Ulaşım Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Ulaşımın Doğası ve Tarihsel Kökenleri

Ulaşım (transportasyon), en temel haliyle insanın, mal ve hizmetlerin çeşitli araçlarla bir mekândan başka bir mekâna taşınması faaliyetidir. İnsanlık tarihinin bu alandaki en büyük devrimi, M.Ö. 3000’li yıllarda Sümerler tarafından tekerleğin ve arabanın icat edilmesidir. Tarihsel gelişim sürecine bakıldığında sırasıyla önce tekerlek karalarda devrim yaratmış, ardından sularda yelken kullanılmış, çok daha yakın bir tarihte (18. yüzyıl sonu) ise balon icat edilerek havayolunun ilk adımları atılmıştır. Anadolu’nun ulaşım tarihine bakıldığında, Hititler, Bizans, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı gibi imparatorlukların ortak ulaşım stratejisinin, otoriteyi sağlamak adına karayollarını doğrudan “Başkent çevresinde yoğunlaştırmak” olduğu görülür.

Küresel Ulaşım Ağları ve Ekonomik Dönüşümler

Yüzyıllar boyunca Doğu ile Batı’yı birbirine bağlayan tarihi İpek Yolu, Coğrafi Keşifler sonucunda denizlerde “yeni ulaşım rotalarının bulunmasıyla” eski stratejik önemini yitirmiştir. Denizyolu taşımacılığında yük taşıyan gemiler arasında Ro-Ro, dökme yük ve canlı hayvan gemileri bulunurken, kruvaziyer gemileri yük değil, “gemi turizmi”ne hizmet eden lüks yüzen otellerdir. Dünya jeopolitiğini sarsan kanallardan biri olan 1869 yapımı Süveyş Kanalı, Mısır’a stratejik avantaj sağlayıp Akdeniz’in önemini pekiştirirken, “Amerika ile Asya” arasındaki yolu kısaltan kanal Süveyş değil, Panama Kanalı’dır. Kara ulaştırmasında çığır açan, kırık taşların döşenip silindirle sıkıştırılması tekniğine ise Makadam yol adı verilir.

Ulaşım Politikaları ve Coğrafi Konum

Ülkelerin ulaşım sistemlerini kullanım ağırlıklarının farklılık göstermesi, o sistemlerin siyasal yönden önemine işaret eder. Türkiye’de Cumhuriyetin ilk yıllarında demiryolu ağı örülürken, 1950’lerden sonra (Marshall Planı ve kapıdan kapıya erişim gibi nedenlerle) karayolu politikalarına ağırlık verilmiştir. Ancak “demiryolunun yakıt maliyetlerinin yüksek olması” argümanı tamamen yanlıştır; zira demiryolu en tasarruflu sistemlerden biridir. Bir sahanın Ekvator’a ve Greenwich’e göre olan, “nerede” sorusuna cevap veren koordinatlarına Matematik Konum (Lokasyon) denirken; denizler, dağlık alanlar ve büyükşehirlere göre olan durumu (meridyenler hariç) özel konumunu ifade eder.

Endüstri, Sürdürülebilirlik ve Ekstrem Koşullar

Hammaddelerin fabrikalarda kimyasal ve fiziksel işlemlerden geçirilerek yeni ürünlere dönüştürülmesi sürecine Endüstri (Sanayi) denir. Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan devasa likit (petrol) ihtiyacı, 19. yüzyıl sonlarında “boru hatlarıyla (pipeline)” ulaşım modelinin pratik hayata geçmesini sağlamıştır. Tüm bu üretim ve ulaşım süreçlerinin doğayı yok etmeden nasıl devam etmesi gerektiği, Birleşmiş Milletler’in ünlü “Brundtland Raporu” ile Sürdürülebilir Kalkınma kavramı altında literatüre girmiştir. Ulaşım sistemlerini ve üretimi sekteye uğratan en büyük düşmanlar ise doğadan gelir; tipi, buzlanma ve sis gibi ekstrem hava olayları lojistiği felç ederken, “Meltem” rüzgârları ulaşımı olumsuz etkilemeyen, aksine çok zararsız ve hafif esintilerdir.

1. Ham maddelerin çeşitli işlemlerden geçirilerek fiziksel ve kimyasal içeriklerinin değiştirmek suretiyle ihtiyaç duyulan forma dönüştürülmesi süreci olarak tanımlanabilecek olan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Turizm
B) Endüstri
C) Ticaret
D) Ulaşım
E) Lojistik

Cevap: B) Endüstri

Açıklama: Doğadan elde edilen ham maddelerin veya yarı işlenmiş maddelerin fabrika, atölye gibi üretim tesislerinde makine ve insan emeği kullanılarak fiziksel ve kimyasal işlemlerden geçirilip kullanıma hazır, yeni ve katma değerli ürünler (mamul madde) haline getirilmesi sürecine “Endüstri” (Sanayi) adı verilir.

2. Yüzyıllar boyunca Asya ile Avrupa arasında ticaret, toplumsal ilişki, dini etkileşim, kültür, siyaset ilişkilerinin genel adı olan İpek Yolunun önemini yitirmesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

A) Yeni ekonomik pazarların oluşması
B) Demir yolu ulaşımının gelişmesi
C) Doğu-Batı arasındaki ticaretin önemini yitirmesi
D) Avrupa ülkelerinin ekonomik olarak zayıflaması
E) Yeni ulaşım rotalarının bulunması

Cevap: E) Yeni ulaşım rotalarının bulunması

Açıklama: Tarihi İpek Yolu’nun önemini kaybetmesindeki en büyük etken, 15. ve 16. yüzyıllarda gerçekleşen Coğrafi Keşifler’dir. Bartolomeu Dias’ın Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan’a ulaşmasıyla Asya ile Avrupa arasında deniz üzerinden “yeni ulaşım rotaları” bulunmuş, böylece karayoluna dayalı pahalı, uzun ve tehlikeli İpek Yolu ticareti okyanuslara kayarak eski cazibesini yitirmiştir.

3. Dünya genelinde ülkelerin ulaşım sistemlerini kullanma ağırlıklarının farklılık göstermesi ulaşımın hangi yönde önemine işaret etmektedir?

A) Çevresel yönden önemine
B) Siyasal yönden önemine
C) Tarihsel yönden önemine
D) Ekonomik yönden önemine
E) Sosyal yönden önemine

Cevap: B) Siyasal yönden önemine

Açıklama:

4. Helenistik çağa kadar Anadolu yollarının önemli özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sınır Bölgelerinde yoğunlaşması
B) İç kesimlerde yoğunlaşması
C) Başkent çevresinde yoğunlaşması
D) Limanların çevresinde yoğunlaşması
E) Ticaret bölgelerinde yoğunlaşması

Cevap: C) Başkent çevresinde yoğunlaşması

Açıklama:

5. Aşağıdaki kavramlardan hangisi “nerede” sorusuna cevap verir?

A) Entegrasyon
B) Lokasyon
C) Kolonizasyon
D) Kalibrasyon
E) Animasyon

Cevap: B) Lokasyon

Açıklama: Coğrafyanın temel prensiplerinden biri olan dağılış ilkesi, olayların ve nesnelerin mekân üzerindeki yerini sorgular. “Nerede” sorusuna verilen cevap, bir noktanın veya alanın yeryüzündeki konumu, yani “Lokasyon”udur (konum/mevki).

6. Cumhuriyetin ilk yıllarında demir yolu ağırlıklı bir ulaşım politikası izlenirken, 1950’li yıllardan itibaren politika yaklaşımları kara yolu ulaşımı ağırlıklı bir hal almıştır. Bu durumun oluşmasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmamıştır?

A) Dünya’da olduğu gibi Türkiye’de de bireysel taşımaya yönelik rağbetin artması
B) Demir yolu ulaşımında yakıt maliyetlerinin yüksek olması
C) Kara yolu ulaşımının aktarmasız ulaşım sağlayan bir sistem olması
D) Ülke idari politikalarında yaşanan değişimler
E) Motorlu taşıt sayısında meydana gelen artış

Cevap: B) Demir yolu ulaşımında yakıt maliyetlerinin yüksek olması

Açıklama: 1950’lerde Marshall Planı’nın etkisi, karayolu yapım tekniklerinin gelişmesi ve kapıdan kapıya (aktarmasız) ulaşım kolaylığı Türkiye’yi karayolu politikalarına itmiştir. Ancak “demiryolu ulaşımında yakıt maliyetlerinin yüksek olması” ifadesi yanlıştır; aksine, demiryolu taşımacılığı karayoluna kıyasla ton/kilometre başına çok daha düşük enerji tüketen, son derece yakıt tasarruflu ve ekonomik bir ulaşım sistemidir.

7. “İnsanın ve onun ürettiği mal ve hizmetlerin çeşitli araçlarla bir sahadan başka bir sahaya taşınması faaliyeti” olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Lokasyon
B) Mekân
C) Ulaşım
D) Sistem
E) Çevre

Cevap: C) Ulaşım

Açıklama: Ulaşım (Transportasyon), en geniş ve temel tanımıyla; insanların, eşyaların, ham maddelerin veya bilgilerin belirli bir amaç doğrultusunda, çeşitli araçlar kullanılarak bir yerden (noktadan) başka bir yere fiziksel olarak yer değiştirmesi, yani taşınması faaliyetidir.

8. I-Hitit
II-Roma
III-Bizans
IV-Selçuklu
V-Osmanlı
Yukarıdakilerden hangilerinin ortak özelliği karayollarının başkente doğru yoğunlaşmasıdır?

A) II-III-IV-V
B) I-II-IV-V
C) I-III-IV-V
D) I-II-III
E) II-IV-V

Cevap: C) I-III-IV-V

Açıklama: Anadolu ulaşım tarihinde Hititler (Hattuşaş), Bizans (Konstantinopolis), Anadolu Selçukluları (Konya) ve Osmanlı İmparatorluğu (İstanbul), merkezi otoriteyi korumak adına tüm yol ağlarını radyal (ışınsal) bir biçimde doğrudan başkentlerine bağlayacak şekilde inşa etmişlerdir. Roma İmparatorluğu’nun Anadolu’daki yol ağı ise tek bir merkeze odaklanmaktan ziyade, tüm eyaletleri birbirine bağlayan askeri ve ticari amaçlı karmaşık bir “ağ (grid)” sistemine sahipti.

9. Aşağıdakilerden hangisi ulaşımı bir bütün olarak etkileyen ekstrem hava olaylarından biri değildir?

A) Buzlanma
B) Tipi
C) Meltem
D) Sis
E) Sağanak Yağış

Cevap: C) Meltem

Açıklama: Aşırı kar yağışı (tipi), şiddetli sağanak, yoğun sis ve buzlanma; görüş mesafesini düşüren, yolları kapatan ve ulaşım sistemlerini felç eden ekstrem meteorolojik olaylardır. “Meltem” ise gündüz ve gece arasındaki sıcaklık farklarından doğan, hafif şiddette esen, denizden karaya veya dağdan vadiye doğru hareket eden son derece sakin ve zararsız yerel bir rüzgârdır.

10. Bir sahanın özel konumunun belirlenmesinde aşağıdakilerden hangisinden yararlanılmaz?

A) Dağlık alanlar
B) Gelişmiş ticaret sahaları
C) Büyükşehirler
D) Su kütleleri
E) Meridyenler

Cevap: E) Meridyenler

Açıklama: Coğrafyada “Özel Konum” (Göreceli Konum); bir yerin denizlere, okyanuslara, kıtalara, dağ sıralarına, önemli ticaret yollarına ve komşu ülkelere göre olan durumudur. “Meridyenler ve Paraleller” (Enlem ve Boylam) ise bir yerin Ekvator’a ve Başlangıç Meridyeni’ne göre olan “Matematik (Mutlak) Konumu”nu belirlemek için kullanılan hayali çizgilerdir.

11. Aşağıdakilerden hangisi yük taşıyan gemi sınıflandırmasında yer alan gemi türlerinden biri değildir?

A) Canlı hayvan gemileri
B) Dökme yük gemileri
C) Soğutuculu gemiler
D) Ro-Ro gemiler
E) Kruvaziyer gemileri

Cevap: E) Kruvaziyer gemileri

Açıklama: Dökme yük, Ro-Ro (araç taşıyan), soğutuculu (frigofirik) ve canlı hayvan gemileri ticari denizcilikte “yük (kargo)” taşımacılığı yapan filolardır. “Kruvaziyer gemileri” ise içinde otel, restoran ve eğlence merkezleri barındıran, rotası belirli turistik turlar düzenlemek amacıyla inşa edilmiş devasa “yolcu” gemileridir.

12. Mevcut sistemlerden oldukça farklı bir işleyiş mekanizmasına sahip olan boru hatlarıyla ulaşım hangi dönemde uygulama alanına taşınmıştır?

A) 18. yüzyıl sonları
B) 19. yüzyıl başları
C) 18. yüzyıl başları
D) 17. yüzyıl sonları
E) 19. yüzyıl sonları

Cevap: E) 19. yüzyıl sonları

Açıklama: Dünya ulaşım tarihinde sıvı ve gaz ürünlerin modern anlamda ilk kez boru hatlarıyla (pipeline) taşınması, sanayi devrimi sonrasında petrol endüstrisinin doğuşuyla başlar. Özellikle 1860’lardan itibaren ABD’nin Pennsylvania bölgesinde çıkarılan petrolün demiryolu tekelinden kurtarılarak borularla taşınmaya başlanması, boru hattı taşımacılığını **19. yüzyılın sonlarında** pratik bir uygulama alanına taşımıştır.

13. Kruvaziyer Turizmi aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak tanımlanmıştır?

A) Gemi turizmidir
B) Gastronomi turizmidir
C) İnanç turizmidir
D) Kayak turizmidir
E) Spor turizmidir

Cevap: A) Gemi turizmidir

Açıklama: Kruvaziyer turizmi, devasa lüks yolcu gemileri (yüzen oteller) aracılığıyla yapılan, yolcuların belirli bir rota boyunca denizde seyahat ederken aynı zamanda gemi içindeki tüm konaklama, yeme-içme ve eğlence imkanlarından faydalandığı özel bir “deniz / gemi turizmi” çeşididir.

14. Aşağıdakilerden hangisi tarımsal üretimi etkileyen Beşeri Coğrafya faktörlerinden biri değildir?

A) Su kaynakları
B) Tarımsal örgütlenme
C) İşleme ve pazarlama
D) Zararlılarla mücadele
E) Makineleşme

Cevap: A) Su kaynakları

Açıklama: Makineleşme, zirai mücadele (ilaçlama), kooperatifleşme (örgütlenme) ve pazarlama insanların kendi iradeleri ve teknolojileriyle oluşturdukları “beşeri ve ekonomik” faktörlerdir. Ancak yeryüzündeki nehirler, göller, yeraltı suları ve yağış rejiminden oluşan “Su Kaynakları”, doğanın kendisi tarafından sunulan “Fiziki (Doğal) Coğrafya” faktörlerinin başında gelir.

15. Makadam yol tipi aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak tanımlanmıştır?

A) Beton-asfalt karışımı dökülerek yapılan yol
B) Toprak zemin sıkıştırılarak yapılan yol
C) İri taşlar üzerine asfalt dökülerek yapılan yol
D) Kırık taşların döşenerek üzerinden silindir geçirilip sertleştirilerek yapılan yol
E) Küçük taşlar üzerinde beton dökülerek yapılan yol

Cevap: D) Kırık taşların döşenerek üzerinden silindir geçirilip sertleştirilerek yapılan yol

Açıklama: İskoç mühendis John Loudon McAdam tarafından 19. yüzyılın başlarında icat edilen “Makadam” (Macadam) yol yapım tekniği; tabana aynı boyutta kırılmış (mıcır) taşların serilmesi ve bu taşların ağır silindirlerle sıkıştırılıp ezilerek dayanıklı, drenajı yüksek ve pürüzsüz bir zemin oluşturulması sistemidir. Modern asfalt yolların atasıdır.

16. Birleşmiş Milletler Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu tarafından hazırlanan ve sürdürülebilirlik kapsamında gerçekleştirilen çalışma ve yayınların çoğunlukla dayandırıldığı rapor aşağıdakilerden hangisidir?

A) Brundtland Raporu
B) Sustainland Raporu
C) Netherland Raporu
D) Hinterland Raporu
E) Commonfuture Raporu

Cevap: A) Brundtland Raporu

Açıklama: “Sürdürülebilir Kalkınma” (Sustainable Development) kavramının küresel çapta ilk kez resmi olarak tanımlandığı ve popülerleştiği belge, 1987 yılında BM Komisyonu Başkanı Gro Harlem Brundtland tarafından yayımlanan, orijinal adı “Ortak Geleceğimiz” (Our Common Future) olan ünlü **Brundtland Raporu**’dur.

17. Matematik konum aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak tanımlanmıştır?

A) Bir mekânın koordinat sistemine göre yeryüzünde yer aldığı noktadır
B) Bir mekânın sanayi merkezlerine göre yeryüzünde yer aldığı noktadır
C) Bir mekânın dağlara göre yeryüzünde yer aldığı noktadır
D) Bir mekânın ulaşım güzergahlarına göre yeryüzünde yer aldığı noktadır
E) Bir mekânın denizlere göre yeryüzünde yer aldığı noktadır

Cevap: A) Bir mekânın koordinat sistemine göre yeryüzünde yer aldığı noktadır

Açıklama: Matematik (Mutlak) konum, bir yerin Dünya üzerindeki tam ve kesin koordinatlarının, başlangıç paraleli (Ekvator) ve başlangıç meridyenine (Greenwich) olan açısal uzaklığı, yani “Enlem ve Boylam” dereceleri ile sayısal bir koordinat sistemi üzerinden ifade edilmesidir.

18. Aşağıdakilerden hangisi Süveyş Kanalının açılmasının sonuçlarından biri değildir?

A) Akdeniz’in deniz yolu ulaşımındaki önemini pekiştirmesine zemin hazırlamıştır
B) Mısır devletine önemli bir stratejik imkân sağlamıştır
C) Dünyanın siyasal alanında önemli gelişmelere sebep olmuştur
D) Amerika ile Asya arasındaki ulaşım süresini kısaltmıştır
E) Dünyanın ekonomik alanında önemli gelişmelere sebep olmuştur

Cevap: D) Amerika ile Asya arasındaki ulaşım süresini kısaltmıştır

Açıklama: 1869 yılında Mısır’da açılan Süveyş Kanalı, Akdeniz ile Kızıldeniz’i birbirine bağlayarak “Avrupa ile Asya (Hindistan/Uzak Doğu)” arasındaki deniz yolunu Ümit Burnu’nu dolaşmaya gerek bırakmadan muazzam ölçüde kısaltmıştır. Ancak “Amerika kıtası ile Asya arasındaki” ulaşım süresini kısaltan tarihi mühendislik harikası Süveyş değil, 1914’te açılan **Panama Kanalı**’dır.

19. Tarihsel süreç boyunca meydana gelen bir takım buluş ve gelişmeler ulaşımın bugünkü seviyesine gelmesine zemin hazırlamıştır. Buna göre;
I. Tekerleğin kullanılması
II. Yelkenin kullanılması
III. Balonun kullanılması
tarihsel gelişim sürecine göre aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak sıralanmıştır?

A) III-II-I
B) II-I-III
C) II-III-I
D) I-II-III
E) I-III-II

Cevap: D) I-II-III

Açıklama: Ulaşım tarihinde tekerleğin ve arabanın icadı Sümerler tarafından M.Ö. 3500’lü yıllara dayanır (I). Yelkenli gemilerin Mısır ve Mezopotamya’da sistemli olarak ulaşımda kullanılması da hemen hemen bu dönemin ardına (M.Ö. 3000’li yıllar) tekabül eder (II). İnsanoğlunun ilk kez havaya yükselmesini sağlayan Balon’un icadı ise çok daha yakın bir tarihte, 1783 yılında Montgolfier kardeşler tarafından gerçekleştirilmiştir (III). (Not: Bazı spesifik ulaşım tarihi kaynaklarında yelkenle tekerleğin zaman çizelgesi iç içe geçse de akademik sınavlarda en genel kabul gören klasik mantıksal gelişim sırası Tekerlek > Yelken > Balon şeklindedir).

20. Tekerleğin icadı beraberinde yeni bir taşıma aracını da gündeme getirmiştir. M.Ö. 3000’li yıllarda icat edildiği kabul edilen arabalar aşağıdaki topluluklarda hangisi tarafından ilk kez kullanılmıştır?

A) Persler
B) Romalılar
C) Babiller
D) Sümerler
E) Lidyalılar

Cevap: D) Sümerler

Açıklama: Dünya arkeoloji ve tarih kayıtlarına göre, insanlık tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri olan “tekerlek”, ilk olarak Mezopotamya havzasında kurulan ve medeniyetin beşiği sayılan **Sümerler** tarafından M.Ö. 3500 – 3000 yılları civarında icat edilmiş ve arabalara takılarak taşımacılıkta devrim yaratmıştır.