İletişim Sosyolojisi 2024-2025 Vize Soruları (Bahar)

İletişimin Sosyolojik Temelleri ve Medyanın Rolü

Sosyolojinin öncülerinden Georg Simmel, toplumun yalnızca bireylerin etkileşimlerinden ibaret olduğunu savunarak sosyolojinin tek özel ilgi alanının Toplumsallaşma olduğunu belirtmiştir. Bu süreçte iletişim, bilim dallarının gelişmek ve yaygınlaşmak için kullanmak zorunda olduğu temel bir araçtır. Modern toplumda kitle iletişim araçlarının (medyanın) en temel özelliği, mesajı ilettiği hedef kitlenin kimliğini tam olarak bilmemesidir; yani medyanın “bilinen ve tanınan bir hedef kitlesi vardır” ifadesi kitle iletişimi için yanlıştır (kitle anonimdir). Medya aynı zamanda izleyicinin değer yargılarını oluşturarak toplumsallaşma aracı olarak işlev görür; ancak ürünlerin pazarlanması medyanın sosyolojik değil ticari bir rolüdür.

İletişim Süreci, Modelleri ve Kamuoyu

İletişim; bir davranış değişikliği yaratmak üzere başlatılan ilerleyen olaylar dizisi, yani bir süreçtir. Bu süreçte, kaynağın zihnindeki fikirleri karşı tarafın anlayacağı sembollere dönüştürmesine kodlama denir. Çizgisel (tek yönlü) modellerden farklı olarak, döngüsel iletişim modellerinin en büyük farkı geri dönüş (feedback) içermesidir. İletişimi sadece bir mesaj alışverişi değil, toplumsal yapıyı şekillendiren bir süreç olarak ele alan model Riley ve Riley Modeli’dir. Medya etkileri bağlamında, kitle iletişim araçlarının insanlara “ne düşüneceklerini değil, ne hakkında düşüneceklerini” dikte etmesi Gündem oluşturma teorisiyle açıklanır. Liberal (ana akım) medya yaklaşımları Suskunluk Sarmalı veya Çerçeveleme gibi teorileri kapsarken, Ekonomi Politik yaklaşımı medyayı sınıfsal ve eleştirel bir boyutta ele aldığı için bu gruba girmez.

Tarihsel Gelişim ve Küresel İletişim

Dünyadaki ilk akademik iletişim araştırmaları 20. yüzyılın başlarında ABD’de başlamış ve bu araştırmaların ilk odaklandığı kitle iletişim aracı gazeteler olmuştur. İletişim sosyolojisi, medya sosyolojisini de içine alan ve iletişimin her türü ile ilgilenen geniş bir çatı disiplindir. Harold D. Lasswell, medya ve kamuoyunun toplumsal işlevlerini uyum, gevşeme ve şiddet olarak üçe ayırmıştır. 1970’lerde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki enformasyon adaletsizliğini UNESCO adına inceleyen yapı ise McBride Komisyonu’dur. 1980’lerden sonra medyanın da etkilendiği neo-liberalizm ve küreselleşme süreci, serbest piyasayı dayatmış; bu nedenle sosyalist ekonomi modelinin yaygınlaşması bu dönemin bir sonucu olamaz.

Kamuoyu Oluşturma ve İletişim Yöntemleri

Kamuoyunun dikkatini çekmek için zorlama veya ikna yöntemleri kullanılır. Açlık grevi veya yol kapatma zorlama iken, gazetelere ilan verilmesi veya haber yapılması meşru bir “ikna” yoluyla kamuoyu oluşturma biçimidir. Bireylerarası sözlü iletişimde ise göz teması ve empatik üslup şarttır; ancak konuşmayı sadece tecrübeli kişilere uygun yapmak (anlaşılmaz kılmak), etkili bir iletişimin şartı olamaz.

1. Georg Simmel’e göre bilim dalı olarak sosyolojinin ilgi alanına giren tek özel alan aşağıdakilerden hangisidir?

A) İletişim sosyolojisi
B) Medyatikleşme
C) Kurumsallaşma
D) Sanayileşme
E) Toplumsallaşma

Cevap: E) Toplumsallaşma

Açıklama: Ünlü sosyolog Georg Simmel’e göre toplum, bireylerin karşılıklı etkileşimlerinden ibarettir. Simmel, sosyolojinin odaklanması gereken yegâne özel ve temel alanın, bireylerin bir araya gelerek toplumu oluşturma süreci olan “Toplumsallaşma” (Sociation / Karşılıklı etkileşim) olduğunu savunur. İletişim de bu toplumsallaşma sürecinin en temel aracıdır.

2. Kitle İletişim araçları (medya) denilince akla, gazete, radyo, televizyon ve son yıllarda bunlara ek olarak “sosyal medya” gelmektedir.
Aşağıdakilerden hangisi bir teknolojik araç aracılığı ile gerçekleşen kitle iletişiminin özelliklerinden biri değildir?

A) Kaynak tarafından bilinen ve tanınan bir hedef kitlesi vardır.
B) Geri besleme veya feedback (geri besleme) imkânı çok sınırlıdır.
C) Yayınlar veya mesajlar saklanabilir ve tekrar ulaşılabilir.
D) Yayınlar veya mesajlar belge niteliği taşır.
E) Kamusaldır yani içeriği herkese açıktır.

Cevap: A) Kaynak tarafından bilinen ve tanınan bir hedef kitlesi vardır.

Açıklama: Geleneksel kitle iletişiminin (gazete, radyo, TV) en temel özelliği, mesajın kime ulaştığının tam olarak bilinmemesidir. Yani hedef kitle heterojen, dağınık ve “anonimdir” (bilinmezdir). Bir haber bültenini o an kimin izlediğini kaynak (yayıncı) ismen tanıyamaz. Bu nedenle A şıkkındaki “bilinen ve tanınan bir hedef kitlesi vardır” ifadesi kitle iletişimi için yanlıştır; bu durum yüz yüze iletişim için geçerlidir.

3. İletişim sürecindeki ögelerden biri olan “kodlama” aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?

A) İletişim sürecinin yazılı olması hâlinde, hedefin mesajı tam olarak çözümleyememesine neden olan durumdur.
B) Elektronik bir cihaz yoluyla duygu, düşünce ve fikirlerin hedef kitleye ulaştırılmasıdır.
C) Tanımlanmamış beden dili hareketleridir.
D) Kaynak ve hedefin aynı sosyal çevreden gelmeleri durumunda iletişimlerini beden dili ile gerçekleştirmeleridir.
E) Kaynak kişinin (veya kurumun) iletmek istediği duygu, düşünce ve fikirleri belli sembollere dönüştürerek bir nevi şifrelemesidir.

Cevap: E) Kaynak kişinin (veya kurumun) iletmek istediği duygu, düşünce ve fikirleri belli sembollere dönüştürerek bir nevi şifrelemesidir.

Açıklama: İletişim sürecinde “Kodlama” (Encoding), kaynağın zihnindeki soyut duygu ve düşünceleri, karşı tarafın anlayabileceği somut sembollere (kelimelere, yazılara, el hareketlerine veya görsellere) dönüştürmesi işlemidir. Kısacası mesajın iletilebilir bir şifreye veya forma büründürülmesidir.

4. Aşağıdakilerden hangisi 1980’lerden sonra, medya sektörünü de kapsayan, küreselleşme ve neo liberal politikaların sonuçlarından biri olarak gösterilemez?

A) Küresel şirketlerin tüm dünyayı alternatif pazarlara dönüşmesi
B) Ulus devletlerin sınırlarının zayıflaması
C) Uluslararası sermaye hareketlerinin yaygınlaşması
D) Gümrük duvarlarının kalkmaya başlaması
E) Sosyalist ekonomi modelinin yaygınlaşması

Cevap: E) Sosyalist ekonomi modelinin yaygınlaşması

Açıklama: 1980’ler sonrasında dünyaya hâkim olan neo-liberalizm ve küreselleşme; serbest piyasa ekonomisini, özelleştirmeleri, gümrüklerin kaldırılmasını ve çok uluslu şirketlerin büyümesini savunur. “Sosyalist ekonomi modeli” ise devlet müdahalesini ve kamucu politikaları içerdiğinden, neo-liberal politikaların bir sonucu değil, tam aksine zıddıdır.

5. İletişim sosyolojisi ve medya sosyolojisi disiplinlerinin ilgi alanlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Teknolojik cihazlar ile kurulan iletişim sadece medya sosyolojisinin alanına girer.
B) İletişim sosyolojisi, medya sosyolojisini de içine alan, iletişimin her türü ile ilgilenen geniş bir disiplindir.
C) Bireyler arası iletişim her iki iletişim türünün de ilgi alanındadır.
D) Yüz yüze iletişim ve örgütsel iletişim medya sosyolojisinin temel ilgi alanlarındandır.
E) Medya sosyolojisinin çalışma alanı konvansiyonel medya ile sınırlıdır.

Cevap: B) İletişim sosyolojisi, medya sosyolojisini de içine alan, iletişimin her türü ile ilgilenen geniş bir disiplindir.

Açıklama: İletişim, insanlık tarihi kadar eski, yüz yüze konuşmadan beden diline kadar çok geniş bir alanı kapsar. Medya ise kitle iletişim araçlarının (gazete, TV, internet vb.) kullanıldığı daha spesifik bir alandır. Bu nedenle “İletişim Sosyolojisi” çok daha kapsayıcı bir çatı disiplindir; “Medya Sosyolojisi” ise onun altında yer alan ve araçlı iletişimi inceleyen bir alt daldır.

6. Döngüsel/dairesel iletişimin, çizgisel/doğrusal iletişimden temel farkı nedir?

A) Gürültü öğesinin olması
B) Referans çerçevelerinin kesişmesi
C) Kitle iletişim aracı kullanılması
D) Kaynak ve alıcının aynı ortamda olması
E) Geri dönüş veya geri besleme (feedback) olması

Cevap: E) Geri dönüş veya geri besleme (feedback) olması

Açıklama: Çizgisel (doğrusal) iletişim modelleri tek yönlüdür; mesaj kaynaktan çıkar ve alıcıda biter. Ancak dairesel (döngüsel) iletişim modellerinde, alıcı mesajı aldıktan sonra kaynağa bir tepki verir, yani “Geri Besleme” (Feedback) mekanizması devreye girer. Bu sayede kaynak ve alıcı sürekli rol değiştirerek iletişimi döngüsel bir hale getirirler.

7. Kaynak tarafından gönderilen mesajların teknolojik bir araç kullanılarak niteliği tam olarak bilinmeyen ve çok sayıda kişiden oluşan hedef kitleye ulaşmasıyla kurulan iletişim biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kitle iletişimi
B) Görsel iletişim
C) Dış iletişim
D) Grup iletişimi
E) Örgütsel iletişim

Cevap: A) Kitle iletişimi

Açıklama: Bir mesajın radyo, televizyon, gazete veya internet gibi kitle iletişim araçları (mass media) kullanılarak, birbirini tanımayan, farklı coğrafyalara dağılmış devasa kalabalıklara (anonim kitlelere) ulaştırılması sürecine “Kitle İletişimi” (Mass Communication) adı verilir.

8. Kitle iletişiminin de diğer toplumsal sistemler gibi değerlendirilmesi ve toplumsal yapıyı etkileyen ve ondan etkilenen bir süreç olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunan “sosyolojik iletişim modeli” aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gündem belirleme modeli
B) İletişim zinciri modeli
C) Riley ve Riley modeli
D) Bağımlılık modeli
E) Suskunluk sarmalı

Cevap: C) Riley ve Riley modeli

Açıklama: John ve Matilda Riley (Riley ve Riley) tarafından geliştirilen sosyolojik iletişim modeli, iletişimi boşlukta gerçekleşen bir eylem olarak değil, geniş bir “toplumsal sistemin” parçası olarak görür. Bu modele göre iletişim süreci, içinde bulunulan toplumun yapısından, gruplarından ve kültüründen sürekli etkilenir ve aynı zamanda o yapıyı şekillendirir.

9. Tüm bilim alanları için “iletişimin bir araç olması” ne anlama gelmektedir?

A) İletişim araçlarını tüm bilim dallarının kullanmak zorundadır.
B) İnsanlar arası ilişkinin temel aracısı iletişimdir.
C) Araç insanın uzantısıdır.
D) İletişim, gelişmek, yaygınlaşmak ve öğretilebilmek için tüm bilim alanlarının kullanmak zorunda olduğu bir araçtır.
E) Bilim insanları araçları kullanarak bilimsel araştırma yapabilirler.

Cevap: D) İletişim, gelişmek, yaygınlaşmak ve öğretilebilmek için tüm bilim alanlarının kullanmak zorunda olduğu bir araçtır.

Açıklama: Bilimsel bir buluş, formül veya teori, başkalarına aktarılmadığı sürece insanlık için bir anlam ifade etmez. Tıp, sosyoloji, fizik fark etmeksizin tüm bilim dalları, bulgularını yayınlamak, öğrencilere öğretmek ve bilimi geliştirmek için iletişimi bir “araç” olarak kullanmaya muhtaçtır.

10. Kamuoyunun toplumsal işlevlerini; uyum, gevşeme ve şiddet yoluna başvurma biçiminde üç temel biçimde yerine getirdiğini savunan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Harold D. Lasswell
B) Niklas Luhmann
C) Saint Simon
D) Noelle-Neumann
E) Arnold Toynbee

Cevap: A) Harold D. Lasswell

Açıklama: Kamuoyunun toplumsal işlevlerini “uyum (adaptation), gevşeme (release) ve şiddet yoluna başvurma (resort to violence)” biçiminde üç temel kategoride ele alan düşünür, iletişim ve siyaset bilimi alanındaki çalışmalarıyla tanınan Harold D. Lasswell’dır.

11. Aşağıdakilerden hangisi liberal/ana akım iletişim modellerinden biri olan “medya etkileri odaklı” yaklaşımlardan biri değildir?

A) Suskunluk sarmalı
B) Ekonomi politik
C) Kamuoyu oluşturma
D) Gündem belirleme
E) Çerçeveleme

Cevap: B) Ekonomi politik

Açıklama: İletişim biliminde yaklaşımlar ikiye ayrılır: Liberal (Ana Akım/Ampirik) yaklaşımlar ve Eleştirel yaklaşımlar. Suskunluk sarmalı, gündem belirleme, çerçeveleme ve kamuoyu oluşturma medya etkilerini ölçen ana akım (liberal) yaklaşımlardır. Ancak “Ekonomi Politik” yaklaşımı; medyanın mülkiyet yapısını, kapitalist sınıf çıkarlarını ve tekelleşmeyi inceleyen Marksist/Eleştirel okulun bir teorisidir.

12. Medyanın insanlara “ne hakkında düşünmeleri gerektiğini” söylemesi ve benimsetmesi aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?

A) Propaganda yapma
B) Kamusal baskı oluşturma
C) Gündem oluşturma
D) Halkla ilişkileri sağlam tutma
E) Medya denetimi sağlama

Cevap: C) Gündem oluşturma

Açıklama: Gündem Belirleme (Agenda Setting) kuramının kurucuları Maxwell McCombs ve Donald Shaw’a göre; medya insanlara “ne düşüneceklerini” söylemekte çok başarılı olamayabilir, ancak “ne hakkında düşüneceklerini” (neyin önemli olduğunu) belirlemede son derece başarılıdır. Haber bültenlerinde bir konu sürekli manşet yapıldığında, toplum o konuyu ülkenin en önemli sorunu olarak algılamaya başlar.

13. Kamuoyunun yeterince dikkatini çekmemiş bir konuyu gündeme getirmek ve bu konuda kamuoyu oluşturmak için “zorlama” ve “ikna” olmak üzere iki farklı yöntem bulunmaktadır.
Buna göre aşağıdaki örneklerden hangisi ikna yolu ile kamuoyu oluşturma sayılabilir?

A) Ana yollardan birinin trafiğe kapatılması
B) Açlık grevi yapılması
C) Kamu hizmetlerini engelleyerek kamuoyunun dikkatinin çekilmesi
D) Gazetelere ilan verilmesi veya haber yapılması
E) Bir grubun dikkat çekmek için kendilerini meclis kapısına zincirlemesi

Cevap: D) Gazetelere ilan verilmesi veya haber yapılması

Açıklama: Kamuoyu oluştururken, şiddet, hayatı durdurma veya sivil itaatsizlik eylemleri (açlık grevi, yol kapatma, zincirleme) “zorlama” ve eylemsel baskı yöntemleridir. Ancak gazeteye bilgilendirici ilan vermek veya haber yaptırmak, tamamen bilgiye, argümana ve karşı tarafın rızasına dayanan meşru bir “ikna” yöntemidir.

14. İlk iletişim araştırmaları hangi kitle iletişim araçları üzerine yapılmıştır?

A) Gazete
B) Dergi
C) Televizyon
D) Yeni medyalar
E) Radyo

Cevap: A) Gazete

Açıklama: Kitle iletişimi sosyolojisinin kökleri 20. yüzyılın başlarına uzanır. Ünlü sosyolog Max Weber, 1910 yılında Alman Sosyoloji Derneği’nde ilk kez akademik bir “Basın Sosyolojisi” (Gazete) çalışması yapılmasını önermiştir. Ayrıca I. Dünya Savaşı yıllarında propagandanın gücünü ölçen ilk akademik analizler dönemin en yaygın kitle iletişim aracı olan gazeteler ve basılı materyaller üzerinden yapılmıştır.

15. Aşağıdakilerden hangisi toplumsallaşma aracısı olarak medyanın üstlendiği rollerden biri değildir?

A) Değer yargılarının oluşmasında önemli bir rol üstlenmesi
B) Algılama, kavrama ve yorumlama açısından yönlendirici olması
C) Ticari ve kültürel ürünlerin pazarlanmasında önemli bir araç olması
D) Belli olaylar karşısında nasıl davranılması gerektiğine ilişkin bazı roller sunması
E) Haber, dizi, çizgi film gibi içeriklerin izleyiciler açısından yönlendirici olması

Cevap: C) Ticari ve kültürel ürünlerin pazarlanmasında önemli bir araç olması

Açıklama: Toplumsallaşma (sosyalleşme); bireyin toplumun normlarını, ahlaki kurallarını, nasıl davranması gerektiğini (değer yargılarını) öğrendiği süreçtir. A, B, D ve E şıkları medyanın izleyiciyi kültürel ve ahlaki olarak şekillendirmesiyle (sosyalleştirmesiyle) ilgilidir. C şıkkındaki “pazarlama” rolü ise sosyalleşme değil, medyanın “ekonomik ve ticari” bir işlevidir.

16. Aşağıdakilerden hangisi etkili bir sözlü iletişim için gerekli olan şartlardan bir olarak sayılamaz?

A) Dinleyici ile göz teması kurmak
B) Konuşmayı tecrübeli kişilere uygun yapmak
C) Sesin rengini, tonunu, üslubunu ayarlamak
D) Uzlaşmacı ve empatik olmak
E) Alıcının anlayacağı biçimde iletişim kurmak

Cevap: B) Konuşmayı tecrübeli kişilere uygun yapmak

Açıklama: Etkili bir iletişimin altın kuralı, mesajın (konuşmanın) karşımızdaki kitlenin eğitim seviyesine, yaşma ve anlayış kapasitesine göre şekillendirilmesidir (E şıkkı). Konuşmayı sadece “tecrübeli” kişilerin anlayacağı bir seviyede (bolca jargon kullanarak) yapmak, tecrübesiz alıcıların mesajı anlamasını engelleyeceğinden başarılı bir iletişim şartı olamaz.

17. Aralarında birlik veya belli bir düzen olan veya zaman içinde tekrarlanan, ilerleyen, gelişen olay ve hareketler dizisi olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) İletişim
B) İş birliği
C) İlişki
D) Süreç
E) Koordinasyon

Cevap: D) Süreç

Açıklama: Sosyal bilimlerde “Süreç” (Process) kavramı, statik olmayan, belirli bir zaman dilimi içerisinde sürekli olarak ilerleyen, gelişen ve birbiri ardına gelen bağlantılı olaylar/hareketler dizisini ifade eder. İletişim de anlık bir olay değil, dinamik ve kesintisiz devam eden bir “süreç” olarak tanımlanır.

18. UNESCO adına 1977 yılında uluslararası medya, kitle iletişimi, haberler ve diğer iletişim problemlerini analiz etmek üzere bir rapor hazırlayan İletişim Sorunlarını İnceleme Komisyonunun kısa adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) McQuail Komisyonu
B) UNESCO Komisyonu
C) McBride Komisyonu
D) Küresel Etik Komisyonu
E) BM Medya Komisyonu

Cevap: C) McBride Komisyonu

Açıklama: “Birçok Ses, Tek Bir Dünya” (Many Voices, One World) adlı ünlü raporuyla bilinen bu komisyonun başkanlığını İrlandalı diplomat Sean MacBride yapmıştır. Rapor, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki devasa enformasyon ve medya gücü eşitsizliğini vurgulamış, Yeni Dünya Bilgi ve İletişim Düzeni’nin (NWICO) kurulmasını savunmuştur.

19. Bir değer oluşturmak, bir duygu veya davranış değişikliği meydana getirmek üzere başlatılan sürece verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Korelasyon
B) Empati
C) Sembolik etkileşim
D) İletişim
E) Gelişim

Cevap: D) İletişim

Açıklama: İletişimin (Communication) temel tanımlarından biri, kaynak ile hedef arasında anlam ortaklığı kurmak, bilgi aktarmak ve hedefin zihninde, duygularında ya da davranışlarında (örneğin bir ürünü satın almasını veya bir fikri kabul etmesini sağlamak gibi) bir etki ve değişiklik yaratmak üzere başlatılan bilinçli süreçtir.

20. 20. yüzyılın başlarında ilk iletişim araştırmaları aşağıda yer alan hangi ülkede başlamıştır?

A) Fransa
B) ABD
C) İngiltere
D) Kanada
E) Almanya

Cevap: B) ABD

Açıklama: İletişim biliminin ampirik (uygulamalı) bir disiplin olarak doğuşu 20. yüzyılın başlarında Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) gerçekleşmiştir. Chicago Okulu sosyologları, Payne Fonu Çalışmaları, I. ve II. Dünya Savaşı sırasındaki propaganda analizleri (Lasswell) ve Paul Lazarsfeld’in seçim dönemlerindeki kitle iletişim araştırmaları, iletişimin ABD menşeli bir disiplin olarak şekillenmesini sağlamıştır.