Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri 2026 Deneme 1

Merkezi Kayıt Kuruluşu ve Kaydileştirme

Sermaye piyasalarının modern altyapısının temel taşlarından biri Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) ve kaydileştirme sistemidir. Kaydileştirme, sermaye piyasası araçlarının fiziki olarak basılmaması ve tüm hak sahipliği kayıtlarının elektronik ortamda tutulması sistemidir. MKK, 2013 yılında faaliyete başlamış olup kurucu ortakları Borsa İstanbul, Takasbank, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB) ve SPK onaylı diğer borsalardır. MKK’nın pay senetleri A Grubu ve B Grubu olarak ikiye ayrılır; A Grubu paylar Borsa İstanbul ve Takasbank’a, B Grubu paylar diğer ortaklara aittir. MKK’nın temel görevleri; sermaye piyasası araçlarını kayden izlemek, merkezî saklama yapmak, hak sahipliği kayıtlarını tutmak ve kurumsal eylemleri (temettü, bedelsiz pay, rüçhan hakkı) takip etmektir.

Takasbank: Merkezi Takas ve Karşı Taraf

İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank), Borsa İstanbul’da gerçekleşen işlemlerin takas ve mutabakat hizmetlerini yürüten merkezi takas kuruluşudur. Takas, bir işlemin tamamlanması için nakit ve menkul kıymet transferinin gerçekleştirilmesi sürecidir. Takasbank, Merkezi Karşı Taraf (MKT) olarak işlev görür; alıcının satıcısı, satıcının alıcısı konumunda olup karşı taraf riskini ortadan kaldırır. Pay Piyasası’nda takas süresi T+2’dir; işlem günü (T) + 2 iş günü sonra takas gerçekleşir. DVP (Delivery Versus Payment – Teslimat Karşılığı Ödeme) prensibi uygulanır; nakit ödemesi yapılmadan menkul kıymet transferi gerçekleşmez. Net Takas sistemi kullanılır; her üyenin gün sonundaki net borç veya alacak pozisyonu hesaplanır.

Depo Hesapları ve Portföy Saklama

Sermaye piyasası araçları, MKK nezdinde açılan depo hesaplarında kaydi olarak tutulur. Yatırımcı Depo Hesabı, bireysel veya kurumsal yatırımcıların menkul kıymetlerini sakladığı hesaptır. Aracı Kurum Hesabı, aracı kurumun kendi portföyünü tuttuğu hesaptır. Müşteri Hesabı, aracı kurumun müşterileri adına tuttuğu menkul kıymetlerin toplu olarak kayıtlı olduğu hesaptır. Portföy Saklama Hizmeti, yatırımcıların nakit ve menkul kıymetlerinin güvenli bir şekilde saklanması, işlemlerin takibi ve raporlanmasıdır. Segregasyon İlkesi, saklayıcının müşteri varlıklarını kendi varlıklarından ayrı tutma zorunluluğudur. Transfer İşlemleri için Serbest Transfer ve Bloke Transfer olmak üzere iki yöntem vardır.

Risk Yönetimi ve Teminat Sistemleri

Takasbank, sistematik riskleri azaltmak için çok katmanlı risk yönetim sistemi ve teminat mekanizmaları uygular. Üyelik Teminatları, üyelerin aidat ve diğer yükümlülüklerini karşılamak için alınan güvencelerdir. İşlem Teminatları, pozisyon risklerine karşı alınan teminatlardır ve Başlangıç Teminatı, Değişim Teminatı ve Fiziki Teslimat Teminatı olarak üç türdedir. Garanti Fonu, temerrüt durumlarında kullanılan ortak kaynak havuzudur. Temerrüt, taraflardan birinin takas yükümlülüklerini yerine getirememesidir. Teminat Çağrısı (Margin Call), teminatın yetersiz hale gelmesi durumunda üyeden ek teminat talep edilmesidir.

1. Kaydileştirme ne anlama gelir?

A) Menkul kıymetlerin fiziki olarak basılması
B) Menkul kıymetlerin elektronik ortamda kaydi olarak tutulması
C) Menkul kıymetlerin imha edilmesi
D) Menkul kıymetlerin kopyalanması
E) Menkul kıymetlerin yabancı ülkelere transferi

Cevap: B) Menkul kıymetlerin elektronik ortamda kaydi olarak tutulması

Açıklama: Kaydileştirme (Dematerialization), sermaye piyasası araçlarının fiziki olarak basılmaması ve hak sahipliği kayıtlarının tamamen elektronik ortamda tutulması sistemidir. Bu sistemde pay senetleri, tahviller ve diğer sermaye piyasası araçları kağıt üzerinde basılmaz; bunun yerine Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde elektronik kayıtlarla izlenir. Kaydileştirme, menkul kıymetlerin kaybolma, çalınma, sahtecilik veya fiziki hasara uğrama risklerini ortadan kaldırır. Ayrıca transfer işlemlerini hızlandırır, maliyetleri düşürür ve sahiplik haklarını net bir şekilde belirler. Türkiye’de kaydileştirme süreci MKK’nın 2013 yılında faaliyete başlamasıyla tamamlanmıştır. Yatırımcılar, MKK’nın e-Yatırımcı platformu üzerinden portföylerini anlık olarak takip edebilirler.

2. Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) hangi yıl faaliyete başlamıştır?

A) 1999
B) 2001
C) 2003
D) 2005
E) 2013

Cevap: D) 2005

Açıklama: Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK), 2001 yılında kurulmuş ancak teknik altyapı çalışmalarının tamamlanmasıyla 2005 yılında resmen faaliyete başlamıştır. İlk olarak yatırım fonu katılma belgeleri, ardından 2005 sonunda pay senetleri kaydileştirilmiştir. (Not: 2013 yılı, MKK’nın e-Yatırımcı ve diğer modern uygulamalarının ve yeni SPK Kanunu’nun devreye girdiği yıldır, ancak kuruluş faaliyeti 2005’tir).

3. MKK’nın kurucu ortakları arasında aşağıdakilerden hangisi bulunmaz?

A) Borsa İstanbul
B) Takasbank
C) Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB)
D) Merkez Bankası (TCMB)
E) SPK onaylı diğer borsalar

Cevap: D) Merkez Bankası (TCMB)

Açıklama: Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş.’nin kurucu ortakları; Borsa İstanbul A.Ş., İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank), Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB) ve varsa SPK tarafından uygun görülen diğer borsalardır. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) MKK’nın kurucu ortağı değildir, ancak MKK’ya özel üye statüsünde katılabilir. MKK’nın pay yapısı, A Grupi ve B Grubu olmak üzere ikiye ayrılmıştır. A Grubu paylar Borsa İstanbul ve Takasbank’a aittir ve daha fazla yönetim hakkı verir. B Grubu paylar ise diğer kurucu ortaklara aittir. Bu yapı, MKK’nın sermaye piyasası altyapısının kilit oyuncuları tarafından yönetilmesini sağlar.

4. 2026 yılı düzenlemeleri ve küresel uyum çalışmaları kapsamında, Pay Piyasası’nda gerçekleşen işlemlerin takas süresi (standart döngü) nasıldır?

A) T+0 (Gün içi)
B) T+1 (İşlem günü + 1 iş günü)
C) T+2 (İşlem günü + 2 iş günü)
D) T+3 (İşlem günü + 3 iş günü)
E) T+5 (İşlem günü + 5 iş günü)

Cevap: B) T+1 (İşlem günü + 1 iş günü)

Açıklama: Küresel piyasalardaki gelişmeler (ABD ve Avrupa’nın geçişi) ve Borsa İstanbul’un 2025-2026 vizyonu kapsamında, Pay Piyasası işlemlerinde takas süresinin T+1 (İşlem gününü takip eden ilk iş günü) olarak uygulanması esas alınmıştır. Bu değişiklik, piyasa riskini azaltmak, likiditeyi artırmak ve sermaye verimliliğini sağlamak amacıyla yapılmıştır. (Not: Eski uygulama T+2 idi, ancak 2026 denemelerinde güncel hedef süre T+1 olarak dikkate alınmalıdır).

5. DVP ilkesi ne anlama gelir?

A) Değişken Varlık Portföyü
B) Delivery Versus Payment (Teslimat Karşılığı Ödeme)
C) Döviz Vade Prensibi
D) Değerleme ve Planlama
E) Düzenli Virman Prosedürü

Cevap: B) Delivery Versus Payment (Teslimat Karşılığı Ödeme)

Açıklama: DVP (Delivery Versus Payment – Teslimat Karşılığı Ödeme), takas işlemlerinde uygulanan temel prensiptir ve “eş zamanlılık” anlamına gelir. DVP ilkesine göre, nakit ödeme yapılmadan menkul kıymet transferi gerçekleşmez; aynı şekilde menkul kıymet teslim edilmeden nakit ödemesi yapılmaz. Bu ilke, takas riskini ortadan kaldırır ve her iki tarafın da yükümlülüklerini aynı anda yerine getirmesini garanti eder. Örneğin, bir yatırımcı hisse senedi satın aldığında, parasını ödemeden hisseyi alamaz; satıcı da hisseyi teslim etmeden parayı alamaz. DVP, uluslararası finansal piyasalarda yaygın olarak kullanılan bir standarttır ve Takasbank tarafından uygulanır. “Ben verdim ama karşılığını alamadım” riskini engeller.

6. Takasbank’ın uyguladığı takas yöntemi hangisidir?

A) Brüt Takas (her işlem ayrı ayrı)
B) Net Takas (gün sonu net pozisyon)
C) Karma Takas
D) Gecikmeli Takas
E) Ön Takas

Cevap: B) Net Takas (gün sonu net pozisyon)

Açıklama: Pay Piyasası’nda Takasbank Net Takas (Multilateral Netting) sistemini uygular. Net takas, aracı kurumların gün boyunca gerçekleştirdikleri tüm alış ve satış işlemlerinin mahsup edilmesi ve gün sonunda sadece net bakiyenin (net borç veya net alacak) takas edilmesi anlamına gelir. Örneğin, bir aracı kurum aynı hisse senedinden gün içinde 1000 adet satış ve 800 adet alış yapmışsa, takas için sadece net 200 adet satış pozisyonu dikkate alınır. Bu sistem, takas hacmini ve operasyonel yükü önemli ölçüde azaltır, likidite ihtiyacını düşürür ve sistemi daha verimli hale getirir. Brüt takas sisteminde ise her işlem ayrı ayrı takas edilir; bu daha yüksek likidite ve operasyonel maliyet gerektirir.

7. Merkezi Karşı Taraf (MKT) rolü hangi kuruluş tarafından üstlenilir?

A) MKK
B) Takasbank
C) SPK
D) Borsa İstanbul
E) TCMB

Cevap: B) Takasbank

Açıklama: Merkezi Karşı Taraf (MKT – Central Counterparty) rolü, Takasbank tarafından üstlenilir. MKT, yeni bir kuruluş değil, Takasbank’ın üstlendiği özel bir işlevdir. MKT uygulamasında Takasbank, alıcı ve satıcı arasına girerek alıcının satıcısı, satıcının alıcısı konumuna geçer. Böylece, alıcı ve satıcı doğrudan birbirlerine karşı yükümlülük taşımaz; her ikisi de sadece Takasbank’a karşı yükümlüdür. Bu yapı, karşı taraf riskini (bir tarafın temerrüde düşme riski) ortadan kaldırır. Eğer bir taraf yükümlülüğünü yerine getiremezse, Takasbank kendi kaynakları (teminatlar, garanti fonu, sermaye) kullanarak takası tamamlar. MKT hizmeti, Borsa İstanbul Pay Piyasası, VİOP, Para Piyasası ve Takasbank Ödünç Pay Piyasası’nda sunulmaktadır.

8. Aşağıdakilerden hangisi MKK’nın temel görevlerinden biri değildir?

A) Sermaye piyasası araçlarını kayden izlemek
B) Merkezi saklama yapmak
C) Fiyat belirleme
D) Hak sahipliği kayıtlarını tutmak
E) Kurumsal eylemleri (temettü, bedelsiz pay) takip etmek

Cevap: C) Fiyat belirleme

Açıklama: Merkezi Kayıt Kuruluşu’nun (MKK) temel görevleri şunlardır: 1) Sermaye piyasası araçlarını kayden izlemek, 2) Merkezî saklama yapmak, 3) Hak sahipliği kayıtlarını tutmak, 4) Sermaye piyasası araçlarına bağlı hakların (temettü, kupon, bedelsiz pay, rüçhan hakkı) takip edilmesini sağlamak, 5) e-Genel Kurul altyapısı sunarak pay sahiplerinin elektronik ortamda oy kullanmasını sağlamak. Fiyat belirleme, MKK’nın görev alanında değildir; fiyatlar Borsa İstanbul’da arz ve talep dengesine göre oluşur. MKK, fiyatlardan bağımsız olarak sadece sahiplik kayıtlarını ve hak kullanımlarını yönetir. MKK’nın rolü operasyonel ve kayıt tutucu niteliktedir, piyasa yapıcı veya fiyat belirleyici değildir.

9. Segregasyon ilkesi ne anlama gelir?

A) Müşteri varlıklarının saklayıcının varlıklarından ayrı tutulması
B) Varlıkların birleştirilmesi
C) Varlıkların imha edilmesi
D) Varlıkların dondurulması
E) Varlıkların transfer edilmesi

Cevap: A) Müşteri varlıklarının saklayıcının varlıklarından ayrı tutulması

Açıklama: Segregasyon İlkesi (Ayrı Tutma İlkesi), portföy saklama hizmetinde kritik bir müşteri koruma prensibidir. Bu ilkeye göre, portföy saklayıcısı (banka, aracı kurum, portföy yönetim şirketi) müşteriye ait nakit ve menkul kıymetleri kendi varlıklarından ayrı tutmak ve muhasebe kayıtlarında açıkça ayırt etmek zorundadır. Segregasyon, saklayıcının iflası veya mali sıkıntıya düşmesi durumunda müşteri varlıklarının korunmasını sağlar. Müşteri varlıkları, saklayıcının alacaklılarının haczine veya iflas masasına dahil edilemez. Ayrı tutma ilkesi, yatırımcı güveninin ve piyasa istikrarının temel taşlarından biridir. SPK’nın Portföy Saklama Hizmetlerine İlişkin Esaslar Tebliği (III-56.1) bu ilkeyi zorunlu kılar. Saklayıcılar, müşteri varlıklarını ayrı hesaplarda ve ayrı kayıtlarda tutmalıdır.

10. Temerrüt ne anlama gelir?

A) Zamanında ödeme yapma
B) Yükümlülüklerin yerine getirilememesi
C) Kâr elde etme
D) Sermaye artırımı
E) Temettü dağıtımı

Cevap: B) Yükümlülüklerin yerine getirilememesi

Açıklama: Temerrüt (Default), takas sisteminde bir üyenin nakit veya menkul kıymet yükümlülüklerini takas gününde zamanında ve tam olarak yerine getirememesi durumudur. Örneğin, bir aracı kurum T+2 takas gününde ödemesi gereken nakdi Takasbank’a aktaramaz veya teslim etmesi gereken hisse senetlerini transfer edemezse temerrüde düşmüş sayılır. Temerrüt, sistem riski yaratır ve diğer üyeleri etkileyebilir. Bu nedenle Takasbank, çok katmanlı bir temerrüt yönetim sistemi uygular. Temerrüt durumunda sırasıyla şu kaynaklar kullanılır: 1) Temerrüde düşen üyenin teminatları, 2) Temerrüde düşen üyenin garanti fonu katkı payları, 3) Takasbank’ın kendi sermayesi, 4) Diğer üyelerin garanti fonu katkıları. Takasbank, MKT rolüyle takası tamamlar ve sistemi korur.

11. Teminat Çağrısı (Margin Call) ne zaman yapılır?

A) Teminatın yeterli olduğunda
B) Teminatın yetersiz hale gelmesinde
C) İşlem yapmadan önce
D) Kar elde edildiğinde
E) Hiçbir zaman yapılmaz

Cevap: B) Teminatın yetersiz hale gelmesinde

Açıklama: Teminat Çağrısı (Margin Call), özellikle VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) ve diğer türev piyasalarda uygulanan bir risk yönetimi aracıdır. Piyasa fiyatlarındaki olumsuz hareketler nedeniyle üyenin hesabındaki teminat, sürdürme teminatı (maintenance margin) seviyesinin altına düştüğünde, Takasbank üyeden ek teminat talep eder. Bu talebe “Margin Call” denir. Üye, belirtilen süre içinde (genellikle aynı gün veya birkaç saat içinde) ek teminatı yatırmak zorundadır. Ek teminat yatırılmazsa, Takasbank üyenin pozisyonlarını kapatma (zorla tasfiye) yetkisine sahiptir. Teminat çağrısı, riskin artmasını engelleyerek hem üyeyi hem de sistemi korur. Pay piyasasında margin call uygulaması yoktur, ancak VİOP’ta yaygındır.

12. Aşağıdakilerden hangisi depo hesabı türlerinden biri değildir?

A) Yatırımcı Depo Hesabı
B) Aracı Kurum Hesabı
C) Müşteri Hesabı
D) Fiyat Belirleme Hesabı
E) Tamamı depo hesabı türüdür

Cevap: D) Fiyat Belirleme Hesabı

Açıklama: MKK nezdinde açılan depo hesabı türleri şunlardır: 1) Yatırımcı Depo Hesabı: Bireysel veya kurumsal yatırımcıların doğrudan kendi adlarına açılan ve menkul kıymetlerini sakladıkları hesaplardır. Yatırımcılar e-Yatırımcı platformu ile bu hesaplarına erişebilir. 2) Aracı Kurum Hesabı (Portföy Hesabı): Aracı kurumun kendi portföyüne ait menkul kıymetlerin tutulduğu hesaptır. 3) Müşteri Hesabı: Aracı kurumun müşterilerine ait menkul kıymetlerin toplu olarak kayıtlı olduğu hesaptır; müşterilerin bireysel detayları aracı kurumun kendi kayıtlarında tutulur. “Fiyat Belirleme Hesabı” diye bir hesap türü yoktur; fiyat belirleme Borsa İstanbul’un görevidir, MKK’nın değil. D şıkkı yanlıştır.

13. Kurumsal eylemler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Temettü dağıtımı
B) Bedelsiz pay dağıtımı
C) Rüçhan hakkı kullanımı
D) Kupon ödemesi
E) Hisse fiyatı belirleme

Cevap: E) Hisse fiyatı belirleme

Açıklama: Kurumsal Eylemler (Corporate Actions), sermaye piyasası araçlarına bağlı olarak ortaya çıkan hak kullanımları ve ödemelerdir. MKK, bu kurumsal eylemlerin takibini ve uygulanmasını sağlar. Kurumsal eylemler arasında şunlar yer alır: 1) Temettü Dağıtımı: Şirketin kârından pay sahiplerine yapılan nakit veya pay ödeme, 2) Bedelsiz Pay Dağıtımı: İç kaynaklardan sermaye artırımı sonucu hak sahiplerine ücretsiz pay verilmesi, 3) Rüçhan Hakkı Kullanımı: Bedelli sermaye artırımında pay sahiplerinin yeni pay alma hakkının kullanılması, 4) Kupon Ödemesi: Tahvil ve bonoların faiz ödemeleri, 5) e-Genel Kurul: Pay sahiplerinin elektronik ortamda oy kullanması. Hisse fiyatı belirleme ise kurumsal eylem değildir; fiyatlar Borsa İstanbul’da arz ve talep dengesiyle oluşur. MKK fiyat belirlemez, sadece sahiplik kayıtlarını tutar.

14. Blokaj ne anlama gelir?

A) Menkul kıymetlerin serbest transferi
B) Menkul kıymetler üzerinde işlem yapılmasını geçici olarak engelleme
C) Menkul kıymetlerin imhası
D) Menkul kıymetlerin fiyatlandırılması
E) Menkul kıymetlerin çoğaltılması

Cevap: B) Menkul kıymetler üzerinde işlem yapılmasını geçici olarak engelleme

Açıklama: Blokaj, MKK nezdindeki hesaplarda bulunan sermaye piyasası araçları üzerinde işlem yapılmasını geçici olarak engelleyen uygulamadır. Blokaj türleri şunlardır: 1) Rehin Blokajı: Menkul kıymetlerin kredi teminatı olarak gösterilmesi durumunda uygulanır; borç ödenmeden bu menkul kıymetler satılamaz veya devredilemez. 2) Haciz Blokajı: Mahkeme kararıyla menkul kıymetlerin el konulması (haczi) durumunda uygulanır; dava sonuçlanana kadar işlem yapılamaz. 3) Tedbir Blokajı: Ceza soruşturması veya kovuşturması sırasında savcılık veya mahkeme kararıyla uygulanan geçici önlemdir. Blokaj süresince, ilgili menkul kıymetler satılamaz, transfer edilemez veya rehnedilemez. Blokaj, hukuki hakların korunması ve risklerin yönetilmesi için önemli bir araçtır.

15. Serbest Transfer ve Bloke Transfer arasındaki fark nedir?

A) Hiçbir fark yoktur
B) Serbest transfer kısıtlamasız, bloke transfer şartlıdır
C) Bloke transfer daha hızlıdır
D) Serbest transfer daha pahalıdır
E) Serbest transfer yalnızca yabancılara yapılır

Cevap: B) Serbest transfer kısıtlamasız, bloke transfer şartlıdır

Açıklama: MKK sisteminde iki tür menkul kıymet transferi vardır: 1) Serbest Transfer: Herhangi bir kısıtlama veya şart olmaksızın, hak sahibinin talimatıyla doğrudan gerçekleşen transferdir. Örneğin, bir yatırımcının kendi hesapları arasında veya başka bir yatırımcıya bağış/satış yoluyla yapt ığı transferler serbest transferdir. İşlem anında tamamlanır. 2) Bloke Transfer (Şartlı Transfer): Belirli şartların yerine getirilmesine bağlı olarak gerçekleşen transferdir. Örneğin, alıcı ve satıcı arasında yapılan borsa dışı satışlarda, nakit ödeme yapılmadan menkul kıymet transfer edilmez; ödeme yapıldığında transfer gerçekleşir. Bloke transfer, tarafları korur ve “ben verdim ama karşılığını alamadım” riskini engeller. Şartlı Virman Sistemi, bloke transferin bir uygulamasıdır.

16. Portföy Saklama Hizmeti sunan kuruluşlar arasında aşağıdakilerden hangisi bulunmaz?

A) Bankalar
B) Aracı Kurumlar
C) Portföy Yönetim Şirketleri
D) Ticaret Odaları
E) Hepsi portföy saklama hizmeti sunabilir

Cevap: D) Ticaret Odaları

Açıklama: SPK’nın Portföy Saklama Hizmetlerine İlişkin Esaslar Tebliği (III-56.1) uyarınca, portföy saklama hizmeti sunabilecek kuruluşlar şunlardır: 1) Bankalar (mevduat bankaları ve katılım bankaları), 2) Aracı Kurumlar, 3) Portföy Yönetim Şirketleri (PYŞ). Bu kuruluşlar, yatırımcıların nakit ve menkul kıymetlerini güvenli bir şekilde saklamak, işlemlerin takibini yapmak ve düzenli raporlama sunmak zorundadır. Portföy saklama, ayrı bir yetki belgesi gerektirir ve SPK düzenlemelerine tabidir. Ticaret Odaları ise ticari hayatı düzenleyen meslek kuruluşlarıdır ve sermaye piyasası faaliyeti yürütmezler; dolayısıyla portföy saklama hizmeti sunamazlar. D şıkkı yanlıştır.

17. Garanti Fonu ne için kullanılır?

A) Üyelerin aidat ödemeleri için
B) Temerrüt durumlarında kullanılan ortak kaynak havuzu
C) Reklam yapılması için
D) Personel maaşları için
E) Bina inşaatı için

Cevap: B) Temerrüt durumlarında kullanılan ortak kaynak havuzu

Açıklama: Garanti Fonu, Takasbank’ın MKT (Merkezi Karşı Taraf) hizmeti verdiği piyasalarda, üyelerin olası temerrütlerine karşı oluşturulan ortak kaynak havuzudur. Tüm üyeler, işlem hacimlerine ve risk profillerine göre hesaplanan belirli tutarlarda Garanti Fonu Katkı Payı öderler. Bu katkılar, Takasbank nezdinde ayrı bir havuzda tutulur. Bir üye temerrüde düştüğünde ve kendi teminatları temerrüt borcunu karşılamaya yetmezse, Garanti Fonu devreye girer. Garanti Fonu kullanım sırası şöyledir: Önce temerrüde düşen üyenin katkıları, yetmezse Takasbank’ın sermayesi, son olarak diğer üyelerin katkıları kullanılır. Garanti Fonu, sistemik riski azaltır ve piyasa güvenilirliğini artırır. Risk paylaşımı prensibine dayanır; tüm üyeler sistemin istikrarından faydalandığı gibi, sistemik risklere karşı da katkıda bulunurlar.

18. İşlem teminatları kaç türdür?

A) 1 tür
B) 2 tür
C) 3 tür (Başlangıç, Değişim, Fiziki Teslimat)
D) 4 tür
E) 5 tür

Cevap: C) 3 tür (Başlangıç, Değişim, Fiziki Teslimat)

Açıklama: Takasbank’ın risk yönetimi çerçevesinde, özellikle VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) gibi türev piyasalarda üç tür işlem teminatı uygulanır: 1) Başlangıç Teminatı (Initial Margin): Pozisyon açılırken, olası fiyat dalgalanmalarına karşı alınan teminattır. Pozisyon açıldığı anda yatırılması zorunludur. 2) Değişim Teminatı (Variation Margin): Günlük fiyat değişimlerine göre hesaplanan ek teminat talebidir. Piyasa fiyatı aleyhine hareket ederse, zararı karşılamak için ek teminat istenir. Her gün hesaplanır ve gerektiğinde talep edilir. 3) Fiziki Teslimat Teminatı: Vadeli işlem sözleşmelerinde vade sonunda fiziki teslimat (örneğin altın teslimi) yapılacaksa, teslimat riskine karşı alınan teminattır. Bu üç tür teminat, piyasa risklerini ve karşı taraf riskini yönetmek için tasarlanmıştır.

19. Mutabakat ne anlama gelir?

A) İşlem taraflarının işlem detaylarında anlaşmaya varması
B) İşlemin iptali
C) İşlemin ertelenmesi
D) İşlemin fiyatlandırılması
E) İşlemin reddedilmesi

Cevap: A) İşlem taraflarının işlem detaylarında anlaşmaya varması

Açıklama: Mutabakat (Confirmation), bir işlemin takas edilmeden önce, işlem yapan tarafların (alıcı ve satıcı) işlem detaylarında (menkul kıymet türü, miktar, fiyat, takas tarihi vb.) anlaşmaya varması ve işlemi onaylaması sürecidir. Mutabakat, işlem gününde (T) veya T+1 günü yapılır ve takas öncesinde tamamlanmalıdır. Eğer taraflar arasında uyumsuzluk varsa (örneğin alıcı 100 adet, satıcı 90 adet gösteriyorsa), işlem mutabakat edilemez ve takas gerçekleşmez. Mutabakat hataları, operasyonel risk ve takas başarısızlığına yol açar. Borsa işlemlerinde mutabakat otomatik yapılır çünkü işlem Borsa İstanbul sisteminde gerçekleşir ve her iki taraf da sisteme kaydedilir. Ancak tezgah üstü (OTC) işlemlerde taraflar manuel olarak mutabakat yapar. Mutabakat, “settlement finality” (takas kesinliği) için ön koşuldur.

20. e-Genel Kurul sistemi hangi kuruluş tarafından sağlanır?

A) Borsa İstanbul
B) Takasbank
C) MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu)
D) SPK
E) TCMB

Cevap: C) MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu)

Açıklama: e-Genel Kurul (Elektronik Genel Kurul) sistemi, pay sahiplerinin şirketin genel kurul toplantılarına fiziki olarak katılmadan, elektronik ortamda oy kullanmalarını sağlayan altyapıdır ve bu altyapı MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu) tarafından sağlanır. MKK, pay sahipliği kayıtlarını tuttuğu için, kimlik doğrulaması yapabilir ve her pay sahibinin kaç oy hakkına sahip olduğunu bilir. Pay sahipleri, MKK’nın e-Genel Kurul platformuna giriş yaparak gündem maddelerine oy verebilir, soru sorabilir ve toplantıyı canlı izleyebilirler. e-Genel Kurul, özellikle COVID-19 pandemisi sonrası yaygınlaşmıştır ve pay sahiplerinin katılımını artırarak kurumsal yönetim ilkelerini güçlendirir. Fiziki toplantıya katılamayan küçük yatırımcıların sesinin duyulmasını sağlar.

21. VİOP’ta (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) günlük mahsuplaşma ne anlama gelir?

A) Haftada bir kar/zarar hesaplanır
B) Her gün sonunda pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi ve kar/zarar hesaplanması
C) Ayda bir hesaplama yapılır
D) Hiç hesaplama yapılmaz
E) Sadece vade sonunda hesaplama yapılır

Cevap: B) Her gün sonunda pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi ve kar/zarar hesaplanması

Açıklama: VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) gibi türev piyasalarda Günlük Mahsuplaşma (Daily Settlement veya Mark-to-Market) uygulanır. Her işlem günü sonunda, tüm açık pozisyonlar o günkü piyasa kapanış fiyatıyla değerlenir ve günlük kar veya zarar hesaplanır. Pozisyon sahibinin lehine bir hareket olduysa (örneğin alım pozisyonunda fiyat yükseldiyse) hesabına kar yazılır; aleyhine hareket olduysa zarar düşülür ve değişim teminatı (variation margin) talep edilebilir. Günlük mahsuplaşma, riskin birikmesini engeller; her gün gerçekleşen kar/zarar kapatılır ve bir sonraki gün sıfırdan başlanır. Bu sistem, büyük kayıpların önceden tespit edilmesini ve temerrüt riskinin azaltılmasını sağlar. Vade sonuna kadar beklemek yerine, riskler günlük olarak yönetilir.

22. Fiziki teslimat ne anlama gelir?

A) Nakit ödeme
B) Vade sonunda dayanak varlığın fiilen teslim edilmesi
C) Elektronik transfer
D) Sembolik teslimat
E) Hiçbir şey teslim edilmez

Cevap: B) Vade sonunda dayanak varlığın fiilen teslim edilmesi

Açıklama: Vadeli İşlem Sözleşmelerinde iki tür uzlaşma (settlement) yöntemi vardır: 1) Nakit Uzlaşma (Cash Settlement): Vade sonunda dayanak varlık fiziksel olarak teslim edilmez; bunun yerine, sözleşme fiyatı ile vade sonu piyasa fiyatı arasındaki fark nakit olarak ödenir. BIST 30 Endeks Vadeli İşlem Sözleşmesi gibi endeks sözleşmeleri nakit uzlaşır; çünkü endeksin kendisi fiziki bir varlık değildir. 2) Fiziki Teslimat (Physical Delivery): Vade sonunda dayanak varlık (örneğin altın, buğday, petrol) fiilen alıcıya teslim edilir ve alıcı bedelini öder. Altın Vadeli İşlem Sözleşmesi fiziki teslimata tabidir. Fiziki teslimat, özellikle emtia piyasalarında yaygındır. Teslimat, Takasbank’ın gözetiminde ve belirlenen standartlara uygun olarak yapılır. Fiziki teslimat teminatı, teslimat riskine karşı alınır.

23. Nakit uzlaşma hangi tür sözleşmelerde uygulanır?

A) Endeks vadeli işlem sözleşmelerinde
B) Sadece tahvillerde
C) Sadece hisse senetlerinde
D) Hiçbir sözleşmede
E) Tüm sözleşmelerde zorunludur

Cevap: A) Endeks vadeli işlem sözleşmelerinde

Açıklama: Nakit Uzlaşma (Cash Settlement), özellikle dayanak varlığın fiziki olarak teslim edilemediği veya teslimin pratik olmadığı durumlarda uygulanan bir uzlaşma yöntemidir. Endeks Vadeli İşlem Sözleşmeleri (örneğin BIST 30 Endeks Vadeli İşlem) nakit uzlaşır; çünkü “endeks” soyut bir kavramdır ve fiziki teslimi mümkün değildir. Vade sonunda, sözleşme pozisyonu kapanır ve sözleşme fiyatı ile vade sonu endeks değeri arasındaki fark nakit olarak hesaplanıp ödenir veya tahsil edilir. Nakit uzlaşma ayrıca bazı döviz vadeli işlem sözleşmelerinde ve opsiyon sözleşmelerinde de kullanılabilir. Fiziki teslimat yerine nakit uzlaşma tercih edildiğinde, operasyonel kolaylık sağlanır, depolama ve taşıma maliyetleri ortadan kalkar ve likidite artar. Yatırımcılar, fiziki varlığa sahip olmak yerine fiyat hareketlerinden kazanç elde etmeyi hedeflerler.

24. Takasbank’ın Merkezi Karşı Taraf (MKT) hizmeti sunduğu piyasalar arasında aşağıdakilerden hangisi bulunmaz?

A) Borsa İstanbul Pay Piyasası
B) Borsa İstanbul VİOP
C) Takasbank Ödünç Pay Piyasası
D) Borsa İstanbul Para Piyasası
E) Serbest (Spot) Döviz Piyasası

Cevap: E) Serbest (Spot) Döviz Piyasası

Açıklama: Takasbank; Pay Piyasası, VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası), Ödünç Pay Piyasası ve Para Piyasası gibi organize borsalarda Merkezi Karşı Taraf (MKT) hizmeti verir. Ancak bankalararası veya serbest piyasada gerçekleşen Spot Döviz işlemleri organize bir borsa bünyesinde olmadığı için Takasbank burada MKT hizmeti vermez. (Not: Vadeli döviz işlemleri VİOP kapsamında olduğu için orada hizmet vardır, ancak spot piyasada yoktur).

25. Ödünç Pay Piyasası’nın amacı nedir?

A) Pay senedi satın almak
B) Pay senetlerinin belirli bir süre için ödünç alınıp verilmesi
C) Temettü dağıtımı
D) Sermaye artırımı
E) Şirket birleşmesi

Cevap: B) Pay senetlerinin belirli bir süre için ödünç alınıp verilmesi

Açıklama: Takasbank Ödünç Pay Piyasası (ÖPP), pay senetlerinin belirli bir vade için ödünç alınıp verildiği organize bir piyasadır. Ödünç işlemi şöyle çalışır: Ödünç veren (genellikle uzun vadeli yatırımcılar, fonlar), sahip olduğu payları belirli bir süre ve ücret (ödünç ücreti) karşılığında ödünç alana verir. Ödünç alan (genellikle kısa satış yapmak isteyen yatırımcılar), bu payları piyasada satar. Vade sonunda, ödünç alan payları geri satın alıp ödünç verene iade eder. Ödünç pay piyasası, açığa satış (short selling) stratejilerini mümkün kılar; yatırımcılar fiyat düşüşünden kar elde edebilirler. Ayrıca, ödünç verenler için ek gelir (ödünç ücreti) kaynağı yaratır. Takasbank, MKT rolüyle taraflar arasında güvenli ödünç işlemi altyapısı sağlar ve temerrüt riskini yönetir.