kuzey eyaleti olan **Suriye** (Şam) bölgesinde yoğunlaştığı için Sultan Ferec bu bölgeye seferler düzenlemek zorunda kalmıştır.

8. Aşağıdaki sultanlardan hangisi Bahrî Memlükler döneminde hükümdarlık yapmamıştır?

A) Seyfeddin Kutuz
B) Kayıtbay
C) Nûreddin Ali
D) Baybars el-Bundukdâri
E) İzzeddin Aybek et-Türkmânî

Cevap : B) Kayıtbay

Açıklama : Memlük Tarihi; Bahrî (Türk) Memlükler ve Burcî (Çerkes) Memlükler olarak ikiye ayrılır. Aybek, Kutuz, Baybars ve Nûreddin Ali, Bahrî Memlük sultanlarıdır. Ancak **Kayıtbay** (1468-1496), Burcî Memlükler döneminin en önemli ve güçlü sultanlarından biridir.

9. 1402 yılında gerçekleşen Ankara Savaşı neticesinde Timur’un himayesinde yeniden kurulan beyliklerden hangisi Memlükler’e karşı harekete geçip Tarsus’u ele geçirmiştir?

A) Karakoyunlular
B) Akkoyunlular
C) Dulkadiroğulları
D) Karamanoğulları
E) Eratna Beyliği

Cevap : D) Karamanoğulları

Açıklama : Ankara Savaşı (1402) sonrası Osmanlı’nın zayıflaması ve Timur’un bölgeden çekilmesiyle Anadolu’da güç dengeleri değişmiştir. Bu ortamda **Karamanoğulları**, güneye doğru genişleyerek Memlük hakimiyetindeki Tarsus gibi stratejik bölgeleri ele geçirmiş ve Memlüklerle çatışma yaşamıştır.

10. Kahire’ye getirilen kölelerin Müslüman olduktan sonra yerleştirildikleri ve eğitim aldıkları okulun adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tabaka
B) Kale
C) Hoşdaş
D) Mansura
E) Üstaddâr

Cevap : A) Tabaka

Açıklama : Satın alınan genç memlükler, Kahire Kalesi içinde bulunan ve **Tabaka** (çoğulu Tibak) adı verilen kışla-okullara yerleştirilirdi. Burada hem dini eğitim alır (İslamlaşır) hem de sıkı bir askeri eğitimden (Furusiyye) geçerlerdi.

11. Timurlu Şahruh’un kışkırtması ile 1433 yılında Memlük topraklarına saldırı düzenleyen iki devlet aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Dulkadiroğulları-Eratna Beyliği
B) Kadı Burhaneddin Devleti-Karakoyunlular
C) Karakoyunlular-Karamanoğulları
D) Akkoyunlular-Dulkadıroğulları
E) Osmanlı Devleti-Akkoyunlular

Cevap : D) Akkoyunlular-Dulkadıroğulları

Açıklama : Timurlu hükümdarı Şahruh, Memlükler üzerindeki baskısını artırmak için Anadolu’daki beylikleri kışkırtmıştır. Bu dönemde Memlüklerin kuzey sınırlarını tehdit eden ve saldırı düzenleyen güçler, bölgedeki Türkmen beylikleri olan **Akkoyunlular ve Dulkadiroğulları** olmuştur.

12. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Baybars’ın askerî politikalarından biri değildir?

A) Moğollara karşı savaşarak Abbasi hilafetinin merkezi Bağdat’ı tekrar ele geçirmek
B) İslam dünyasını Haçlılara ve Moğollara karşı savunmak
C) Aynicalût Savaşı neticesinde elde edilen sınırları korumak
D) İlhanlılara karşı Altınordu Devleti ile ittifaklar kurmak
E) Eyyubi emirliklerini Memlük idaresinden çıkarmak

Cevap : E) Eyyubi emirliklerini Memlük idaresinden çıkarmak

Açıklama : Sultan Baybars (Memlük Sultanı), askerî politikalarında:
Haçlılar ve Moğollara karşı mücadele etmiş,
İlhanlılara karşı Altınordu Devleti ile ittifak kurmuş,
Aynicalût (1260) sonrası kazanılan sınırları korumuş,
Abbasi halifeliğini Kahire’de yeniden canlandırmıştır (Bağdat’ı geri almak değil).
*Eyyubî emirliklerini Memlük idaresinden çıkarmak ise Baybars’ın politikalarına ters bir durumdur. Aksine Baybars, Eyyubî mirasını Memlük egemenliği altında toplamaya çalışmıştır.
Bu yüzden doğru seçenek E’dir.

13. Seyfeddin Kalavun ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Sultan Baybars’ın oğullarının kısa süreli saltanatlarından sonra Memlük sultanı olmuştur.
B) Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu sayılmaktadır.
C) 1382’ye kadar Memlük tahtına soyundan gelen kişiler oturmuştur.
D) İlhanlı ordusunu Humus civarında yenilgiye uğratmıştır.
E) Aslen Kıpçak Türklerindendir.

Cevap : B) Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu sayılmaktadır.

Açıklama : Seyfeddin Kalavun çok önemli bir sultandır ancak “Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu” unvanı genellikle devletin temellerini atan, Haçlı ve Moğol tehlikesini bertaraf edip kurumları oturtan **Sultan Baybars**’a atfedilir. Kalavun, devleti konsolide eden ikinci büyük kurucu olarak görülebilir, ancak literatürde “gerçek kurucu” sıfatı birincil olarak Baybars içindir.

14. Aşağıdaki Memlük sultanlarından hangisi üç kez tahta çıkmıştır?

A) Seyfeddin Kalavun
B) Seyfeddin Kutuz
C) Nasiruddin Muhammed b. Kalavun
D) Baybars el-Bundukdârî
E) Bereke Han

Cevap : C) Nasiruddin Muhammed b. Kalavun

Açıklama : Sultan Kalavun’un oğlu **Nasiruddin Muhammed**, Memlük tarihinde üç kez tahta çıkıp (1293-1294, 1299-1309, 1310-1341) inmesiyle ve üçüncü saltanatında devlete en parlak, en istikrarlı ve en zengin dönemini yaşatmasıyla ünlüdür.

15. Türk kökenli memlükleri Bağdat’a ilk olarak yerleştiren halife aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mu’tasım
B) Harun Reşîd
C) Me’mun
D) Emin
E) Mansür

Cevap : C) Me’mun

Açıklama :

16. Nasiruddin Muhammed’in oğulları döneminde Çerkes memlüklerin sayısını arttırarak ilerleyen süreçte etkin olmalarını sağlayan Çerkes emiri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emir Baydara
B) Yelboğa el-Ömeri
C) Seyfeddin Kalavun
D) Barsbay
E) Ketboğa

Cevap : B) Yelboğa el-Ömeri

Açıklama : Emir **Yelboğa el-Ömeri**, Nasiruddin Muhammed’in oğulları döneminde güç kazanmış ve ordudaki Türk unsuruna karşı denge oluşturmak veya kendi gücünü artırmak amacıyla çok sayıda Çerkes memlük satın almıştır. Bu politika, ileride Burcî (Çerkes) Memlüklerin iktidarı ele geçirmesine zemin hazırlamıştır.

17. Burcî Memlüklerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Burcî Memlükler, Seyfeddin Kalavun dan sonra Memlük siyasetinde etkin rol oynamaya başlamışlardır.
B) Burcî Memlükleri döneminin ilk sultanı Berkuk’tur.
C) Kale burçlarında meskün oldukları için “Burciyye Memlükleri” olarak da bilinmektedirler.
D) Çoğunluğu Çerkes asıllıdır.
E) Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu sayılan Baybars el-Bundukdârî, Burcî Memlükleri dönemi sultanlarındandır.

Cevap : E) Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu sayılan Baybars el-Bundukdârî, Burcî Memlükleri dönemi sultanlarındandır.

Açıklama : **Baybars el-Bundukdârî**, Kıpçak Türkü kökenlidir ve **Bahrî Memlükler** döneminin sultanıdır. Burcî Memlükler dönemi ise daha sonra (1382’de Berkuk ile) başlamıştır ve Çerkes kökenlidirler. Dolayısıyla E şıkkı kronolojik ve etnik olarak yanlıştır.

18. Aşağıdakilerden hangisi 1293’te Akka’nın Memlükler tarafından fethinden sonraki gelişmelerden biri değildir?

A) Haçlılar Kıbrıs Adası’nı ele geçirmişlerdir.
B) Alaiyye saldırısı Karamanoğularının yardımı ile bertaraf edilmiştir.
C) Haçlılar Alaiyye’ye (Alanya) ve İskenderiye limanlarına bir saldırı gerçekleştirmişlerdir.
D) Papa’nın emri ile Avrupa devletleri Memlük limanlarındaki ticarete ambargo uygulamaya başladılar.
E) Haçlılar Anadolu-Mısır arasındaki ticarete zarar vermek için birtakım girişimlerde bulunmuşlardır.

Cevap : A) Haçlılar Kıbrıs Adası’nı ele geçirmişlerdir.

Açıklama : Haçlıların (Lüzinyanların) Kıbrıs’ı ele geçirmesi 1192 yılında, yani Akka’nın fethinden (1291/1293) yaklaşık 100 yıl önce gerçekleşmiştir. Akka’nın fethinden sonra Haçlılar Kıbrıs’ı üs olarak kullanıp saldırılar düzenlemişlerdir, ancak adayı o tarihte “yeni” ele geçirmemişlerdir; zaten oradaydılar.

19. Aşağıdakilerden hangisi Memlüklerin Mısır ve Suriye’de karşı karşıya kaldıkları siyasi meşruiyet problemlerini tamamen ortadan kaldırmıştır?

A) Aynicalût galibiyeti
B) Memlüklerin, Eyyübîleri Abbasiye civarında mağlup etmesi
C) Turanşah’ın Faraskur galibiyeti
D) Mansura galibiyeti
E) Sultan İzzeddin Aybek’in öldürülmesi

Cevap : A) Aynicalût galibiyeti

Açıklama : Memlükler köle kökenli oldukları için başlangıçta yönetimleri “gaspçı” olarak görülüyordu. Ancak 1260 yılında Moğollara karşı kazandıkları **Aynicalût Zaferi**, İslam dünyasını büyük bir yıkımdan kurtarmış ve Memlüklere “İslam’ın Koruyucusu” unvanını kazandırmıştır. Bu zafer (ve ardından Halifeliğin Kahire’ye getirilmesi), siyasi meşruiyet sorununu kökten çözmüştür.

20. Döneminin tarihçileri tarafından “Türk Devleti’ni kuran sultan” şeklinde anılan Memlük sultanı kimdir?

A) İzzeddin Aybek
B) Nûreddin Ali
C) Baybars el-Bundukdâri
D) Muzafferüddin Müsâ
E) Şecerüddürr

Cevap : C) Baybars el-Bundukdâri

Açıklama : Memlük Sultanı Baybars el-Bundukdârî, Memlük Devleti’ni güçlendiren, Haçlılar ve Moğollara karşı başarılar kazanan ve devleti gerçek anlamda kurumsallaştıran hükümdar olduğu için tarihçiler tarafından “Türk Devleti’ni kuran sultan” olarak anılmıştır.