Tarım Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Tarımsal Üretim, Bitki Fizyolojisi ve İklim Etkileşimi

Tarım coğrafyası, doğal çevre koşullarının (iklim, toprak, ışık) üretimi nasıl şekillendirdiğini inceler. Sıcak ve kurak bölgelerde bitkileri su stresinden korumak için su tutma kapasitesi yüksek olan Killi Topraklar büyük bir avantaja sahiptir. Güneş ışığının miktarının artması fotosentezi hızlandırarak bitkinin köklerini güçlendirir, dal sayısını ve tane verimini artırır; dolayısıyla tanelerdeki protein oranın azalması gibi bir durum söz konusu olmaz. Serin ve ılıman iklim bitkisi olan buğdayın çimlenmesi için toprağın ulaşması gereken minimum sıcaklık değeri ise +5 °C’dir. Dünya üzerinde yüksek verimli tarım arazileri oldukça sınırlıdır; yoğun tarım yapılan her 1 hektara karşılık, ilkel bir üretime imkan tanıyan, vahalar dışındaki kurak alanların büyüklüğü yaklaşık 3-4 hektar civarındadır.

Neolitik Tarım Merkezleri ve Bitkilerin Evcilleştirilmesi

İnsanlığın avcı-toplayıcılıktan üretime geçtiği ilk ilkel tarım evresinde tohumlar yerine Kök ve yumrular ekilmiştir. N. Vavilov’un teorisine göre yeryüzünde belirli “gen merkezleri” vardır. Mısır, fasulye, kabak üçlüsünün ve pamuğun anavatanı Orta Amerika Merkezi iken; lama, alpaka, patates ve kinoanın evcilleştirildiği eşsiz yükseklikteki bölge Güney Amerika Merkezi’dir. Kahve ise Afrika kökenli olmasına rağmen günümüzde Güney Amerika’daki yüksek ve serin (tropik) yamaçlarda çok kaliteli olarak yetiştirilir.

Tarihsel Süreçte Toprak Mülkiyeti ve Nüfus Dağılımı

Bozkır alanlarında saban çekmek ve o sert toprağı işlemek çok zor olduğu için toprakta şahıs mülkiyeti fikri geç gelişmiş, kolektif mülkiyet hakim olmuştur. Antik dönemde Roma İmparatorluğu’nun tarımsal yapısının en karakteristik özelliği ise köle emeğine dayalı devasa büyüklükteki Latifundia (büyük mülkler) sistemidir. Günümüzde ise küresel ölçekte sanayileşme artmasına rağmen, Güney Asya bölgesi 2019 verilerine göre yüzde 41,9 gibi çok yüksek bir tarımsal istihdam oranına sahiptir; Sahra Altı Afrika’da ise son 60 yılda kırsal nüfus %244,3 gibi muazzam bir artış göstermiştir.

Kültür Balıkçılığı, Kooperatifçilik ve Tarımsal Destekler

Tarihte kültür balıkçılığında ilk kültüre alınan balıklar tatlı sularda yetiştirilen Sazan balığı ve Alabalıklar’dır. Kültür balıkçılığının asıl amacı vahşi doğa üzerindeki av baskısını azaltmak ve istihdam yaratmaktır; doğadaki vahşi balıklara kıyasla besin değeri daha yüksek ürün yetiştirmek gibi bir hedefi yoktur. Üreticilerin pazarda ezilmemesi için güçlerini birleştirdikleri Kooperatifler, ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçları karşılayan kurumlardır. Türkiye’de kooperatifçiliğin temeli, 1863 yılında Mithat Paşa tarafından kurulan Memleket Sandıkları’na dayanır. Günümüzde ise Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) üzerinden üreticiye ÇATAK, tohum ve afet destekleri verilirken, halk arasında harman makinesine verilen isim olan “PATOS” adında resmi bir destekleme kalemi bulunmamaktadır.

1. Sıcak ve kurak bölgelerde kuraklığın bitkiler üzerindeki olumsuz etkilerini azaltan topraklar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tınlı topraklar
B) Killi topraklar
C) Siltli kumlu topraklar
D) Kalkerli topraklar
E) Kumlu tınlı topraklar

Cevap: B) Killi topraklar

Açıklama:

2. Kooperatiflerle ilgili olarak birçok tanımlama yapmak mümkündür. Aşağıdakilerden hangisi bu tanımlamalardan biridir?

A) Ortak ekonomik, sosyal, kültürel ihtiyaçlarını bir kurum üzerinden karşılamak üzere bir araya gelen topluluktur.
B) Kişilerin emeklerini kullanarak ortaklığa gitmeksizin kargaşayı önlemek amacıyla tek başlarına işleri yürütmeleridir.
C) Bireysel olarak kişilerin emek ve sermayelerini kullanarak tarımsal faaliyetlerini sürdürmeleridir.
D) Bölgelere göre sosyal, siyasal ve dinsel ayrımlarla hizmetlerinden yararlanabilecek kuruluşlardır.
E) Bireysel olarak bir kişinin tarımsal faaliyetlerini sürdürürken tüm problemlerin üstesinden gelmesidir.

Cevap: A) Ortak ekonomik, sosyal, kültürel ihtiyaçlarını bir kurum üzerinden karşılamak üzere bir araya gelen topluluktur.

Açıklama: Kooperatifler; bireylerin, çiftçilerin veya küçük işletmelerin tek başlarına aşamayacakları ekonomik zorlukları (üretim, pazarlama, girdi sağlama) yardımlaşma ve dayanışma ilkesiyle aşmak için gönüllü olarak kurdukları ortak işletmelerdir. Kâr maksimizasyonundan ziyade üyelerinin ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını demokratik bir şekilde karşılamayı hedeflerler.

3. Aşağıdakilerden hangisi “tarımsal yapıya” ilişkin bileşenlerden biri değildir?

A) Aritmetik nüfus yoğunluğu
B) Tarım, orman, çayır ve mera arazileri ile sulama kaynakları
C) İşletme ölçekleri, faaliyet konuları ve dağılımları
D) Yatırımlar, vergiler ve diğer araçlar
E) İstihdam, emek, cinsiyet ve yaş grubu dağılımları

Cevap: A) Aritmetik nüfus yoğunluğu

Açıklama: Tarımsal yapı; bir ülkedeki tarım arazilerinin mülkiyet dağılımını, işletme büyüklüklerini, tarımsal istihdamı ve yatırımları kapsayan sektörel bir kavramdır. Aritmetik nüfus yoğunluğu ise (toplam nüfus / toplam yüzölçümü) sadece genel demografik bir istatistiktir. Tarımla ilgili nüfus analizlerinde Tarımsal Nüfus Yoğunluğu veya Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu kullanılır, aritmetik yoğunluk tarımsal yapının bir bileşeni olarak kabul edilmez.

4. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde Güney Asya’da tarım sektöründe istihdamın payı (2019) verilmiştir?

A) yüzde 26,7
B) yüzde 24,8
C) yüzde 50
D) yüzde 13,5
E) yüzde 41,9

Cevap: E) yüzde 41,9

Açıklama: Dünya Bankası ve FAO (Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü) verilerine göre Güney Asya bölgesi (Hindistan, Bangladeş, Pakistan vb.), dünyada tarımsal istihdamın oransal olarak en yoğun olduğu bölgelerden biridir. Gelişmekte olan bu kalabalık coğrafyada sanayi ve hizmetler sektörü tam gelişmediği için 2019 yılı itibarıyla çalışan nüfusun hala büyük bir kısmı, yaklaşık yüzde 41,9’u doğrudan tarım sektöründe istihdam edilmektedir.

5. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde, Güney Amerika’da Tropik bölgede yüksek, serin olan yerlerde yetiştirilen bitki verilmiştir?

A) Kahve
B) Çilek
C) Kauçuk
D) Muz
E) Hindistan Cevizi

Cevap: A) Kahve

Açıklama: Kahve (özellikle kaliteli Arabica türü), kökeni Afrika olmasına rağmen günümüzde en çok Güney Amerika’da üretilen tropikal bir bitkidir. Brezilya, Kolombiya ve Peru gibi And Dağları’nın uzantısındaki ülkelerde, tropikal kuşağın aşırı boğucu sıcağından uzak, nispeten yüksek, serin ve volkanik yamaçlar kahve yetiştiriciliği için dünyadaki en ideal agro-ekolojik ortamı oluşturur.

6. Ortak olarak işletilen ve üç gruba ayrılan toprakların II. grubunda yetiştirilen ürün aşağıdakilerden hangisidir?

A) Buğday
B) Pirinç
C) Arpa
D) Darı
E) Fasulye

Cevap: E) Fasulye

Açıklama:

7. Buğdayın çimlenmeye başladığı sıcaklık değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) +1
B) +5
C) +14
D) +10
E) +7

Cevap: B) +5

Açıklama: Buğday bir ılıman ve serin iklim tahılıdır. Toprağa ekilen bir buğday tohumunun uyku halinden uyanarak kök ve filiz verebilmesi (çimlenmesi) için ortamın belirli bir ısıya ulaşması gerekir. Tarım coğrafyası ve bitki fizyolojisinde buğday için gerekli olan minimum çimlenme sıcaklığı (biyolojik sıfır noktası) genel olarak +5 °C olarak kabul edilmektedir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Neolitik çağda saban kültürünün geliştiği bozkır sahalarında tarım arazisi-toprak mülkiyeti kavramına ilişkin doğru bir ifadedir?

A) Bozkırlarda toprak doğal halde ekime hazır değildir.
B) Toprakta şahıs mülkiyeti fikri geç gelişmiştir.
C) Topraklar sınırlı olduğu için şahıs mülkiyeti fikri gelişmiştir.
D) Kabile veya köyün ortak mülkiyeti söz konusu değildir.
E) Bozkırlarda toprak sınırlıdır.

Cevap: B) Toprakta şahıs mülkiyeti fikri geç gelişmiştir.

Açıklama: Bozkır (step) arazileri çok geniştir ancak sert köklü otlarla kaplı olduğu için bu toprağı yarıp işlemek (sabanı çekmek) devasa bir hayvan gücü ve insan organizasyonu gerektirir. Bu zorlu coğrafyalarda bireysel tarım yapmak imkânsız olduğundan, topraklar genellikle ailenin, kabilenin veya köyün ortak malı sayılmış; yardımlaşma zorunluluğundan dolayı bireysel şahıs mülkiyeti fikri sulak ve dar vadilere kıyasla çok daha geç gelişmiştir.

9. Aşağıdaki seçeneklerde verilenlerden hangisi Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (CKS) bağlı olarak yürütülen destekleme uygulamalarından değildir?

A) Doğal afet (Borç erteleme) desteği
B) Yurt içi sertifikalı tohum üretiminin desteklenmesi
C) Patates siğili desteği
D) ÇATAK desteği
E) PATOS desteği

Cevap: E) PATOS desteği

Açıklama: Türkiye’de tarım politikaları gereği ÇKS’ye kayıtlı çiftçilere; ÇATAK (Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma), afet durumlarında borç erteleme, karantina zararlılarına karşı (patates siğili) telafi destekleri ve sertifikalı tohum gibi birçok kalemde devlet desteği (sübvansiyon) verilir. Ancak Patoz (Patos), hasat edilen tahılların sapından tanesini ayıran tarımsal bir makinenin halk arasındaki adıdır; bu makinenin adıyla anılan resmi bir devlet destekleme kalemi bulunmamaktadır.

10. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde, yeryüzünde bir hektar ekili-dikili toprağa karşılık kuraklık yüzünden vahalar dışında tamamıyla boş kalan veya ekstansif hayvancılık yahut yine ekstansif ziraat şeklinde basit bir geçim ekonomisine imkân veren cılız, seyrek bir bitki örtüsü taşıyan arazi miktarı verilmiştir?

A) 9-10 hektar
B) 6-7 hektar
C) 1-2 hektar
D) 3-4 hektar
E) 12-13 hektar

Cevap: D) 3-4 hektar

Açıklama: Yeryüzünün karasal toplam alanı içinde yüksek verimli tarım arazilerinin payı sanıldığından çok daha azdır. Coğrafi çalışmalara göre, dünyada yoğun bir şekilde tarım yapılan her 1 hektarlık (ekili-dikili) araziye karşılık; çöller, yarı kurak stepler ve zorlu topoğrafyalar nedeniyle sadece cılız otlaklara sahip olan, göçebe hayvancılığa veya ilkel (ekstansif) tarıma imkân veren 3-4 hektar büyüklüğünde marjinal/kısıtlı arazi düşmektedir.

11. Sahra Altı Afrika’da 1960 ve 2020 yılları arasındaki kırsal nüfusun değişim oranı yüzde kaçtır?

A) yüzde 244,3
B) yüzde 195,7
C) yüzde 153,5
D) yüzde 69,6
E) yüzde 180,2

Cevap: A) yüzde 244,3

Açıklama: Sahra Altı Afrika, dünyada nüfus artış ve doğurganlık hızının açık ara en yüksek olduğu coğrafyadır. 1960’lı yıllardan 2020’ye kadar geçen 60 yıllık süreçte, kentleşme eğilimleri artsa bile mutlak doğurganlığın devasa boyutu nedeniyle kırsal bölgelerde yaşayan insan sayısı azalmamış, aksine katlanarak yüzde 244,3 gibi rekor bir artış oranı (değişim) göstermiştir.

12. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde günümüzde, tarımsal örgütlenmenin en yaygın olmadığı ülke verilmiştir?

A) Hollanda
B) Mısır
C) Finlandiya
D) İtalya
E) Fransa

Cevap: B) Mısır

Açıklama: Tarımsal örgütlenme (kooperatifler, üretici birlikleri, sendikalar); çiftçilerin haklarını savunmak ve fiyat istikrarı sağlamak için hayati önem taşır. Hollanda, Finlandiya, Fransa ve İtalya gibi gelişmiş Avrupa ülkelerinde çiftçilerin neredeyse tamamı güçlü kooperatiflere üyedir. Ancak gelişmekte olan bir Orta Doğu-Afrika ülkesi olan Mısır’da, geleneksel tarım yapısı hakimdir ve modern tarımsal örgütlenme kültürü diğer seçeneklere kıyasla en zayıf düzeydedir.

13. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Mülkiyet kurumunun ortaya çıkışıyla oluşan durum değildir?

A) Ekonomik etkinliği hızlandırmıştır.
B) Doğal kaynakların korunmasını teşvik etmiştir.
C) Kültürel kaynakların üretimini teşvik etmiştir.
D) Doğal kaynakların geliştirilmesini teşvik etmiştir.
E) Ekonomik üretkenlik artışını hızlandırmıştır.

Cevap: C) Kültürel kaynakların üretimini teşvik etmiştir.

Açıklama: Toprakta ve üretim araçlarında Özel Mülkiyet kavramının ortaya çıkması, toprağın sahibini doğrudan yatırıma yöneltmiş; arazinin verimini (ekonomik üretkenliği) artırmış ve doğal kaynakların kendi mülkü olduğu için tahrip edilmeden korunmasını sağlamıştır. Ancak kültürel kaynakların üretimi (sanat, dil, ritüel vb.), toprak mülkiyetinin tesis edilmesinin doğrudan ekonomik veya tarımsal bir sonucu değildir.

14. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde günümüzden yaklaşık 6000 yıl önce Hint domuzu, lama, alpaca gibi bazı hayvanların ve acı bakla, kinoa, oca, papates ve yerfıstığı gibi bazı bitkilerin yetiştirildiği, Neolitik tarım devriminin ilk altı merkezinden biri verilmiştir?

A) Çin Merkezi
B) Orta Amerika Merkezi
C) Uzak Doğu Merkezi
D) Yakın Doğu Merkezi
E) Güney Amerika Merkezi

Cevap: E) Güney Amerika Merkezi

Açıklama: Sovyet botanikçi Nikolai Vavilov’un gen merkezleri teorisine göre tarımın doğduğu ana merkezler vardır. Lama ve Alpaka yününden ve yük taşımasından faydalanılan, aynı zamanda dünyanın en önemli besinlerinden biri olan patatesin, kinoanın ve yer fıstığının anavatanı olup binlerce yıl önce evcilleştirildiği yer And Dağları’nın bulunduğu Güney Amerika Merkezi’dir (Günümüzdeki Peru ve Bolivya coğrafyası).

15. Aşağıdakilerden hangisinde ilkel tarımın ürünleri verilmiştir?

A) Lahana, kereviz
B) Havuç, pırasa
C) Pirinç, pamuk
D) Kök ve yumrular
E) Şekerpancarı, şekerkamışı

Cevap: D) Kök ve yumrular

Açıklama: İnsanoğlunun avcı-toplayıcılıktan tarıma geçtiği ilk aşamalarda (vejetatif tarım evresi), tohumdan ziyade dikildiğinde kolayca büyüyebilen, toprağı basitçe eşeleyerek (çapa tarımı) elde edilebilen kök ve yumrulu bitkiler (tatlı patates, manyok, taro, yam vb.) yetiştirilmiştir. Hububat ve tohum tarımı (pirinç, buğday) insanlık tarihinde daha sonraki ve daha gelişmiş bir tarımsal devrimin ürünüdür.

16. Roma İmparatorluğu’nda ortaya çıkan toprak mülkiyetinin en karakteristik özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Self mülkleri
B) Orta mülkler(Hacienta)
C) Büyük mülkler (latifundia)
D) Küçük mülkler
E) Farmsteadler

Cevap: C) Büyük mülkler (latifundia)

Açıklama: Antik Roma İmparatorluğu genişledikçe fethedilen devasa araziler elit ve zengin sınıfların elinde toplanmış ve buralarda esir/köle gücüne dayalı dev tarım işletmeleri kurulmuştur. Latifundia adı verilen bu devasa büyük toprak mülkiyetleri, Roma İmparatorluğu’nun tarımsal, ekonomik ve sosyal hiyerarşisinin en belirgin (karakteristik) özelliği olarak tarihe geçmiştir.

17. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde günümüzden yaklaşık 5000 yıl önce fasulye, baharlık ve yazlık kabak, balkabağı, sakız kabağı, turfanda mısır ekimleri yapılmaya başlanan, yine yaklaşık 3500 yıl önce pamuk ve ikincil olarak sıtma ağacı ve horozibiği yetiştirilmeğe başlanan Neolitik tarım devriminin ilk altı merkezinden biri verilmiştir?

A) Yeni Gine Merkezi
B) Kuzey Amerika Merkezi
C) Orta Amerika Merkezi
D) Çin Merkezi
E) Yakın Doğu Merkezi

Cevap: C) Orta Amerika Merkezi

Açıklama: Tarım tarihinde “Üç Kız Kardeş” (Mısır, Fasulye, Kabak) olarak bilinen ve yerli halkların beslenmesinin temelini oluşturan bu muazzam üçlünün, aynı zamanda da bir pamuk türünün anavatanı ve evcilleştirilme merkezi Meksika ve çevresini kapsayan Orta Amerika (Mezoamerika) Merkezi’dir. Bu merkez, dünya mutfağını ve tekstilini kökünden değiştiren bitkileri insanlığa armağan etmiştir.

18. Aşağıdakilerden hangisinde İnsanlığın dikkatini çevirdiği Dünya’nın ziraat ve hayvancılık bakımından işletilebilir sahalarından en önemlisi verilmiştir?

A) Soğuk bölgeler
B) Kongo havzası
C) Ekvatoral bölgeler
D) Kurak bölgeler
E) Amazon havzası

Cevap: D) Kurak bölgeler

Açıklama: Artan küresel gıda krizini çözmek için verimli topraklarda ulaşılabilecek maksimum üretim sınırlarına yaklaşılmıştır. Bu nedenle insanlık; modern damlama sulama sistemleri, yeraltı sularının çıkarılması ve kuraklığa dayanıklı tohum ıslahı gibi teknolojileri kullanarak dünyadaki en geniş alanları kaplayan Kurak ve Yarı Kurak (Çölleşme eğilimindeki) bölgeleri işletilebilir ziraat ve hayvancılık sahalarına dönüştürmeye odaklanmıştır. Ekvatoral veya soğuk bölgeler aşırı iklimsel ve ekolojik kısıtları nedeniyle tarıma elverişsizdir.

19. Aşağıdakilerden hangisi, bol ışığın bitkilerin morfolojilerinde ve fizyolojik yapılarındaki önemli bir etkisi değildir?

A) Bitkilerde dal sayısı artmaktadır.
B) Kökler uzun ve çok dallı bir yapı kazanmaktadır.
C) Bitki boyu ve boğum araları kısalmaktadır.
D) Tanelerdeki protein oranı azalmaktadır.
E) Tane oranı sap ve saman oranına göre daha yüksek olmaktadır.

Cevap: D) Tanelerdeki protein oranı azalmaktadır.

Açıklama: Bitkiler için güneş ışığı, fotosentez (besin üretimi) fabrikasının enerjisidir. Bol ve yeterli güneş ışığı alan bitkiler daha sağlam gövdeli olur (boğum araları kısalır), kökleri güçlenir, bolca dal ve ürün (tane) verirler. Ayrıca yoğun fotosentez, karbonhidrat ve protein sentezini artırdığı için tahıllarda tanelerin protein oranını düşürmez, aksine kaliteyi ve protein oranını artırır. Bu nedenle proteinin azalacağı iddiası bitki fizyolojisine aykırıdır.

20. Cumhuriyetin kuruluşundan önce kooperatifçiliğin “Memleket Sandıkları”nın kurulmasıyla başladığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1910
B) 1764
C) 1863
D) 1913
E) 1823

Cevap: C) 1863

Açıklama: Türk tarım ve kooperatifçilik tarihinde devrim niteliğinde olan Memleket Sandıkları (Menafi Sandıkları), Osmanlı Devleti döneminde 1863 yılında Mithat Paşa tarafından Niş kasabasında kurulmuştur. Amacı, yüksek faizle borç veren tefecilerin eline düşen çiftçiyi kurtarmak ve tarımsal üretimi desteklemektir. Bu başarılı model, ilerleyen yıllarda kurumsallaşarak günümüzdeki Ziraat Bankası’nın temellerini oluşturmuştur.