Dünya Bölgeleri: Orta Asya, Rusya ve Kafkaslar 2024-2025 Vize Soruları

1. Rusya Federasyonu ve Kafkaslar

Rusya Federasyonu, 17 milyon kilometrekarelik devasa yüzölçümü ile dünyanın en büyük ülkesidir. Bu muazzam coğrafya, Asya topraklarında büyük nehirlerle fiziki bölgelere ayrılır. Örneğin, düzlük olan Batı Sibirya Ovası ile daha yüksek olan Orta Sibirya Platosu’nu birbirinden ayıran doğal sınır Yenisey Nehri’dir. Ülkenin güneybatı sınırında ise, Karadeniz ile Hazar Denizi arasında uzanan ve Gürcistan ile Azerbaycan sınırını çizen Kafkas Dağları yer alır.

Rusya çok uluslu bir devlettir; ancak nüfusun en kalabalık ve baskın grubunu Slavlar oluşturur. İklimsel olarak ülkenin büyük bölümü sert karasal ve tundra ikliminin etkisindeyken, Karadeniz kıyıları Kafkas Dağları’nın koruyucu etkisiyle subtropikal (ılıman) özellikler gösterir. Bu ılıman sahil şeridinin en önemli kenti, turizm ve kış olimpiyatlarıyla tanınan Soçi’dir.

2. Kazakistan: Bozkırların Dev Ülkesi

Kazakistan, Orta Asya topraklarının tek başına %68’ini kaplayan, dünyanın denize kıyısı olmayan en büyük ülkesidir. Ülkenin en uzun sınır komşusu kuzey ve batı boyunca uzanan Rusya’dır. Kazakistan arazisi doğudan batıya doğru alçalır; ülkenin ve bölgenin en alçak bölümü deniz seviyesinin altında yer alan Hazar Denizi kıyılarıdır.

İklimsel olarak denize uzaklığı (karasallık) nedeniyle şiddetli bir karasal iklim ve kuraklık hakimdir. Özellikle Aral Gölü çevresi ve Sirderya’nın alt bölümü gibi güneybatı kesimlerinde yağış miktarı çok düşüktür; bu nedenle buralarda “1000 mm dolayında yağış” olduğu bilgisi tamamen yanlıştır.

3. Özbekistan, Türkmenistan ve Çöller

Özbekistan, kuzey ve kuzeybatıdan Kazakistan ile çevrilidir. Coğrafi yüzölçümü Kazakistan’dan küçük olmasına rağmen, Orta Asya’nın toplam nüfusunun yaklaşık %45’ine ev sahipliği yaparak bölgenin demografik merkezini oluşturur. Ülkenin kuzeybatısında, Aral Gölü’nün güneyini kaplayan bölge Karakalpak Özerk Bölgesi’dir. Orta Asya’nın en büyük ve nüfus yoğunluğu en yüksek tarım alanı olan Fergana Vadisi de Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında paylaşılmış kritik bir havzadır. Ayrıca Pamir-Alay dağlarından doğan ve çölde kaybolan akarsuların en büyüğü olan Zerefşan Nehri Özbekistan çöllerinde kurumaktadır.

Türkmenistan, güneydoğudan Afganistan ile çevrilidir. Son derece kurak olan bu ülkenin arazisinin %50’si değil, çok daha büyük bir bölümü (yaklaşık %80’i) Karakum Çölü ve yarı çöllerle kaplıdır. Tarım ve yerleşim ancak Aşağı Ceyhun, Orta Ceyhun, Murgab ve Kopet gibi vahalarda yapılabilmektedir. Suyun aşırı tuzlu olduğu Karaboğaz (Karaboğazgöl) ise bir vaha değil, yaşama elverişsiz büyük bir körfezdir.

4. Kırgızistan ve Tacikistan: Dağlık Cumhuriyetler

Orta Asya’nın doğusu çok yüksek dağ sıralarıyla kaplıdır. Kırgızistan, kuzey ve kuzeybatıdan Kazakistan ile komşudur.

Daha güneyde yer alan Tacikistan ise doğudan Çin Halk Cumhuriyeti ile çevrilidir. Tacikistan topraklarının doğusunu tamamen Pamir Dağları’nın oluşturduğu çok sarp ve izole bir bölge olan “Dağlık Bedahşan Özerk Yönetim Birimi” kaplar. Bu özerk ve yüksek dağlık bölgenin yönetim merkezi Horog şehridir.

1. Türkmenistan’da vahalar ve yaylalar geniş alan kaplamamakla birlikte, yoğun yerleşme ve tarım bölgeleridirler. Aşağıdakilerden hangisi bu ülkenin vahalarından birisi değildir?

A) Aşağı Ceyhun Vahası
B) Orta Ceyhun Vahası
C) Karaboğaz
D) Murgab
E) Kopet

Cevap: C) Karaboğaz

Açıklama: Vahalar, çöl ortasında su kaynaklarının bulunduğu ve tarımın yapılabildiği verimli alanlardır. Türkmenistan’da nüfus ve tarım, Amu Derya (Ceyhun), Murgab ve Kopetdağ eteklerindeki nehir boylarında oluşan vahalarda (Aşağı Ceyhun, Orta Ceyhun, Murgab, Kopet vahaları) yoğunlaşmıştır. Ancak “Karaboğaz” (Karaboğazgöl) bir vaha değil, Hazar Denizi’nin doğu kıyısında yer alan, suyunun aşırı tuzlu ve sığ olmasıyla bilinen çok büyük bir lagün/körfezdir. Burada tarım veya yoğun yerleşim yapılması coğrafi olarak mümkün değildir.

2. Orta Asya’daki bazı akarsular kaynaklarını dağlardan almakla birlikte birer kurak havza olan çöllerde kaybolurlar. Bu akarsuların en büyükleri hangisidir?

A) Amuderya
B) Zerefşan
C) Tobol
D) Siriderya
E) Ili

Cevap: B) Zerefşan

Açıklama: Orta Asya hidrografyasında bazı nehirler denize veya büyük göllere ulaşamadan çöl kumları arasında buharlaşarak veya sızarak kaybolur (kapalı/kurak havza). Pamir-Alay dağlarından doğan Zerefşan (Zeravşan) Nehri, Tacikistan’dan Özbekistan’a geçer, Semerkant ve Buhara gibi tarihi vaha şehirlerine can verir, ancak Amu Derya’ya ulaşamadan Kızılkum Çölü’nün kumları arasında kuruyarak kaybolur. Bu özelliğiyle çölde kaybolan akarsuların en ünlüsü ve en büyüğüdür.

3. Karakalpak Özerk Bölgesi hangi ülkede yer alır?

A) Türkmenistan
B) Tacikistan
C) Kazakistan
D) Özbekistan
E) Kırgızistan

Cevap: D) Özbekistan

Açıklama: Karakalpakistan Cumhuriyeti (Karakalpak Özerk Bölgesi), Özbekistan’ın kuzeybatısında yer alan ve ülkenin yüzölçümünün yaklaşık üçte birini kaplayan özerk bir cumhuriyettir. Başkenti Nukus olan bu bölge, özellikle Aral Gölü’nün güney kıyılarını ve Kızılkum Çölü’nü içine alır. Bölge halkı olan Karakalpaklar, dil ve kültür olarak Özbeklerden çok Kazaklara yakın özellikler gösterirler.

4. Tacikistan doğudan hangi ülke ile çevrilidir?

A) Özbekistan
B) Kazakistan
C) Türkmenistan
D) Çin
E) Rusya

Cevap: D) Çin

Açıklama: Tacikistan, Orta Asya’nın güneydoğusunda denize kıyısı olmayan dağlık bir ülkedir. Ülkenin sınır komşuları şu şekildedir: Kuzeyde Kırgızistan, batıda ve kuzeybatıda Özbekistan, güneyde Afganistan ve doğuda ise Çin Halk Cumhuriyeti (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) yer alır. Doğudaki bu sınır, Pamir Dağları’nın çok yüksek ve sarp zirvelerinden geçmektedir.

5. Kırgızistan kuzey ve kuzeybatıdan hangi ülke ile komşudur?

A) Afganistan
B) Kırgızistan
C) Kazakistan
D) Çin
E) Rusya

Cevap: C) Kazakistan

Açıklama: Kırgızistan’ın coğrafi konumuna bakıldığında; doğusunda ve güneydoğusunda Çin, güneyinde ve güneybatısında Tacikistan, batısında Özbekistan, kuzeyinde ve kuzeybatısında ise Kazakistan ile sınır komşusu olduğu görülür. Başkent Bişkek de Kazakistan sınırına oldukça yakın bir konumda yer alır.

6. Orta Sibirya Platosu, Batı Sibirya Ovası’ndan hangi nehirle ayrılır?

A) Amur
B) Ob
C) Yenisey
D) Don
E) Volga

Cevap: C) Yenisey

Açıklama: Rusya’nın devasa Asya toprakları (Sibirya), topografik olarak büyük nehirlerle birbirinden ayrılır. Ural Dağları’ndan başlayıp Yenisey Nehri’ne kadar uzanan düz, alçak ve bataklık alana “Batı Sibirya Ovası” denir. Yenisey Nehri’nin doğusundan başlayıp Lena Nehri’ne kadar uzanan, daha yüksek ve kayalık olan bölgeye ise “Orta Sibirya Platosu” adı verilir. Dolayısıyla bu iki devasa coğrafi bölgeyi birbirinden ayıran doğal sınır Yenisey Nehri’dir.

7. Kazakistan arazisinin en alçak bölümü neresidir?

A) Kırgızistan sınırında
B) Hazar Denizi kıyıları
C) Güney sınırında
D) Kazakistan Bozkırları
E) Kazakistan Eşiği’nde

Cevap: B) Hazar Denizi kıyıları

Açıklama: Kazakistan, doğusunda ve güneydoğusunda yüksek dağlık alanlara (Tanrı Dağları ve Altaylar) sahipken, batıya doğru gidildikçe arazi alçalır. Ülkenin ve aynı zamanda tüm Orta Asya’nın en alçak noktası, deniz seviyesinin altında yer alan Hazar Denizi kıyıları ve buradaki Hazar Çöküntüsü’dür. Özellikle Hazar Denizi’nin doğusundaki Mangışlak Yarımadası’nda bulunan Karagiye Çukuru, deniz seviyesinin 132 metre altındadır.

8. Rusya’nın Karadeniz kıyıları ılık geçen kış mevsimi ile Rusya’nın subtropikal özellik gösteren kesimidir. Buradaki en önemli şehir hangisidir?

A) Pyatigorsk
B) Soçi
C) Mineralniye Vodıy
D) Magadan
E) Nahodga

Cevap: B) Soçi

Açıklama: Rusya genel olarak sert karasal ve tundra iklimleriyle bilinse de, ülkenin güneybatısındaki dar bir Karadeniz kıyı şeridi Kafkas Dağları’nın kuzeyden gelen soğuk rüzgarları kesmesi sayesinde nemli ve ılıman bir “subtropikal” iklime sahiptir. Bu sahil şeridinin en büyük, en turistik ve en önemli şehri olan Soçi, Rusların yazlık tatil başkenti olmasının yanı sıra 2014 Kış Olimpiyatları’na ev sahipliği yapmasıyla da küresel üne kavuşmuştur.

9. Rusya nüfusu içinde en kalabalık grup hangisidir?

A) Tatarlar
B) Başkırtlar
C) Avarlar
D) Slavlar
E) Kazaklar

Cevap: D) Slavlar

Açıklama: Rusya Federasyonu çok uluslu ve kozmopolit bir demografik yapıya sahip olmakla birlikte, ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 80’ini etnik Ruslar oluşturur. Ruslar, Ukraynalılar ve Belaruslular “Doğu Slavları” etno-dil grubuna mensuptur. Dolayısıyla Rusya nüfusu içerisinde açık ara farkla en kalabalık ve baskın etnik grup Slavlar’dır. Tatarlar ise Slav olmayan en büyük azınlık gruptur.

10. Orta Asya’nın toplam nüfusunun yaklaşık yüzde 45’ine sahip olan ülke hangisidir?

A) Özbekistan
B) Türkmenistan
C) Kırgızistan
D) Kazakistan
E) Tacikistan

Cevap: A) Özbekistan

Açıklama: Coğrafi yüzölçümü olarak Kazakistan bölgenin en büyük ülkesi olsa da, nüfus yoğunluğu ve toplam nüfus bakımından Orta Asya’nın demografik merkezi Özbekistan’dır. Verimli tarım havzalarına (özellikle Fergana Vadisi’ne) sahip olan Özbekistan, günümüzde 36 milyonu aşan nüfusuyla Orta Asya’nın beş ülkesinin toplam nüfusunun neredeyse yarısını (yaklaşık yüzde 45’ini) tek başına barındırmaktadır.

11. Dağlık Bedahşan Özerk Yönetim Birimi’nin yönetim merkezi neresidir?

A) Karakol
B) Narin
C) Susamır
D) Horog
E) Celalabad

Cevap: D) Horog

Açıklama: Dağlık Bedahşan (Gorno-Badakhshan) Özerk Vilayeti, Tacikistan’ın doğusunu kaplayan, tamamen Pamir Dağları üzerinde yer alan oldukça sarp ve izole bir bölgedir. Ülke yüzölçümünün neredeyse yarısını oluşturmasına rağmen nüfusu çok azdır. Bu özerk bölgenin idari, kültürel ve ekonomik merkezi, deniz seviyesinden yaklaşık 2.200 metre yükseklikte kurulan Horog (Khorugh) şehridir.

12. Kazakistan’ın iklim koşullarına genel özellikleri ile bakıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Aral Gölü ile Siriderya’nın aşağı bölümünde yağış değerleri 1000 mm dolayındadır
B) İklim koşullarının belirlenmesinde en önemli etken kıta içindeki konumudur
C) Ovalarda ve vadilerde çok şiddetli bir karasal iklim hüküm sürer
D) Ülkenin büyük kısmında kurak ve yarı-kurak şartlar hüküm sürmektedir
E) Asya kıtasının ortasında bir kapalı havza oluşturması iklimin tümüyle karasal bir karakter kazanmasına yol açmıştır

Cevap: A) Aral Gölü ile Siriderya’nın aşağı bölümünde yağış değerleri 1000 mm dolayındadır

Açıklama: Kazakistan okyanuslardan çok uzak, şiddetli karasal, kurak ve yarı-kurak bir iklime sahiptir. Ülkenin batısı ve güneybatısı (Aral Gölü ve Sirderya’nın alt havzaları) Kızılkum ve Aralkum gibi çok kurak çöllerle kaplıdır. Bu bölgelerde yıllık ortalama yağış miktarı 100-200 mm civarındadır. Bu nedenle A şıkkında belirtilen “1000 mm dolayında yağış (oldukça nemli ve yağışlı bir iklim karakteridir)” ifadesi tamamen yanlıştır ve bölgenin gerçekliğine zıttır.

13. Kazakistan’ın en uzun sınırı hangi ülke iledir?

A) İran
B) Kırgızistan
C) Türkmenistan
D) Özbekistan
E) Rusya

Cevap: E) Rusya

Açıklama: Kazakistan, dünyanın denize kıyısı olmayan en büyük ülkesidir. Ülkenin kuzeyi ve batısı boyunca Rusya Federasyonu ile olan kara sınırı, yaklaşık 7.644 kilometre uzunluğundadır. Bu mesafe, dünyadaki iki ülke arasındaki en uzun kesintisiz uluslararası kara sınırıdır. Dolayısıyla Kazakistan’ın açık ara en uzun komşuluk sınırı Rusya iledir.

14. Orta Asya topraklarının yüzde 68’ini kaplayan bölge ülkesi hangisidir?

A) Kırgızistan
B) Kazakistan
C) Türkmenistan
D) Özbekistan
E) Tacikistan

Cevap: B) Kazakistan

Açıklama: Yaklaşık 2.7 milyon kilometrekarelik yüzölçümü ile Kazakistan, sadece Orta Asya’nın değil, dünyanın da 9. büyük ülkesidir. Orta Asya coğrafyasının geri kalan dört ülkesinin (Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan) toplam yüzölçümü bile Kazakistan’ın yarısına ulaşmaz. Bu devasa bozkır ülkesi, Orta Asya toplam kara kütlesinin yüzde 68’ini tek başına oluşturur.

15. Özbekistan kuzey ve kuzeybatıdan hangi ülke ile çevrilidir?

A) Tacikistan
B) Rusya
C) Kazakistan
D) Kırgızistan
E) Türkmenistan

Cevap: C) Kazakistan

Açıklama: Özbekistan’ın sınır komşularına bakıldığında; güneyinde Türkmenistan ve Afganistan, doğusunda Tacikistan ve Kırgızistan, kuzeyi ile kuzeybatısında ise geniş bozkırlarıyla Kazakistan yer almaktadır. Hatta bir zamanlar dünyanın en büyük dördüncü gölü olan Aral Gölü de kuzeybatı sınırında Kazakistan ile Özbekistan arasında ikiye bölünmüştür.

16. Rusya’nın yüzölçümü ne kadardır?

A) 17 milyon km²
B) 3 milyon km²
C) 5 milyon km²
D) 10 milyon km²
E) 7 milyon km²

Cevap: A) 17 milyon km²

Açıklama: Rusya Federasyonu, Doğu Avrupa’dan başlayıp tüm Kuzey Asya’yı geçerek Pasifik Okyanusu’na kadar uzanan topraklarıyla dünyanın yüzölçümü bakımından en büyük ülkesidir. Ülkenin toplam alanı yaklaşık 17.1 milyon kilometrekaredir ve dünya üzerindeki yaşanabilir kara kütlesinin yaklaşık sekizde birini kaplar.

17. Rusya’nın güneybatı sınırında hangi dağlar yer alır?

A) Batı Sayan Dağları
B) Altay Dağları
C) Ural Dağları
D) Doğu Sayan Dağları
E) Kafkaslar

Cevap: E) Kafkaslar

Açıklama: Rusya’nın Karadeniz ile Hazar Denizi arasında uzanan güneybatı ucunda Kafkas Dağları (Büyük Kafkas Sıradağları) yer alır. Bu dağ silsilesi, Rusya ile güneyindeki komşuları olan Gürcistan ve Azerbaycan arasında devasa ve doğal bir bariyer (sınır) oluşturur. Hatta Avrupa’nın en yüksek zirvesi kabul edilen Elbruz Dağı da bu bölgede Rusya sınırları içindedir.

18. Türkmenistan’ın yüzey şekillerine genel olarak bakıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Çıplak kum tepeleri, ülkedeki düzlük alanların yüzde 7’sini oluşturmaktadırlar
B) Karakum Çölü’nün yüz ölçümü 350.000 km’dir
C) Doğal bakımdan bir düzlükler ülkesidir
D) Doğusunda, güneydoğusunda ve güneyinde dağlar yer alır
E) Arazisinin yüzde 50 kadarı çöller ve yarı çöllerden meydana gelmiştir

Cevap: E) Arazisinin yüzde 50 kadarı çöller ve yarı çöllerden meydana gelmiştir

Açıklama: Türkmenistan son derece kurak bir ülkedir ve topoğrafyasının en belirgin özelliği ülkenin merkezini boydan boya kaplayan devasa Karakum Çölü’dür. Ülke arazisinin sadece yüzde 50’si değil, yaklaşık yüzde 80’i çöl ve yarı-çöl alanlarından (başta Karakum olmak üzere) oluşmaktadır. Bu nedenle E şıkkında verilen yüzde 50 oranı ülkenin çölleşme gerçekliğini çok altında yansıttığı için yanlıştır.

19. Türkmenistan güneydoğudan hangi ülke ile çevrelenmektedir?

A) Çin
B) İran
C) Rusya
D) Özbekistan
E) Afganistan

Cevap: E) Afganistan

Açıklama: Türkmenistan’ın sınırlarına coğrafi olarak bakıldığında; batısında Hazar Denizi, kuzeybatısında Kazakistan, kuzeyinde ve doğusunda Özbekistan, güneyinde İran, güneydoğusunda ise Afganistan bulunur. Güneydoğudaki bu sınır hattı, Murgab nehri gibi su kaynaklarının da Afgan dağlarından Türkmenistan’a geçtiği önemli bir bölgedir.

20. Orta Asya’nın en büyük vadisi hangisidir?

A) Fergana
B) Zerefşan
C) Hokand
D) Malguzar
E) Golodnaya

Cevap: A) Fergana

Açıklama: Orta Asya’nın doğusunda, Tanrı Dağları (Tien Shan) sisteminin kolları arasında yer alan Fergana Vadisi, hem yüzölçümü bakımından en büyük vadi hem de en verimli tarım havzasıdır. Bölgenin can damarı olan bu devasa çöküntü ovası o kadar büyüktür ki, toprakları üç ayrı ülke (Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan) arasında paylaşılmıştır ve Orta Asya nüfusunun çok önemli bir bölümü bu vadide yaşar.