Hidrografya 2024-2025 Vize Soruları

Su Döngüsü, Buharlaşma ve Küresel Su Potansiyeli

Hidrolojik döngü (su döngüsü); yeryüzü ve atmosfer arasında suyun buharlaşma, yoğuşma, yağış ve sızma (infiltrasyon) gibi aşamalarla sürekli hareket etmesidir. Dış kuvvetlerin yeryüzünü aşındırmasını ifade eden Denüdasyon ise bu döngünün bir parçası değildir. Su döngüsünün temel matematiksel denkleminde (P = E + R ± ΔS); Yağış, Evapotranspirasyon, Akış ve Depolanma yer alırken, “Tutulma” bağımsız bir makro parametre olarak bulunmaz. Yeryüzündeki toplam suyun yalnızca %3’ü tatlı sudur ve bu kısıtlı rezervin en büyük payını (%68,3) Buzullar oluşturur. Akarsular ve göller gibi yüzey suları ise tatlı su potansiyelinin %10’u değil, çok daha küçük bir kısmını (yaklaşık %1’ini) kapsar. Suyun moleküler yapısı ise iki hidrojen ve bir oksijen atomundan (H₂O) oluşur; “iki oksijen bir hidrojen” ifadesi bilimsel olarak yanlıştır.

Akarsu Havzaları, Yüzeysel Akış ve Morfometri

Doğal bir yatak (kanal) içinde eğim boyunca akan sulara dere, çay, nehir veya ırmak denir; ancak yeraltı suyunun yeryüzüne çıktığı noktaya Kaynak adı verilir. Bir drenaj havzasının şekli, eğimi, akarsu ağının uzunluğu gibi sayısal özelliklerinin tümü Havza Morfometrisi kavramıyla tanımlanır. Havzaya düşen yağışın sızamayıp yüzeyde akışa geçmesi teorisi, Robert E. Horton tarafından geliştirilmiş ve Horton Yüzeysel Akışı olarak adlandırılmıştır. Akarsuyun debisini zamana karşı gösteren grafiğe Hidrograf denir; havzanın topografyası ve zeminin nem içeriği hidrografın şeklini doğrudan etkilerken, “Gecikme Zamanı” şekli etkileyen bir dış faktör değil, grafikten okunan bir sonuçtur. Ayrıca, eğer yağış miktarı yüzeysel akışa eşitse, arada bir fark kalmayacağından “akış eksiği meydana gelmez”.

Yeraltı Suları, Akiferler ve İnsan Etkisi

Yeraltı suyunun üst sınırını oluşturan ve basınç altında olmayan katmanlara Serbest (Freatik) Akifer denir. Bu akiferlerin üst sınırı olan Su tablası, yağışlı dönemlerde yükselip kurak dönemlerde alçaldığı için kesinlikle “sabit ve değişmez” değildir. Örneğin; 120 metre rakımlı bir arazide kuyu açıldığında 15 metre derinde suya ulaşılıyorsa, su tablasının mutlak seviyesi 105 metredir. Yüzey sularının yeraltına sızmasını (infiltrasyon) belirleyen faktörler arasında toprağın gözenekliliği ve yağışın şiddeti gibi doğal etmenlerin yanı sıra, toprağın üzerini betonla kaplayarak sızmayı engelleyen Şehirsel Yerleşme gibi beşeri (insan kaynaklı) faktörler de son derece etkilidir.

Hidrolojik Ölçüm ve Uzaktan Algılama Yöntemleri

Bir havzaya düşen ortalama yağış hesaplanırken, yağışın yüksekliğe bağlı olarak arttığı (orografik etki) varsayımına dayanan mekânsal dağılış metoduna Hipsometrik yöntem denir. Buharlaşmanın gerçekleşmesi için enerjiye (güneşe), doymamış bir atmosfere ve su kaynağına ihtiyaç vardır; ancak ortamda “Bitki örtüsü” bulunması buharlaşma için fiziksel bir zorunluluk değildir (çıplak yüzeylerde de buharlaşma olur). Buharlaşmayı ölçen ampirik modellerin yanı sıra, uydu verilerini kullanarak küresel buharlaşmayı hesaplayan modern modele GLEAM adı verilir. Uydu görüntülerinde kar örtüsünü tespit etmek için kullanılan Normalleştirilmiş Fark Kar İndeksi (NDSI) ise karın spektral yansıma farklarına dayanarak “Yeşil bant” ile “Kısa dalga kızılötesi (SWIR)” bantlarını kullanır.

1. Akarsulardaki akış katsayısı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Yıllık akımın yıllık yağışa bölünmesiyle elde edilir
B) Yağış akışa eşitse akış eksiği meydana gelir
C) Sonucun 1’den küçük olması yağışın bir kısmının kaybolduğunu gösterir
D) Sonucun 1’den büyük olması yağış dışında besleyici kaynakların olduğunu gösterir
E) Sonucun 1 olması doğada pek gerçekleşmez

Cevap : B) Yağış akışa eşitse akış eksiği meydana gelir

Açıklama : Akış eksiği (runoff deficit), havzaya düşen toplam yağış ile yüzeysel akışa geçen su miktarı arasındaki farktır. Eğer bir havzada gerçekleşen yağış miktarı, akış miktarına tam olarak eşitse (P = R), aradaki fark sıfır olacaktır. Bu durumda “akış eksiği meydana gelir” ifadesi matematiksel ve hidrolojik olarak tamamen yanlıştır; aksine akış eksiği oluşmamış olur.

2. Dünya yüzeyinde yüzde 3’lük oranda yayılışa sahip olan tatlı suların en büyük oranı aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) Buzullar
B) Göller
C) Yeraltı suları
D) Bataklıklar
E) Okyanuslar

Cevap : A) Buzullar

Açıklama : Yeryüzündeki toplam su rezervinin yalnızca yaklaşık yüzde 3’ü tatlı sulardan oluşur. Bu kısıtlı tatlı su potansiyelinin de çok büyük bir kısmı (yaklaşık yüzde 68,3’ü) kutup bölgelerinde ve yüksek dağlarda “Buzullar ve Buz Örtüleri” şeklinde donmuş halde bulunur. Geri kalan kısmın çoğunu yeraltı suları oluştururken, yüzey suları (göller ve nehirler) çok ufak bir dilimi temsil eder.

3. Buharlaşma ile ilgili olarak aşağıdaki verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Bitkilerdeki terleme de bir buharlaşma türüdür
B) Yağışlı zamanlarda havadaki neme bağlı olarak buharlaşma-terleme ile potansiyel buharlaşma eşittir
C) Buharlaşma-terleme gerçekte meydana gelen buharlaşmayı tanımlar
D) Arazi yüzeyindeki buharlaşma topraktaki gerçek buharlaşma ile tanımlanır
E) Buharlaşmada açık su yüzeyi buharlaşması, potansiyel buharlaşma ve gerçek buharlaşma türleri vardır

Cevap : D) Arazi yüzeyindeki buharlaşma topraktaki gerçek buharlaşma ile tanımlanır

Açıklama :

4. Aşağıdakilerden hangisi su döngüsünün içerisinde yer alan süreç ve işlemlerden birisi değildir?

A) Yağış
B) Denüdasyon
C) Yüzeysel akış
D) Buharlaşma
E) Sızma

Cevap : B) Denüdasyon

Açıklama : Hidrolojik döngü (su döngüsü); buharlaşma, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma (infiltrasyon) gibi suyun hal değiştirerek yeryüzü ile atmosfer arasında hareket etmesini sağlayan aşamalardan oluşur. “Denüdasyon” ise su döngüsünün bir parçası değil; dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgar vb.) etkisiyle yeryüzünün aşındırılması, tıraşlanması ve düzleştirilmesi sürecini ifade eden jeomorfolojik bir terimdir.

5. Dünya’nın su potansiyeli ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Tatlı suların yüzde 68,3’ünü buzullar oluşturur
B) yüzde 3’lük kısmını tatlı sular oluşturur
C) yüzde 97’sini deniz ve okyanuslardaki tuzlu sular oluşturur
D) Tatlı suların yüzde 10’unu yüzey suları oluşturur
E) Yaklaşık 1 milyar 400 milyon km³ tür

Cevap : D) Tatlı suların yüzde 10’unu yüzey suları oluşturur

Açıklama : Dünyadaki tatlı suların dağılımında yüzey suları (nehirler, tatlı su gölleri vb.) sanılanın aksine çok küçük bir paya sahiptir. Yüzey suları, toplam tatlı su potansiyelinin yüzde 10’u değil, yalnızca yüzde 0.3 ile yüzde 1.2’si arasında değişen son derece dar bir dilimini oluşturur. En büyük payı buzullar, ardından yeraltı suları alır.

6. Normalleştirilmiş Fark Kar İndeksi için kullanılan uzaktan algılama bantları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Yeşil bant – Termal bant
B) Kırmızı bant – Kısa dalga kızılötesi
C) Yeşil bant – Kırmızı bant
D) Yeşil bant – Kısa dalga kızılötesi
E) Kırmızı bant – Mavi bant

Cevap : D) Yeşil bant – Kısa dalga kızılötesi

Açıklama : Normalleştirilmiş Fark Kar İndeksi (NDSI – Normalized Difference Snow Index), uydu görüntülerinde kar örtüsünü bulutlardan ve diğer yüzeylerden ayırt etmek için kullanılır. Kar, görünür spektrumun “Yeşil” bandında yüksek yansıtma özelliğine sahipken, “Kısa Dalga Kızılötesi” (SWIR) bandında yüksek oranda emilim yapar (yansıtması düşüktür). Bu iki bandın spektral farkı kullanılarak kar örtüsü hassas bir şekilde haritalandırılır.

7. Doğal olarak bir yatak içinde akış gösteren su kütleleri aşağıdakilerin hangisiyle isimlendirilmez?

A) Akarsu
B) Nehir
C) Dere
D) Kaynak
E) Irmak

Cevap : D) Kaynak

Açıklama : Dere, çay, nehir, ırmak ve akarsu terimleri; yerçekimi etkisiyle eğim boyunca belirli bir doğal yatak (kanal) içerisinde sürekli veya geçici olarak akış gösteren yüzeysel su kütlelerini tanımlar. “Kaynak” (pınar/memba) ise bir yatak içinde akan su kütlesi değil, yeraltı sularının yeryüzüne doğal yollarla çıkış yaptığı noktadır.

8. Bir alanda buharlaşmanın gerçekleşebilmesi için aşağıdakilerden hangisine ihtiyaç yoktur?

A) Enerji kaynağı
B) Atmosferin kuru olması
C) Atmosferde buhar basıncı açığı
D) Su kaynağı
E) Bitki örtüsü

Cevap : E) Bitki örtüsü

Açıklama : Buharlaşma fiziksel bir hal değişimidir. Sıvı haldeki suyun gaz haline geçebilmesi için su kütlesine, suyu ısıtacak bir enerji kaynağına (güneşe) ve buharı kabul edebilecek nem açığına (doymamış bir atmosfere) ihtiyaç vardır. Buharlaşmanın gerçekleşmesi için sahada canlı bir “bitki örtüsü” bulunması zorunlu değildir; göller, okyanuslar ve çıplak toprak yüzeylerinde de şiddetli fiziksel buharlaşma gerçekleşir.

9. Akarsu dizinleri haricinde her havza çizgisel, alansal ve relief karakteristikleri olarak ifade edilen, sayısal olarak nitelendirilebilen ve ölçülebilen bir takım geometrik özelliklere sahiptir. Yukarıda bahsi geçen bu özellikler aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?

A) Havza morfometrisi
B) Çizgisel morfometri
C) Drenaj yoğunluğu
D) Hipsometrik eğri
E) Alansal morfometri

Cevap : A) Havza morfometrisi

Açıklama : Bir drenaj havzasının şeklinin, engebesinin, eğim değerlerinin, alanının ve akarsu ağının sayısal (kantitatif) parametrelerle ifade edilmesine coğrafyada “Havza Morfometrisi” denir. Bu kavram; çizgisel (akarsu uzunlukları), alansal (havza alanı, şekli) ve rölyef (havza yükseltisi ve eğimi) gibi alt boyutların tamamını kapsayan çatı bir terimdir.

10. Aşağıdakilerden hangisi hidrografın şeklini etkileyen faktörlerden birisi değildir?

A) Havza morfometrisi
B) Topografya
C) Gecikme zamanı
D) Zeminin önceki nem içeriği
E) Yağışın hareket yönü

Cevap : C) Gecikme zamanı

Açıklama : Hidrograf, bir akarsuyun debisinin zamana bağlı değişimini gösteren grafiktir. Havzanın eğimi, topografyası, zeminin suya doygunluk oranı ve yağışın şiddeti gibi dış etmenler, hidrografın sivri veya basık olmasını (şeklini) belirleyen faktörlerdir. Ancak “Gecikme Zamanı” (Lag time), yağışın tepe noktası ile debinin tepe noktası arasında geçen süredir; yani hidrografın şeklini etkileyen bir dış faktör değil, hidrograf grafiği üzerinden okunan bir sonuçtur.

11. Yüzeysel akışlar, yağış oranının topraktaki sızdırma oranından fazla olduğu durumlarda meydana gelir. Böyle ortamda yüzeye düşen yağış fazlası sular yüzey boyunca akışa geçer. Yukarıda verilen bu görüş aşağıda verilen araştırmacılardan hangisine aittir?

A) Betson
B) Horton
C) Beven
D) Hibbert
E) Hewlett ve Hibert

Cevap : B) Horton

Açıklama : Hidrolojide yüzeysel akışın nasıl oluştuğuna dair en temel kuramlardan biri Robert E. Horton tarafından geliştirilen “Horton Yüzeysel Akışı” (Hortonian Overland Flow) modelidir. Horton, yağış şiddetinin toprağın sızma (infiltrasyon) kapasitesini aşması durumunda, sızamayan suyun yüzeyde birikerek yerçekimi etkisiyle eğim boyunca akışa geçtiğini teorize etmiştir.

12. Su döngüsünün matematiksel ifadesinde yer almayan parametre aşağıdakilerden hangisidir?

A) Depolanma
B) Tutulma
C) Yağış
D) Evapotranspirasyon
E) Akış

Cevap : B) Tutulma

Açıklama : Su bilançosu (su döngüsü) denkleminin en temel makro formülü: `P = E + R ± ΔS` şeklindedir. Burada `P` Yağışı, `E` Evapotranspirasyonu, `R` Yüzeysel Akışı ve `ΔS` havzadaki Depolanma Değişimini temsil eder. “Tutulma” (İntersepsiyon), depolanma veya buharlaşma süreçlerinin bir alt bileşenidir ancak ana denklemin makro parametrelerinden biri olarak bağımsız yer almaz.

13. Su tablası ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Su tablasının yüksekliği beslenme ve boşalma arasındaki ilişkilere bağı olarak değişir.
B) Taban suyunun üst yüzeyine karşılık gelir.
C) Su tablası sabittir değişmez.
D) Yeraltından su çekilen yerlerde su tablası ters koni şeklini alır.
E) Yer yüzeyindeki dalgalanmalara uyma eğilimindedir.

Cevap : C) Su tablası sabittir değişmez.

Açıklama : Su tablası (yeraltı suyu seviyesi) dinamik bir sınırdır. Yoğun yağışlı mevsimlerde beslenme artacağı için su tablası yüzeye doğru yükselir; kurak mevsimlerde veya aşırı kuyu suyu çekimlerinde ise derinlere doğru alçalır. Sabit ve değişmez bir çizgi olmadığı, iklimsel ve beşeri faktörlerle sürekli dalgalandığı için C seçeneğindeki ifade hidrolojik olarak hatalıdır.

14. Aşağıdakilerden hangisi buharlaşma ölçüm yöntemleri olan buharlaşma tavası ve lizimetrenin tanımlayıcı özelliklerinden birisi değildir?

A) Buharlaşma tavası açık su buharlaşmasını ölçer
B) Buharlaşma tavası belirli bir zaman aralığındaki buharlaşma ile su kaybını ölçer
C) Lizimetrenin içi su ile doludur
D) Dolaylı ölçüm yöntemleridir
E) Lizimetre ile evapotranspirasyon değeri ölçülmektedir

Cevap : C) Lizimetrenin içi su ile doludur

Açıklama :

15. Aşağıdakilerden hangisi buharlaşmanın uzaktan algılama yöntemleriyle tahminini içermektedir?

A) Blaney-Cridde
B) Penman
C) GLEAM
D) Thornthwaite
E) Penman-Monteith

Cevap : C) GLEAM

Açıklama : Penman, Thornthwaite ve Blaney-Criddle gibi modeller genellikle klimatolojik istasyonlardan alınan yer tabanlı meteorolojik verilerle (sıcaklık, rüzgar hızı vb.) hesaplama yapan ampirik formüllerdir. Ancak GLEAM (Global Land Evaporation Amsterdam Model), dünyanın dört bir yanındaki yeryüzü buharlaşmasını ve terlemesini “uydu tabanlı uzaktan algılama verileri” (mikrodalga ve optik uydular) kullanarak hesaplayan modern bir modeldir.

16. Aşağıda verilen su ile ilgili bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Dünyanın yüzde 70’ten fazlası sudur
B) Su buharı suyun gaz halidir
C) Canlı yaşamı için hayati öneme sahiptir
D) Buz suyun katı halidir
E) İki oksijen bir hidrojenden oluşur

Cevap : E) İki oksijen bir hidrojenden oluşur

Açıklama : Suyun evrensel kimyasal formülü H₂O’dur. Bu molekül yapısı, merkezde bir Oksijen atomu ve ona bağlı iki adet Hidrojen atomundan meydana gelir. E şıkkında belirtilen “iki oksijen bir hidrojen” tanımı (HO₂ gibi anlamsız bir bileşik) kimyasal temel bilimlere ve suyun moleküler gerçeğine tamamen aykırıdır.

17. • Yüksekliğin yağış dağılışı üzerindeki etkisine bağlı olarak geliştirilmiştir.
• Havzalar yağışın dağılış özelliklerine bağlı olarak belirli yükselti basamaklarına göre bölümlenir.
• Yükselti basamakları arasındaki alanda kalan yağış istasyonlarının değerlerinin bu aralıktaki yağış miktarını temsil ettiği varsayılır.
Yukarıda özellikleri verilen mekânsal yağış dağılış yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hipsometrik yöntem
B) Thiessen yöntemi
C) Spline yöntemi
D) Aritmetik ortalama yöntemi
E) İzohiyet yöntemi

Cevap : A) Hipsometrik yöntem

Açıklama : Bir havzaya düşen ortalama yağış hesaplanırken, yağışın “yükselti arttıkça artması (orografik etki)” prensibini merkeze alan hesaba Hipsometrik (Yükselti) Yöntem adı verilir. Thiessen poligonları yöntemi alanları geometrik olarak böler, İzohiyet yöntemi eş yağış eğrileri çizerken, Hipsometrik yöntem havzayı topografik yükselti kuşaklarına ayırarak daha hassas ve coğrafi bir hesaplama sunar.

18. Yeryüzü seviyesi 120 m olan su kuyusunda 15 m’den sonra su yüzeyinin bulunduğu alanda su tablası seviyesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 135 m
B) 100 m
C) 120 m
D) 106 m
E) 105 m

Cevap : E) 105 m

Açıklama : Bir su kuyusunun yer aldığı arazinin deniz seviyesinden mutlak yüksekliği 120 metredir. Eğer kuyu kazıldığında suyun statik üst yüzeyine (su tablasına) ulaşmak için 15 metre daha derinliğe inilmesi gerekiyorsa, su tablasının mutlak deniz seviyesinden yüksekliği 120 m – 15 m = 105 metre olacaktır.

19. • Asıl yer altı suyunu yani taban suyunu içeren ve üst sınırı su tablası tarafından meydana gelen akiferdir.
• Freatik akifer olarak da adlandırılan bu akiferin kalınlığı topoğrafya yüzeyinin özelliklerine, boşalmaya ve boşalma türüne, beslenme koşullarına bağlı olarak değişir.
Yukarıda tanımlaması verilmiş olan akifer türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Serbest akifer
B) Tutuklu akifer
C) Akifüj
D) Basınçlı akifer
E) Tünemiş akifer

Cevap : A) Serbest akifer

Açıklama : Yeraltı suları, geçirimsiz tabakalar arasındaki durumlarına göre sınıflanır. Üstünde suyu hapseden geçirimsiz bir kil tabakası olmayan, doğrudan atmosfer basıncı altında bulunan ve yağışlarla serbestçe beslenip alçalıp yükselebilen akifer türlerine “Serbest Akifer” (Unconfined Aquifer) veya Freatik Akifer denir. Üst sınırı her zaman su tablasıdır.

20. Yüzey sularının yer altına sızmasında etkili olan birtakım faktörler vardır. Aşağıdakilerden hangisi sızma kapasitesi üzerinde etkili olan beşeri faktörlerden birisidir?

A) Yer çekimi
B) Yağışların miktarı ve özelliği
C) Gözeneklilik
D) Geçirimlilik
E) Şehirsel yerleşme

Cevap : E) Şehirsel yerleşme

Açıklama : İnfiltrasyon (sızma) hızını; yağışın şiddeti, toprağın geçirimli ve gözenekli yapısı, yerçekimi ve yamaç eğimi gibi fiziksel ve doğal faktörler belirler. Ancak “Beşeri (insan kaynaklı)” faktör dendiğinde, doğaya insanın müdahalesini ararız. Beton, asfalt ve binalarla doğanın üzerinin örtülmesi anlamına gelen Şehirsel Yerleşme (Kentleşme), toprağın suyu emmesini imkansızlaştırarak sızma kapasitesini tamamen yok eden en önemli beşeri unsurdur.