Finansal Piyasalar 2026 Deneme 1

Finansal Piyasaların Temel Sınıflandırması

Finansal piyasalar, fon fazlası olan bireylerin tasarruflarını fon açığı olan bireylerin kullanımına sunduğu piyasalardır. Vade açısından bakıldığında; Para Piyasası vadesi 1 yıldan kısa olan araçların işlem gördüğü kısa vadeli piyasadır; temel araçları Hazine Bonosu, Finansman Bonosu, Repo ve Mevduat Sertifikasıdır. Sermaye Piyasası ise vadesi 1 yıldan uzun araçların işlem gördüğü uzun vadeli piyasadır; temel araçları Pay Senetleri ve Tahvillerdir. Organize Piyasalar, belirli kurallar çerçevesinde işlem yapılan borsalardır (BIST, VİOP, TCMB Piyasaları). Tezgah Üstü Piyasalar (OTC), merkezi bir mekanizma olmadan tarafların doğrudan işlem yaptığı piyasalardır; karşı taraf riski taşır ve standart sözleşmeler kullanılmaz.

Borsa İstanbul Pay Piyasası ve Pazarlar

Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda işlemler çeşitli pazarlarda gerçekleştirilir. Yıldız Pazar, en yüksek standartları sağlayan büyük ve likit şirketlerin işlem gördüğü prestijli pazardır; BIST 30 ve BIST 100 endekslerindeki şirketler buradadır. Ana Pazar, Yıldız Pazar kriterlerini karşılayamayan ancak belirli büyüklük ve likiditeye sahip şirketlerin bulunduğu pazardır. Gelişen İşletmeler Pazarı (GİP), daha küçük ve büyüme potansiyeli yüksek şirketler için açık olup borsaya giriş koşulları daha esnektir. Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı (NYİP), sadece nitelikli yatırımcıların işlem yapabildiği pazardır. Yakın İzleme Pazarı (YİP), finansal veya operasyonel sorunlar yaşayan şirketlerin özel gözetim altında tutulduğu pazardır. BIST 100 endeksi, Yıldız Pazar ve Ana Pazar’daki şirketlerle Kolektif Yatırım Ürünleri Pazarı’ndaki GYO ve GSYO’lardan seçilen 100 paydan oluşur.

Emir Türleri ve İşlem Yöntemleri

Pay Piyasası’nda iki temel işlem yöntemi vardır. Sürekli Müzayede, emirlerin sürekli olarak eşleştirildiği ana seans yöntemidir; fiyat ve zaman önceliği kuralı uygulanır. Tek Fiyat Müzayedesi, tüm emirlerin belirli bir süre boyunca toplanıp tek bir fiyattan eşleştirildiği yöntemdir; açılış ve kapanış seanslarında uygulanır. Emir türleri arasında Limitli Emir, Piyasa Emri, Piyasadan Limite Emir, Koşullu İşlem Emri (KİE) ve Dengeleyici Emir bulunur. Açığa Satış, Yakın İzleme Pazarı (YİP), Piyasa Öncesi İşlem Platformu (PÇİP) ve NYİP hariç tüm pazarlarda mümkündür. BIST Pay Piyasası’nın işlem saatleri 09:40-18:10’dur (yarım günlerde 09:40-12:40).

TCMB Piyasaları ve Para Politikası Araçları

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır. TCMB, likiditeyi düzenlemek için en yoğun biçimde Repo ve Ters Repo araçlarını kullanır. Geç Likidite Penceresi, saat 16:00-17:00 arasında gecelik vadede bankaların borçlanabildiği acil likidite imkânıdır. Açık Piyasa İşlemleri (APİ), TCMB’nin DİBS alım-satımı, repo ve ters repo ile piyasa likiditesini düzenlediği işlemlerin genel adıdır. Borsa İstanbul bünyesindeki Para Piyasası’nda Repo-Ters Repo işlemleri ile Bankalararası Repo işlemleri gerçekleştirilir. Vadeli işlem sözleşmeleri üç temel amaçla kullanılır: Korunma (Hedging), Yatırım ve Arbitraj.

1. Para piyasası ile sermaye piyasası arasındaki temel ayrım nedir?

A) İşlem yapılan para birimine göre ayrım
B) Vadeye göre ayrım: para piyasası kısa vadeli (1 yıldan kısa), sermaye piyasası uzun vadeli (1 yıldan uzun)
C) İşlem hacmine göre ayrım
D) Yatırımcı sayısına göre ayrım
E) Sadece organize veya tezgah üstü olmasına göre ayrım

Cevap: B) Vadeye göre ayrım: para piyasası kısa vadeli (1 yıldan kısa), sermaye piyasası uzun vadeli (1 yıldan uzun)

Açıklama: Para Piyasası ile Sermaye Piyasası arasındaki en temel ayrım vadedir. Para piyasasında vadesi 1 yıldan kısa olan araçlar (Hazine Bonosu, Finansman Bonosu, Repo, Mevduat Sertifikası) işlem görür; işletmelerin kısa vadeli likidite ihtiyacını karşılar ve işletme sermayesi finansmanında kullanılır. Sermaye piyasasında ise vadesi 1 yıldan uzun olan araçlar (Pay Senetleri, Tahviller, Kira Sertifikaları) işlem görür; şirketlerin uzun vadeli yatırımlarını (bina, makine, tesis) finanse etmek için kullanılır. Bu ayrım, hem araçların özelliklerini hem de piyasaların yapısını belirler. Para piyasasındaki araçlar düşük risk ve düşük getiri sunarken, sermaye piyasası araçları genellikle daha yüksek risk ve yüksek getiri potansiyeli taşır.

2. Aşağıdaki araçlardan hangisi para piyasası aracıdır?

A) Hisse senedi
B) Hazine bonosu
C) 5 yıllık tahvil
D) Kira sertifikası
E) Hisse senedine dönüştürülebilir tahvil

Cevap: B) Hazine bonosu

Açıklama: Para piyasası araçları, vadesi 1 yıldan kısa olan, likiditesi oldukça yüksek ve genellikle düşük riskli finansal enstrümanlardır. Hazine Bonosu, Türkiye Cumhuriyeti Hazinesi tarafından kısa vadeli fon ihtiyacını karşılamak amacıyla çıkarılan ve vadesi bir yıldan kısa olan bir Devlet İç Borçlanma Senedidir (DİBS). Bu niteliği onu doğrudan para piyasası aracı kategorisine sokar.
Diğer seçenekleri teknik olarak analiz edersek: Hisse senetleri (Paylar) vadesi olmayan, sonsuz süreli araçlardır ve Sermaye Piyasasının en temel özkaynak enstrümanıdır. Şirketlerin uzun vadeli sermaye yapısını temsil ettikleri için para piyasası kapsamında değerlendirilmezler. 5 yıllık tahvil, kira sertifikası ve hisse senedine dönüştürülebilir tahviller ise vadesi 1 yılı aştığı için Sermaye Piyasası (borçlanma araçları) kategorisindedir. Hisse senetlerinin para piyasasına dahil edilmemesinin sebebi, kısa vadeli bir fonlama aracı değil, uzun vadeli bir sermaye katılım aracı olmalarıdır.

3. Organize piyasalar ile tezgah üstü (OTC) piyasalar arasındaki temel fark nedir?

A) Organize piyasalarda yalnızca yabancılar işlem yapabilir
B) Organize piyasalarda belirli kurallar ve merkezi yapı vardır; OTC piyasalarda taraflar doğrudan karşılaşır ve standart kurallar yoktur
C) OTC piyasalar daha güvenlidir
D) Organize piyasalarda sadece tahvil işlemi yapılır
E) Hiçbir fark yoktur

Cevap: B) Organize piyasalarda belirli kurallar ve merkezi yapı vardır; OTC piyasalarda taraflar doğrudan karşılaşır ve standart kurallar yoktur

Açıklama: Organize Piyasalar (Borsalar), belirli kurallar çerçevesinde faaliyetlerini sürdüren, merkezi yapıda çalışan, işlemler üzerinde denetime sahip piyasalardır. BIST Pay Piyasası, VİOP, Borsa İstanbul Para Piyasası ve TCMB Piyasaları birer organize piyasadır. Tezgah Üstü Piyasalar (OTC), ise merkezi bir yapı veya aracı kurum olmadan alıcı ve satıcının doğrudan karşılaştığı piyasalardır. OTC piyasaların özellikleri şunlardır: Standart işlem kuralları yoktur, aracı kurumlar üzerinden işlem yapılmaz, en iyi kotasyonu bulmak esastır, işlemler açık ve erişilebilirdir, işlem hacmi düşük iken karşı taraf riski yüksektir. Bankalararası Döviz Piyasası ve Forward Piyasası tipik OTC piyasalara örnektir. Organize piyasalar şeffaflık ve güven sunarken, OTC piyasalar esneklik ve özelleştirme imkânı sağlar.

4. Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda hangi pazarda işlem gören şirketler BIST 100 endeksine dahil olabilir?

A) Sadece Yıldız Pazar
B) Yıldız Pazar, Ana Pazar ve belirli kriterleri sağlayan Alt Pazar şirketleri
C) Sadece GİP
D) Tüm pazarlar
E) Sadece NYİP

Cevap: B) Yıldız Pazar, Ana Pazar ve belirli kriterleri sağlayan Alt Pazar şirketleri

Açıklama: Ana Pazar ve belirli kriterleri sağlayan Alt Pazar şirketleri Açıklama: BIST 100 endeksi, Borsa İstanbul’un piyasa değeri ve işlem hacmi en yüksek 100 payını içeren temel göstergedir. Bu endekse seçilecek payların belirlenmesinde pazar ayrımı kritik öneme sahiptir. Endeks seçim havuzu; Yıldız Pazar’da işlem gören şirketler, Ana Pazar’da işlem gören şirketler ve 2026 yılı güncel endeks kuralları uyarınca, gerekli likidite ve fiili dolaşımdaki pay değeri şartlarını sağlayan Alt Pazar şirketlerinden oluşur.
Ayrıca Kolektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı’nda işlem gören Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları (GYO) ve Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları (GSYO) da kriterleri sağladıkları takdirde BIST 100 endeksine dahil edilebilir. Buna karşın, Gelişen İşletmeler Pazarı (GİP), Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı (NYİP), Piyasa Öncesi İşlem Platformu (PÇİP) ve Yakın İzleme Pazarı’ndaki şirketler, riskli veya düşük likiditeli oldukları için BIST 100 endeksi seçim havuzuna kesinlikle dahil edilmezler.

5. Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda Yakın İzleme Pazarı’nın amacı nedir?

A) En büyük şirketlerin işlem gördüğü pazar
B) Finansal veya operasyonel sorunlar yaşayan şirketlerin özel gözetim altında tutulduğu pazar
C) Sadece yabancı şirketlerin işlem gördüğü pazar
D) Yeni kurulan şirketlerin halka açıldığı pazar
E) Yatırım fonlarının işlem gördüğü pazar

Cevap: B) Finansal veya operasyonel sorunlar yaşayan şirketlerin özel gözetim altında tutulduğu pazar

Açıklama: Yakın İzleme Pazarı (YİP), Borsa İstanbul’da ciddi finansal sıkıntı, operasyonel sorun veya mevzuat ihlali yaşayan şirketlerin Yıldız veya Ana Pazar’dan geçici olarak taşındığı özel bir pazardır. Şirketler burada daha sıkı gözetim ve denetim altında tutulur. Yakın İzleme Pazarı’na alınan şirketlerin payları işlem görmeye devam eder, ancak yatırımcılar bu pazarda işlem yaparken şirketin içinde bulunduğu durumdan haberdar olurlar. Sorunlarını çözen şirketler tekrar Yıldız veya Ana Pazar’a geçebilir; çözemeyenler ise kottan çıkarılabilir. YİP, hem yatırımcı korumasını hem de şirketlere toparlanma fırsatı tanımayı hedefler. Açığa satış YİP’te yapılamaz.

6. Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda hangi pazarda açığa satış yapılamaz?

A) Yıldız Pazar
B) Ana Pazar
C) Gelişen İşletmeler Pazarı (GİP)
D) Yakın İzleme Pazarı (YİP)
E) Kolektif Yatırım Ürünleri Pazarı

Cevap: D) Yakın İzleme Pazarı (YİP)

Açıklama: Açığa Satış, henüz sahip olunmayan menkul kıymetlerin ödünç alınarak satılması ve daha sonra fiyat düştüğünde geri satın alınarak kâr edilmesini hedefleyen bir işlemdir. Borsa İstanbul’da açığa satış, Yakın İzleme Pazarı (YİP), Piyasa Öncesi İşlem Platformu (PÇİP) ve Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı (NYİP) hariç tüm pazarlarda yapılabilir. YİP’te açığa satışın yasak olmasının temel nedeni, bu pazardaki şirketlerin zaten sorunlu durumda olmasıdır. Açığa satışa izin verilirse, spekülatif saldırılar şirketin durumunu daha da kötüleştirebilir ve bu şirkette pay sahibi olan yatırımcılara zarar verebilir. Bu kısıtlama, kırılgan durumdaki şirketlere ve yatırımcılarına ek bir koruma sağlar.

7. Borsa İstanbul Pay Piyasası’nın normal seans saatleri nelerdir?

A) 09:00 – 17:00
B) 09:30 – 17:30
C) 09:40 – 18:10
D) 10:00 – 18:00
E) 08:00 – 16:00

Cevap: C) 09:40 – 18:10

Açıklama: orsa İstanbul Pay Piyasası’nda bir işlem günündeki toplam döngü 09:40’ta başlar ve 18:10’da kesin olarak sona erer. Bu sürecin detaylı kırılımı sınavda teknik bilgi olarak sorulduğu için şu aşamaları bilmek hayati önem taşır:
09:40 – 10:00: Açılış Seansı (Emirlerin toplanması ve tek fiyat müzayedesi ile açılış fiyatlarının belirlenmesi).
10:00 – 18:00: Sürekli İşlem Yöntemi (Emirlerin sürekli eşleştirildiği ana seans bölümü).
18:00 – 18:05: Kapanış Seansı (Emir toplama aşaması).
18:05 – 18:08: Eşleştirme aşaması (Kapanış fiyatlarının belirlenmesi).
18:08 – 18:10: Kapanış Fiyatlı İşlemler (Belirlenen tek fiyattan yapılan son işlemler).
Yarım iş günlerinde ise bu süreç 09:40 – 12:40 arasında aynı hiyerarşiyle uygulanır. Bu detaylı döngü 2026 yılı SPL müfredatının en güncel halidir.

8. Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda fiyat ve zaman önceliği kuralı nasıl uygulanır?

A) Önce zaman önceliği, sonra fiyat önceliği uygulanır
B) Alım emirlerinde yüksek fiyat, satım emirlerinde düşük fiyat önce; aynı fiyatta zaman önceliği uygulanır
C) Rastgele seçim yapılır
D) Büyük miktarlı emirlere öncelik verilir
E) Yalnızca fiyat önceliği uygulanır

Cevap: B) Alım emirlerinde yüksek fiyat, satım emirlerinde düşük fiyat önce; aynı fiyatta zaman önceliği uygulanır

Açıklama: Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda emir eşleştirme iki temel öncelik kuralına göre yapılır. Birincisi Fiyat Önceliği’dir: Alım emirlerinde daha yüksek fiyatlı emirler önce eşleşir (yüksek fiyat verecek alıcı önce hakkını kullanır); satım emirlerinde ise daha düşük fiyatlı emirler önce eşleşir (düşük fiyata satmaya razı olan satıcı önce sırasını alır). İkincisi Zaman Önceliği’dir: Aynı fiyattaki emirler arasında sisteme ilk giren emir önce eşleşir. Bu iki kural birlikte uygulanır; önce fiyat değerlendirilerek en iyi fiyatlı emirler önce alınır, eşit fiyatta olanlar arasında ise zaman sıralaması yapılır. Bu sistem, piyasada adil ve şeffaf bir eşleştirme mekanizması sağlar.

9. Tek Fiyat Müzayedesi yöntemi Pay Piyasası’nda hangi seanslarda uygulanır?

A) Sadece öğle arasında
B) Açılış ve kapanış seanslarında
C) Yalnızca kapanış seansında
D) Tüm gün boyunca
E) Hiç uygulanmaz

Cevap: B) Açılış ve kapanış seanslarında

Açıklama: Pay Piyasası’nda iki temel işlem yöntemi uygulanır. Sürekli Müzayede, gün içi normal seans boyunca emirlerin anlık olarak karşılaştırıldığı ve işlemlerin sürekli gerçekleştiği yöntemdir. Tek Fiyat Müzayedesi ise belirli bir süre boyunca emirlerin biriktirildiği ve ardından tüm emirlerin tek bir denge fiyatından eşleştirildiği yöntemdir. Tek fiyat müzayedesi, Açılış Seansı’nda (09:40-10:00) ve Kapanış Seansı’nda (17:40-18:10) uygulanır. Eşleştirme işlemi ilk 30 saniye içinde rastlantısal olarak başlar ve ardından tek fiyat belirlenerek tüm uygun emirler bu fiyattan karşılanır. Bu yöntem, açılış ve kapanış fiyatlarının spekülatif tek bir emirden değil, toplam arz ve talebin dengesinden oluşmasını sağlar.

10. Gelişen İşletmeler Pazarı (GİP) hangi tür şirketler için tasarlanmıştır?

A) En büyük ve en köklü şirketler için
B) İflas etmiş şirketler için
C) Büyüme potansiyeli yüksek, daha küçük ve orta ölçekli şirketlerin borsaya erişimini kolaylaştırmak için
D) Sadece kamu şirketleri için
E) Sadece yabancı şirketler için

Cevap: C) Büyüme potansiyeli yüksek, daha küçük ve orta ölçekli şirketlerin borsaya erişimini kolaylaştırmak için

Açıklama: Gelişen İşletmeler Pazarı (GİP), Borsa İstanbul’da büyüme potansiyeli yüksek ancak Yıldız veya Ana Pazar’ın yüksek kriterlerini henüz karşılayamayan küçük ve orta ölçekli şirketlerin halka açılmasını ve borsada işlem görmesini kolaylaştırmak amacıyla oluşturulmuştur. GİP’in özellikleri şunlardır: Halka açılma için asgari sermaye ve piyasa değeri kriterleri daha düşüktür, şirketler Piyasa Danışmanı (GSYO veya aracı kurum) atamak zorundadır, GİP’te en az 1 yıl işlem gören ve belirli şartları sağlayan şirketler Ana Pazar’a geçiş başvurusunda bulunabilir. GİP, ekonomide girişimcilik ekosistemini destekler ve küçük şirketlere büyüme sermayesine erişim kapısı açar.

11. Borsa İstanbul Para Piyasası’nda hangi işlemler gerçekleştirilir?

A) Sadece hisse senedi işlemleri
B) Repo-Ters Repo ve Bankalararası Para Piyasası işlemleri
C) Sadece döviz işlemleri
D) Sadece altın işlemleri
E) Sadece tahvil satışları

Cevap: B) Repo-Ters Repo ve Bankalararası Para Piyasası işlemleri

Açıklama: Borsa İstanbul Para Piyasası, kısa vadeli fon ihtiyaçlarının karşılandığı organize bir piyasadır ve bünyesinde birkaç ayrı pazar bulunur. Repo-Ters Repo Pazarı, bankaların ve aracı kurumların kısa vadeli likidite ihtiyaçlarını karşılamak için Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) kullanarak repo ve ters repo işlemleri yaptığı pazardır. Bankalararası Para Piyasası (BPP), bankaların birbirleriyle kısa vadeli (genellikle gecelik) TL kredi işlemleri gerçekleştirdiği pazardır. Ayrıca Pay Senedi Repo Pazarı da Borsa İstanbul Para Piyasası bünyesinde yer alır. Para Piyasası işlemleri için TCMB güvencesi yoktur; işlemler merkezi takas yapısıyla yürütülür. Para Piyasası’nın aynı gün valörlü işlem saati 09:30-14:00, ileri valörlü işlem saati ise 09:30-17:30’dur.

12. TCMB’nin temel amacı nedir?

A) Sermaye piyasalarını denetlemek
B) Fiyat istikrarını sağlamak
C) Şirketleri denetlemek
D) Vergi toplamak
E) Bankaları lisanslandırmak

Cevap: B) Fiyat istikrarını sağlamak

Açıklama: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu uyarınca temel amacı fiyat istikrarını sağlamak olan bağımsız bir kamu kurumudur. Fiyat istikrarı, enflasyonun düşük ve öngörülebilir bir düzeyde tutulması anlamına gelir. TCMB bu amaca ulaşmak için çeşitli para politikası araçları kullanır: Kısa vadeli faiz oranları (politika faizi), Açık Piyasa İşlemleri (APİ – Repo ve Ters Repo), Zorunlu Karşılık Oranları ve Döviz Rezerv Yönetimi. Temel amacının yanı sıra TCMB; ekonomik büyümeyi ve istihdamı desteklemek, ödemeler dengesini gözetmek ve finansal istikrara katkıda bulunmak gibi ikincil amaçları da gözetir. Sermaye piyasalarını denetleme SPK’nın, bankaları lisanslandırma ise BDDK’nın görevidir.

13. TCMB’nin likiditeyi düzenlemek için en yoğun biçimde kullandığı araçlar hangileridir?

A) Döviz satışı ve altın alımı
B) Repo ve Ters Repo
C) Vergi indirimi ve artışı
D) Pay senedi alım satımı
E) Zorunlu karşılık oranları

Cevap: B) Repo ve Ters Repo

Açıklama: TCMB, piyasadaki likiditeyi yönetmek için en sık ve en etkin biçimde Repo ve Ters Repo araçlarını kullanır. Repo işleminde TCMB, bankalara karşı DİBS teminatı karşılığında kısa vadeli likidite sağlar (para basar); bu yolla piyasaya para verir. Ters Repo işleminde ise TCMB, bankalardan DİBS satın alarak piyasadan para çeker; yani fazla likiditeyi absorbe eder. Repo ve ters repolar genellikle gecelik, 1 haftalık veya 1 aylık vadelerle yapılır. Haftalık repo ihalesi, TCMB’nin politika faizini yansıtan temel faiz mekanizmasıdır. Zorunlu Karşılık Oranları da TCMB’nin önemli bir aracıdır; ancak daha az sıklıkla ve daha yapısal amaçlarla kullanılır. Repo-Ters Repo, anlık likidite yönetiminde en etkili araçtır.

14. TCMB Geç Likidite Penceresi hangi saatler arasında açıktır ve ne amaçla kullanılır?

A) 09:00-12:00, sabah likidite ihtiyacı için
B) 16:00-17:00, bankaların güne ait kalan acil gecelik likidite ihtiyacını karşılamak için
C) 13:00-14:00, öğle arası işlemler için
D) 18:00-19:00, gece kapanış işlemleri için
E) Tüm gün açıktır

Cevap: B) 16:00-17:00, bankaların güne ait kalan acil gecelik likidite ihtiyacını karşılamak için

Açıklama: TCMB Geç Likidite Penceresi, normal Açık Piyasa İşlemleri saatleri sona erdikten sonra, saat 16:00-17:00 arasında açık olan özel bir borçlanma imkânıdır. Bu pencere, gün sonunda hâlâ likidite açığı bulunan bankaların gecelik vadede borçlanabilmelerine olanak tanır. Geç Likidite Penceresi’nden borçlanma genellikle normal politika faizinden daha yüksek bir faiz oranıyla yapılır; bu da onu bir “ceza faizi” gibi konumlandırır ve bankaları gün içinde likidite ihtiyaçlarını önceden karşılamaya teşvik eder. Geç Likidite Penceresi, bankacılık sistemi genelinde gün sonu ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilememesi riskini önleyen önemli bir güvenlik ağıdır.

15. Vadeli işlem sözleşmeleri kaç temel amaçla kullanılır ve bunlar nelerdir?

A) 2 amaç: Yatırım ve Tasarruf
B) 3 amaç: Korunma (Hedging), Yatırım ve Arbitraj
C) 4 amaç: Korunma, Yatırım, Arbitraj ve Vergi
D) Sadece 1 amaç: Korunma
E) Sadece spekülasyon amacıyla kullanılır

Cevap: B) 3 amaç: Korunma (Hedging), Yatırım ve Arbitraj

Açıklama: Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures) üç temel amaçla kullanılır. 1) Korunma (Hedging): Mevcut bir pozisyonun fiyat riskine karşı korunmak amacıyla vadeli işlem sözleşmesi kullanılmasıdır. Örneğin, döviz alacağı olan bir ihracatçı dövizin değer kaybetme riskine karşı vadeli döviz satış sözleşmesi yapabilir. 2) Yatırım (Spekülatif Amaç): Fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak amacıyla pozisyon alınmasıdır. Yatırımcılar piyasanın yükseleceğini ya da düşeceğini tahmin ederek vadeli işlem sözleşmesi alır ya da satar. 3) Arbitraj: Farklı piyasalardaki fiyat farklılıklarından risksiz kâr elde etmek amacıyla eş zamanlı alım ve satım yapılmasıdır. Bu üç temel kullanım amacı, vadeli işlem piyasalarının etkin işlemesini ve likiditesini sağlar.

16. Repo işlemi nasıl tanımlanır?

A) Menkul kıymeti kalıcı olarak satmak
B) Bir menkul kıymeti satıp belirli bir tarihte önceden belirlenen fiyattan geri almayı taahhüt etmek
C) Menkul kıymeti ödünç vermek
D) Menkul kıymeti bağışlamak
E) Menkul kıymeti teminat göstermeksizin borçlanmak

Cevap: B) Bir menkul kıymeti satıp belirli bir tarihte önceden belirlenen fiyattan geri almayı taahhüt etmek

Açıklama: Repo (Repurchase Agreement – Geri Alım Anlaşması), bir tarafın menkul kıymeti (genellikle DİBS) diğer tarafa satması ve aynı anda bu menkul kıymeti gelecekte belirli bir tarihte, başlangıçtaki satış fiyatından daha yüksek önceden belirlenmiş bir fiyattan geri satın almayı taahhüt etmesidir. Buradaki fiyat farkı, reponun faiz getirisini oluşturur. Repo yapan taraf (satan) fonlamacı pozisyondadır ve menkul kıymeti teminat olarak göstererek kısa vadeli borçlanmış olur. Ters Repo ise bu işlemin karşı tarafından bakışını ifade eder; menkul kıymeti alıp belirli tarihte geri satmayı taahhüt eder ve aslında kısa vadeli fon kullandırmış olur. Repo, hem TCMB’nin para politikası aracı hem de piyasadaki kısa vadeli likidite yönetiminin temel aracıdır.

17. Tezgah üstü (OTC) piyasalara özgü temel risk hangisidir?

A) Kur riski
B) Karşı taraf riski
C) Enflasyon riski
D) Likidite riski
E) Operasyonel risk

Cevap: B) Karşı taraf riski

Açıklama: Tezgah Üstü (OTC – Over The Counter) piyasalarda merkezi bir takas mekanizması bulunmadığı için en belirgin risk Karşı Taraf Riski’dir. Karşı taraf riski, işlemin diğer tarafının sözleşme yükümlülüklerini yerine getirememe (temerrüt) riskidir. Organize borsalarda (BIST, VİOP) Takasbank Merkezi Karşı Taraf (MKT) rolüyle bu riski üstlenir; tüm işlemlerin garantörü olur. OTC piyasalarda böyle bir güvence mekanizması yoktur; alıcı ve satıcı doğrudan birbirine bağımlıdır. Bankalar arasındaki döviz işlemleri, forward sözleşmeleri ve tezgah üstü türevler bu riski taşır. Bu nedenle OTC piyasalarda işlem yapanlar, karşı tarafın kredi değerliliğini titizlikle değerlendirmelidir. 2008 küresel finansal krizinde OTC türev piyasalarındaki karşı taraf riskinin sistemik sonuçları görülmüştür.

18. Forward sözleşmesini vadeli işlem (futures) sözleşmesinden ayıran temel özellik nedir?

A) Forward sözleşmeleri sadece altın üzerine yapılır
B) Forward sözleşmeleri standartize değildir ve taraflar arasında özel olarak düzenlenir; borsada işlem görmez
C) Forward sözleşmeleri devlet güvencesi altındadır
D) Forward sözleşmelerinde teminat zorunludur
E) Forward sözleşmeleri daha kısa vadeli olur

Cevap: B) Forward sözleşmeleri standartize değildir ve taraflar arasında özel olarak düzenlenir; borsada işlem görmez

Açıklama: Forward Sözleşmeleri ile Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures) arasındaki temel farklar şöyle sıralanabilir. Forward: Standart değildir, taraflarca özel olarak düzenlenir, OTC (tezgah üstü) piyasada işlem görür, merkezi takas ve teminat sistemi yoktur, karşı taraf riski yüksektir, vade ve miktar serbestçe belirlenir. Futures: Standartize edilmiş sözleşmelerdir, borsa bünyesinde işlem görür (VİOP), Takasbank MKT olarak takas güvencesi sağlar, günlük teminat ve mahsuplaşma sistemi vardır, likit ve şeffaf bir piyasada işlem görür. Forward, özellikle döviz yönetiminde bankaların kurumsal müşterilere sunduğu bir üründür. Örneğin, bir ihracatçı 3 ay sonra alacağı dolar için bankası ile bugünden kur sabitleyen bir forward sözleşmesi yapabilir.

19. Swap işlemi ne anlama gelir?

A) Menkul kıymetin bağışlanması
B) İki tarafın belirli nakit akışlarını veya varlıkları önceden belirlenmiş koşullara göre değiş tokuş etmesi
C) Menkul kıymetin iptal edilmesi
D) Tahvil faizinin değiştirilmesi
E) Hisse senedinin bölünmesi

Cevap: B) İki tarafın belirli nakit akışlarını veya varlıkları önceden belirlenmiş koşullara göre değiş tokuş etmesi

Açıklama: Swap, iki tarafın önceden belirlenmiş koşullar çerçevesinde nakit akışlarını veya varlıkları belirli aralıklarla karşılıklı olarak değiş tokuş ettiği finansal bir sözleşmedir. En yaygın swap türleri şunlardır: 1) Faiz Swapı (Interest Rate Swap): Sabit faizli ödemelerin değişken faizli ödemelerle değiştirilmesidir. Borsa İstanbul Swap Piyasası’nda işlem görür. 2) Para Swapı (Currency Swap): İki farklı para biriminin önceden belirlenen kur üzerinden değiştirilmesidir. 3) Kıymetli Maden Swapı: Borsa İstanbul bünyesindeki Kıymetli Madenler Swap Pazarı’nda altın ve diğer kıymetli madenlerin takas işlemidir. Swap piyasaları Borsa İstanbul bünyesinde yer alır. Swap işlemleri, şirketlerin faiz riski veya kur riskini yönetmelerine yardımcı olur.

20. Borsa İstanbul Swap Piyasası bünyesindeki pazarlar hangileridir?

A) Yıldız Pazar ve Ana Pazar
B) Para Swap Pazarı ve Kıymetli Madenler Swap Pazarı
C) GİP ve NYİP
D) Repo ve Ters Repo Pazarı
E) VİOP ve BAP

Cevap: B) Para Swap Pazarı ve Kıymetli Madenler Swap Pazarı

Açıklama: Borsa İstanbul Swap Piyasası, iki temel pazardan oluşur. 1) Para Swap Pazarı: Faiz swap işlemlerinin gerçekleştirildiği pazardır. Bu pazarda sabit faizli ödemelerle değişken faizli ödemelerin değiş tokuşu yapılır. Kurumsal ve finansal kuruluşlar, faiz riski yönetimi amacıyla bu pazarı kullanır. 2) Kıymetli Madenler Swap Pazarı: Altın ve diğer kıymetli madenlerin swap işlemlerinin gerçekleştirildiği pazardır. Bu pazarda altın başta olmak üzere kıymetli madenlerin spot ile vadeli işlemleri arasında değiş tokuş yapılır. Her iki pazar da Borsa İstanbul bünyesinde organize bir altyapıda çalışır ve Takasbank tarafından takas ve saklama hizmetleri sunulur. Swap piyasaları, piyasa katılımcılarına faiz ve kıymetli maden risklerini yönetme imkânı tanır.

21. Piyasa yapıcısı (market maker) kim demektir?

A) Piyasayı denetleyen devlet kurumu
B) Sürekli alım ve satım fiyatı koteasyonu yaparak piyasaya likidite sağlayan kurum veya kişi
C) Yalnızca yatırım tavsiyesi veren kişi
D) Fiyatları manipüle eden kişi
E) Borsa üyelerini denetleyen yetkili

Cevap: B) Sürekli alım ve satım fiyatı koteasyonu yaparak piyasaya likidite sağlayan kurum veya kişi

Açıklama: Piyasa Yapıcısı (Market Maker), belirli bir menkul kıymet veya finansal araç için sürekli olarak hem alım hem de satım fiyatı koteasyonu vererek piyasaya likidite sağlayan kurum veya kişidir. Piyasa yapıcısı, “almak istiyorum şu fiyattan, satmak istiyorum şu fiyattan” diyerek alıcı bulamayan yatırımcıya satıcı, satıcı bulamayan yatırımcıya alıcı olmayı kabul eder. Bu sayede piyasada sürekli işlem yapılabilir ve spread (alım-satım fiyatı farkı) daraltılır. Borsa İstanbul’da bazı pazarlarda (özellikle GİP ve az likit menkul kıymetlerde) piyasa yapıcılığı uygulaması zorunlu ya da teşvik edici şekilde düzenlenmiştir. Likidite sağlayıcılık faaliyeti de benzer bir kavramdır; piyasa yapıcılığından farkı, fiyat istikrarı sağlamak yerine sadece likiditeyi artırmaya odaklanmasıdır.

22. Borçlanma Araçları Piyasası’nda (BAP) “Temiz Fiyat” ne anlama gelir?

A) İşlem fiyatının yüksek olması
B) Birikmiş faizi (işlemiş faizi) içermeyen fiyat
C) Vergi öncesi fiyat
D) Döviz cinsinden fiyat
E) Sadece anapara değerini gösteren fiyat

Cevap: B) Birikmiş faizi (işlemiş faizi) içermeyen fiyat

Açıklama: Borçlanma araçlarının (tahvil ve bonolar) fiyatlandırmasında iki fiyat kavramı kullanılır. Temiz Fiyat (Clean Price), tahvilin son kupon ödeme tarihinden bu yana birikmiş faizi (işlemiş faizi veya accrued interest) içermeyen, sadece tahvilin ana gövdesinin piyasa fiyatını gösteren fiyattır. Bu fiyat, tahvilin gerçek piyasa değerini yansıtır ve kredi kalitesi ile faiz oranı hareketlerine göre değişir. Kirli Fiyat (Dirty Price veya Full Price) ise temiz fiyata birikmiş faizin eklenmesiyle bulunan, alıcının gerçekte ödediği toplam tutardır. Borsada genellikle Temiz Fiyat kotasyonu yapılır; çünkü birikmiş faiz zaman geçtikçe mekanik olarak artar ve fiyat grafiklerini bozar. Kira Sertifikaları için ise benzer kavramlarda “birikmiş kira” kullanılır.

23. Finansal piyasaların ekonomiye sağladığı temel işlevler arasında hangisi yer almaz?

A) Ekonomiye kaynak yaratmak
B) Likidite sağlamak
C) Ekonominin göstergesi olmak
D) Sermayeyi tabana yaymak
E) Vergi toplamak

Cevap: E) Vergi toplamak

Açıklama: Finansal piyasaların ve borsaların ekonomiye sağladığı temel işlevler şunlardır: 1) Ekonomiye Kaynak Yaratmak: Tasarrufları yatırıma dönüştürerek sermaye oluşumunu sağlar. 2) Likidite Sağlamak: Menkul kıymetlerin kolayca nakde çevrilmesine imkân tanır. 3) Ekonominin Göstergesi Olmak: Borsa endeksleri, ekonominin genel seyri hakkında önemli sinyal verir. 4) Sermayeyi Tabana Yaymak: Bireysel yatırımcıların küçük tasarruflarla şirketlere ortak olmasını sağlar. 5) Finansal Araçlarla İlgili Bilgilere Kolay Erişim: Fiyat şeffaflığı sayesinde yatırımcılar bilgiye kolayca ulaşabilir. 6) Güven Sağlamak: Düzenleyici çerçeve ve şeffaflık sayesinde yatırımcı güvenini pekiştirir. 7) Ekonomide Yapısal Değişikliği Kolaylaştırmak. Vergi toplamak ise finansal piyasaların değil, Hazine ve Gelir İdaresi Başkanlığı’nın işlevidir.

24. Arbitraj ne anlama gelir?

A) Piyasayı manipüle etmek
B) Farklı piyasalardaki fiyat farklılıklarından eş zamanlı alım-satım yaparak risksiz kâr elde etmek
C) Uzun vadeli yatırım stratejisi
D) Sadece döviz piyasasında kullanılan bir strateji
E) Menkul kıymeti ödünç vermek

Cevap: B) Farklı piyasalardaki fiyat farklılıklarından eş zamanlı alım-satım yaparak risksiz kâr elde etmek

Açıklama: Arbitraj, aynı veya eşdeğer varlığın farklı piyasalarda farklı fiyatlardan işlem görmesi durumunda, bu fiyat farklılığından yararlanmak amacıyla eş zamanlı alım ve satım yaparak risksiz kâr elde etme stratejisidir. Teorik olarak risksizdir; çünkü aynı anda hem alış hem de satış yapılır ve herhangi bir yönsel risk alınmaz. Örnek: Bir hisse senedi İstanbul borsasında 100 TL, Londra borsasında 100,5 TL’ye işlem görüyorsa, İstanbul’dan alıp Londra’ya satmak arbitrajdır. Arbitrajcılar, piyasalar arasındaki fiyat farklılıklarını kapatarak fiyat etkinliğine önemli katkı sağlarlar; eşitsizlik ortadan kalkana kadar alım-satım yaparak fiyatları yakınsatırlar. VİOP’ta vadeli işlem sözleşmeleri, spot piyasa ile arasındaki fiyat farklılıklarını kapatmak için de arbitraj amaçlı kullanılabilir.

25. Borsa İstanbul VİOP’ta (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) aşağıdaki sözleşmelerden hangisi işlem görmez?

A) BIST 30 Endeks Vadeli İşlem Sözleşmesi
B) Döviz Vadeli İşlem Sözleşmesi (USD/TRY)
C) Altın Vadeli İşlem Sözleşmesi
D) Tek Hisse Vadeli İşlem Sözleşmesi
E) Ham petrol spot işlem sözleşmesi

Cevap: E) Ham petrol spot işlem sözleşmesi

Açıklama: Borsa İstanbul VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası), türev araçların işlem gördüğü organize piyasadır. VİOP’ta işlem gören başlıca sözleşme türleri şunlardır: BIST 30 Endeks Vadeli İşlem Sözleşmesi (en likit sözleşme), Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri (USD/TRY, EUR/TRY, EUR/USD), Altın Vadeli İşlem Sözleşmesi, Tek Hisse Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve çeşitli opsiyon sözleşmeleri. E şıkkındaki “Ham Petrol Spot İşlem Sözleşmesi” ise VİOP’ta işlem görmez; çünkü VİOP türev araçların (vadeli ve opsiyon sözleşmeleri) piyasasıdır, spot (anlık) işlemlerin değil. Ayrıca ham petrol üzerine standart bir vadeli işlem sözleşmesi de Türkiye piyasasında henüz aktif değildir. Bu soru, VİOP’ta gerçekten işlem gören sözleşmeler ile yanlış seçeneği ayırt edebilme becerisini test eder.