Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

İnsanlık Tarihinin Dönüm Noktaları ve Bilimsel Disiplinler

Anadolu coğrafyası, insanlık tarihinin en önemli sıçramalarına ev sahipliği yapmıştır. İnsanoğlunun avcı-toplayıcı düzenden vazgeçerek tarıma başladığı ve köyler kurduğu dönüm noktası olan Neolitik Devrim, “yerleşik hayata geçiş” olarak adlandırılır. İnsanlık hafızasını kalıcı kılan yazının icadı ise MÖ 4. binyılda Mezopotamya’da Sümerler tarafından gerçekleştirilmiştir. Anadolu’nun yazı ile tanışıp tarihi çağlara girmesi ise MÖ 1950 yıllarında Asur Ticaret Kolonileri (Kültepe/Karum Kaniş) aracılığıyla olmuştur.

Geçmiş insan topluluklarının ürettiği çanak çömlek, mimari ve alet gibi maddi kültür kalıntılarını inceleyen bilim dalı Arkeolojidir. Dini inançları ve kutsal metinleri inceleyen uzmanlara ise Theolog (din bilimcisi) adı verilir. Tarihi coğrafya çalışan bir uzmanın donanımı da döneme göre değişir; örneğin Antik Dönem (Klasik Antik Çağ) tarihi coğrafyası çalışan bir kişinin dönemin ortak dili olan Eski Yunanca (Grekçe) bilmesi şarttır. “Tarihi coğrafya” teriminin kendisi ise ilk defa 18. yüzyılda ortaya çıkmıştır.

Anadolu’nun Fiziki, Siyasi ve Bölgesel Coğrafyası

Anadolu’nun sınırlarına bakıldığında güney komşularının Mezopotamya ve Suriye olduğu görülür. Fiziki coğrafyanın temel kuralı olarak, Ege kıyılarında dağlar denize dik, Karadeniz kıyılarında ise paralel olarak uzanmaktadır. Bu durum kıyı şekillerini ve iç kesimlerle ulaşımı doğrudan etkiler. Nehir ağları da tarihi sınırları belirlemiştir; kaynağını İç Anadolu’dan alıp Marmara ve Batı Karadeniz bölgelerinden geçerek denize dökülen nehir Sakarya Nehri’dir.

Bölgesel bazda incelendiğinde Troia, Tavşanlı ve Altıntaş gibi yerleşmeler Batı Anadolu’da yer alırken, Eskişehir sınırlarındaki Demircihöyük kültürel ve coğrafi olarak Batı Anadolu yerleşmesi sayılmaz. Orta Anadolu’daki Hatti kültürünün parlayan yıldızı Alaca Höyük’ün zenginleşmesine en büyük katkıyı ise Karadeniz Bölgesi’ndeki zengin bakır yatakları sağlamıştır.

Hititlerin Tarihi Coğrafyası ve Kent Lokalizasyonları

MÖ 2. binyılda Anadolu’da büyük bir imparatorluk kuran Hititlerin (Hatti ülkesinin) çekirdek bölgesi Çorum, Yozgat, Sivas ve Amasya’yı içine alır; ancak Doğu Anadolu’daki Van bu sınırlar içine girmez. Günümüzde yeri kesin olarak bilinen ve Çorum Boğazkale’de bulunan Hitit başkenti Hattuşa’dır. Ancak tarihi süreçte Kral II. Muwatalli, devletin başkentini stratejik nedenlerle güneydeki Tarhuntaşşa kentine taşımıştır; bu kentin tespitine yönelik arazi araştırmaları ise Ali Dinçol tarafından yapılmıştır.

Arkeolojide antik kentlerin yerinin (lokalizasyonunun) kesin olarak yapılabilmesi için çanak çömlekler yetmez; bu işlem için üzerinde ismin geçtiği çivi yazılı tabletler şarttır. Tokat-Zile’deki Maşat Höyük kazılarında bulunan tabletler sayesinde buranın bir sınır garnizonu olan Tapigga kenti olduğu ispatlanmıştır. Benzer şekilde 1972 yılında Prof. Jak Yakar ve Prof. Ali Dinçol’un çalışmaları, kayıp kült kenti Nerik’in Orta Karadeniz’de lokalize edilmesine büyük katkı sağlamıştır. Batı Anadolu’da Hititlere zaman zaman isyan eden Luvi kökenli krallıkların oluşturduğu “Arzawa Ülkeleri”ne ise Kilikya (Çukurova) bölgesinde bulunan Kizzuwatna dâhil edilemez.

1. Antik dönem tarihî coğrafyası çalışan bir kişi aşağıdakilerden hangisini bilmelidir?

A) Luvi Hiyeroglifi
B) Eblaca
C) Eski Yunanca (Grekçe)
D) Çivi Yazısı
E) Osmanlıca

Cevap: C) Eski Yunanca (Grekçe)

Açıklama: Tarih terminolojisinde “Antik Dönem” (Klasik Antik Çağ) ifadesi, genellikle Eski Yunan ve Roma medeniyetlerinin hüküm sürdüğü dönemi (MÖ 8. yüzyıl ile MS 5. yüzyıl arası) kapsar. Bu dönemin Anadolu’daki tarihi coğrafyasını, kent isimlerini ve sınırlarını araştıran bir uzmanın dönemin lingua franca’sı (ortak dili) olan Eski Yunanca’yı (Grekçe) ve Latince’yi bilmesi zorunludur. Çivi yazısı veya Luvi hiyeroglifi ise Antik Çağ’dan çok daha öncesine, “Eskiçağ” veya “Eski Doğu” (Hitit, Sümer, Akad) dönemlerine aittir.

2. Marmara, Batı Karadeniz ve İç Anadolu bölgelerinden geçen nehir aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ceyhan Nehri
B) Göksu Nehri
C) Sakarya Nehri
D) Seyhan Nehri
E) Aksu Nehri

Cevap: C) Sakarya Nehri

Açıklama: Türkiye’nin en büyük üçüncü nehri olan Sakarya Nehri, kaynağını İç Anadolu Bölgesi’nden (Eskişehir/Afyonkarahisar dolayları) alır, Marmara Bölgesi’nin doğusundan geçer ve Batı Karadeniz bölümünde (Sakarya/Karasu) Karadeniz’e dökülür. Antik çağdaki adı “Sangarios” olan bu nehir, Anadolu’nun tarihi coğrafyasında Frigya ve Bithynia gibi önemli bölgelerin sınırlarını belirlemiştir. Seyhan ve Ceyhan ise Akdeniz (Kilikya) bölgesindedir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Theolog olarak adlandırılır?

A) Tarihçi
B) Coğrafyacı
C) Din bilimcisi
D) Tarihi coğrafyanın alt dalı
E) Dil bilimcisi

Cevap: C) Din bilimcisi

Açıklama: Yunanca “Theos” (Tanrı) ve “Logos” (Bilim/Söz) kelimelerinin birleşmesinden oluşan Teoloji (İlahiyat), tanrıyı, dini inançları ve kutsal metinleri inceleyen bilim dalıdır. Bu alanda uzmanlaşmış, dini doktrinleri ve felsefeyi araştıran bilim insanlarına “Theolog” (İlahiyatçı / Din bilimcisi) adı verilir.

4. Aşağıdaki tarihlerden hangisinde Anadolu yazı ile tanışmıştır?

A) MÖ 1650
B) MÖ 1450
C) MÖ 950
D) MÖ 1950
E) MÖ 1250

Cevap: D) MÖ 1950

Açıklama: Anadolu’nun tarih öncesi (prehistorik) karanlık çağlardan çıkıp “Tarihi Çağlar”a girmesi, yazının Anadolu’ya gelmesiyle olmuştur. Bu tarihi olay, MÖ 1950 civarında “Asur Ticaret Kolonileri Çağı”nda gerçekleşmiştir. Mezopotamyalı Asurlu tüccarlar, Kayseri yakınlarındaki Kültepe’ye (Karum Kaniş) ticaret yapmak için geldiklerinde “Çivi Yazısını” da beraberlerinde getirmiş ve Anadolu’nun yazılı tarihini başlatmışlardır.

5. Aşağıdakilerden hangileri Anadolu’nun güney komşularıdır?

A) Bulgaristan – Yunanistan
B) Rusya – Gürcistan
C) Gürcistan – Ermenistan
D) Mezopotamya – Suriye
E) Ermenistan – İran

Cevap: D) Mezopotamya – Suriye

Açıklama: Anadolu yarımadasının coğrafi konumuna bakıldığında; batısında Ege Denizi ve Yunanistan, kuzeybatısında Bulgaristan (Balkanlar), doğusunda İran ve Ermenistan, kuzeydoğusunda Gürcistan yer alır. Güneyinde ise Akdeniz, Antik Suriye bölgesi ve Dicle-Fırat nehirlerinin hayat verdiği bereketli Mezopotamya havzası bulunmaktadır.

6. 1972 yılında Prof. Jak Yakar ve Prof. Ali Dinçol tarafından Orta Karadeniz Bölgesi’nde yapılan çalışmalar hangi kentin lokalizasyonuna katkı sağlamıştır?

A) Tapigga
B) Nerik
C) Şapinuva
D) Şamuha
E) Hattuşa

Cevap: B) Nerik

Açıklama: Hititlerin en önemli kült (dini) merkezlerinden biri olan ve Fırtına Tanrısı’na adanan kayıp kent “Nerik”in yeri uzun yıllar tartışma konusu olmuştur. 1972 yılında Prof. Dr. Jak Yakar ve Prof. Dr. Ali Dinçol’un bölgede yaptıkları epigrafik ve coğrafi değerlendirmeler, bu kentin Orta Karadeniz’de (Samsun-Vezirköprü civarı) olabileceği yönündeki en güçlü bilimsel temelleri atmış ve sonrasında Oymaağaç Höyük’te yapılan kazılarla bu lokalizasyon doğrulanmıştır.

7. Aşağıdakilerden hangisi Hitit yerleşmeleri lokalizasyonlarının yapılabilmesi için şarttır?

A) Çanak Çömlek buluntuları
B) Gravürler
C) Antik haritalar
D) Çivi yazılı tabletler
E) Mezar buluntuları

Cevap: D) Çivi yazılı tabletler

Açıklama: Arkeolojide bir höyüğün veya antik yerleşimin “isminin” kesin olarak tespit edilebilmesi (lokalizasyon) için yalnızca çanak çömlek veya mimari kalıntılar yeterli değildir. O yerleşimin Hitit dönemindeki adının ne olduğunu kanıtlayan, üzerinde kral mühürleri veya kent adlarının geçtiği yazılı belgelere ihtiyaç vardır. Bu nedenle “Çivi yazılı tabletler” (filolojik kanıtlar), bir yerleşimin kimliğinin kesin olarak ispatlanması için olmazsa olmaz şarttır.

8. Tarihi coğrafya terimi ilk defa kaçıncı yüzyılda ortaya çıkmıştır?

A) 15. yy.
B) 16. yy.
C) 17. yy.
D) 18. yy.
E) 19. yy.

Cevap: D) 18. yy.

Açıklama:

9. “Neolitik devrim” olarak adlandırılan olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsan evrimi
B) Yerleşik hayata geçiş
C) Kulübe yapımı
D) Ateşin bulunması
E) Alet yapımı

Cevap: B) Yerleşik hayata geçiş

Açıklama: İnsanlık tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri olan “Neolitik Devrim” (Cilalı Taş Devri Devrimi), insanların avcı-toplayıcı ve göçebe yaşam tarzını terk ederek bitkileri evcilleştirmesi (tarım), hayvanları ehlileştirmesi ve ilk köyleri kurarak “Yerleşik hayata geçiş” sürecini ifade eder. Bu devrimle birlikte mimari, mülkiyet ve medeniyetin temelleri atılmıştır.

10. Alaca Höyük’ün zenginleşmesine katkı sağlayan bakır yatakları hangi bölgededir?

A) Karadeniz Bölgesi
B) Güney Doğu Anadolu Bölgesi
C) Akdeniz Bölgesi
D) Ege Bölgesi
E) Marmara Bölgesi

Cevap: A) Karadeniz Bölgesi

Açıklama: Çorum sınırları içerisinde yer alan ve Hatti kültürünün (Erken Tunç Çağı) en zengin kral mezarlarına ev sahipliği yapan Alaca Höyük, o dönemde inanılmaz bir maden işleme zenginliğine sahipti. Bu zenginliğin temel kaynağı, yerleşimin kuzeyinde yer alan ve günümüzde de hala çıkarılmaya devam edilen Karadeniz Bölgesi’ndeki (özellikle Kastamonu-Küre Dağları çevresindeki) zengin “Bakır Yatakları”dır.

11. Tokat-Zile yakınlarındaki Maşat Höyük’e lokalize edilen Hitit kenti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tapigga
B) Tahurpa
C) Şamuha
D) Tarhuntaşşa
E) Şapinuwa

Cevap: A) Tapigga

Açıklama: Tokat’ın Zile ilçesi yakınlarında bulunan Maşat Höyük’te Ord. Prof. Dr. Tahsin Özgüç tarafından yapılan kazılarda Hititlere ait çok sayıda çivi yazılı tablet ve mühür bulunmuştur. Bu belgelerin okunması sonucunda bu sınır garnizonu kentinin antik adının “Tapigga” olduğu kesin olarak lokalize edilmiştir. Burası, Hititlerin belalısı olan Kaşka kavimlerine karşı kurulan stratejik bir uç kalesidir.

12. “Ege kıyılarında dağlar denize ….. uzanır; Karadeniz kıyılarında dağlar denize ….. olarak uzanmaktadır.”
Yukarıdaki cümlede yer alan boşluklara sırasıyla aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) paralel, yatay
B) dik, paralel
C) dik, ters
D) yatay, dik
E) paralel, dik

Cevap: B) dik, paralel

Açıklama: Anadolu’nun temel fiziki coğrafya kuralıdır. Tektonik hareketler sonucu Ege Bölgesi’ndeki dağlar (Bozdağlar, Aydın Dağları vb.) kıyı çizgisine “dik” uzanır; bu durum girintili çıkıntılı bir kıyı yapısı (koy, körfez) oluşturur ve iç kesimlere ulaşımı kolaylaştırır. Karadeniz (ve Akdeniz) kıyılarında ise dağlar (Kuzey Anadolu Dağları) denize “paralel” uzanır; bu da boyuna kıyı tipini oluşturur ve iç kesimlerle bağlantıyı zorlaştırır.

13. Yazının icadı ne zaman gerçekleşmiştir?

A) MÖ 3. binyıl
B) MÖ 1. binyıl
C) MÖ 2. binyıl
D) MÖ 5. binyıl
E) MÖ 4. binyıl

Cevap: E) MÖ 4. binyıl

Açıklama: Tarihi başlatan en büyük buluş olan yazının (çivi yazısı) icadı, Güney Mezopotamya’da Uruk kentinde Sümerler tarafından yaklaşık MÖ 3200’lü yıllarda (MÖ 3500 ile MÖ 3000 arası) gerçekleştirilmiştir. Kronolojik yüzyıl hesaplamasına göre bu tarih dilimi “MÖ 4. Binyıl”ın (MÖ 4000 – MÖ 3001) sonlarına tekabül etmektedir.

14. Aşağıdaki kentlerden hangisinin günümüzdeki yeri kesin olarak bilinmektedir?

A) Hattuşa
B) Haisehla
C) Ankuwa
D) Hakmiş
E) Kantişişa

Cevap: A) Hattuşa

Açıklama: Hitit İmparatorluğu’nun görkemli başkenti “Hattuşa”, günümüzde Çorum ilinin Boğazkale (eski adıyla Boğazköy) ilçesinde yer almaktadır. 1900’lerin başından beri kesintisiz devam eden kazılar ve bulunan on binlerce tablet sayesinde, Boğazköy’ün Hattuşa olduğu tüm bilim dünyasınca “kesin olarak” bilinmekte olup, alan UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Diğer kentlerin (Hakmiş, Ankuwa vb.) yerleri halen çeşitli höyüklerle tartışmalı olarak eşleştirilmektedir.

15. Aşağıdakilerden hangisi Arzawa ülkeleri içine girmez?

A) Hapalla
B) Mira
C) Kizzuwatna
D) Şeha Nehri
E) Wiluşa

Cevap: C) Kizzuwatna

Açıklama: Hitit metinlerinde geçen “Arzawa Ülkeleri”, Batı ve Güneybatı Anadolu’da (Ege bölgesi civarı) hüküm süren ve zaman zaman Hititlere isyan eden Luvi kökenli krallıklardan oluşur. Bunlar arasında Mira, Hapalla, Şeha Nehri Ülkesi ve Wiluşa (Truva bölgesi) sayılır. Ancak “Kizzuwatna”, Batı Anadolu’da değil, tamamen farklı bir coğrafyada; Güneydoğu Anadolu’da (Çukurova/Kilikya bölgesi) yer alan Hurri ve Luvi unsurlarının karıştığı ayrı bir krallıktır.

16. Yazılı kaynaklara göre II. Muwatalli, Hitit başkentini Hattuşa’dan nereye taşımıştır?

A) Tarhuntaşşa
B) Pedaşşa
C) Kuşşara
D) Kaşka
E) Kızzuwatna

Cevap: A) Tarhuntaşşa

Açıklama: Mısır ile meşhur Kadeş Savaşı’nı yapan Hitit Büyük Kralı II. Muwatalli, hem Mısır cephesine (güney) daha yakın olmak hem de kuzeyden gelen tehlikeli Kaşka kavimlerinin baskısından uzaklaşmak amacıyla, devletin yönetim merkezini (başkenti) geçici bir süreliğine Hattuşa’dan daha güneye, “Tarhuntaşşa” kentine taşımıştır.

17. Aşağıdakilerden hangisi Batı Anadolu’daki yerleşmelerden biri değildir?

A) Altıntaş
B) Demircihöyük
C) Troia
D) Tavşanlı
E) Beycesultan

Cevap: B) Demircihöyük

Açıklama: Türkiye’nin arkeolojik coğrafyasında Troia (Çanakkale), Beycesultan (Denizli) ve Altıntaş ile Tavşanlı höyükleri (Kütahya civarı) net bir şekilde Batı Anadolu (Ege) kültür bölgesine aittir. Ancak M. Korfmann tarafından kazılan “Demircihöyük”, Eskişehir sınırları içerisinde yer alıp coğrafi ve kültürel olarak daha çok İç Anadolu (Merkez) bölgesinin özelliklerini gösteren bir geçiş yerleşimidir. Bu nedenle doğrudan Batı Anadolu yerleşimi olarak sınıflandırılmaz.

18. Tarhuntaşşa kentini ve bölgesini tespit etmek amacıyla kim tarafından arazi araştırması yapılmıştır?

A) Albrecht Goetze
B) Manfred Korfmann
C) Turan Efe
D) Massemiliano Forlanini
E) Ali Dinçol

Cevap: E) Ali Dinçol

Açıklama:

19. Maddi kültür kalıntıları ile ilgilenen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarih
B) Sosyoloji
C) Jeoloji
D) Felsefe
E) Arkeoloji

Cevap: E) Arkeoloji

Açıklama: Geçmişte yaşamış insan topluluklarının ürettiği; çanak çömlekler, binalar, aletler, silahlar, heykeller ve mezarlar gibi her türlü “Maddi Kültür” kalıntısını (toprak altından veya su altından) kazı yoluyla gün yüzüne çıkarıp inceleyen ve insanlık tarihini yeniden inşa eden bilim dalına “Arkeoloji” adı verilir. Tarih daha çok yazılı belgelere dayanırken, arkeoloji doğrudan eşyanın (maddenin) kendisine odaklanır.

20. Aşağıdakilerden hangisi Hatti ülkesi sınırları içine girmez?

A) Amasya
B) Sivas
C) Çorum
D) Yozgat
E) Van

Cevap: E) Van

Açıklama: “Hatti Ülkesi”, Kızılırmak yayı içerisinde (Orta Anadolu) kalan bölgeyi ifade eder. Günümüz illeriyle Çorum, Yozgat, Sivas ve Amasya bu tarihi bölgenin tam kalbinde, Hatti ve Hititlerin çekirdek anavatanı içinde yer alır. Ancak “Van” ve çevresi, Doğu Anadolu Bölgesi’nde olup Antik Çağ’da Hurrilerin ve daha sonra “Urartu” Krallığı’nın (Nairi ülkelerinin) sınırları içerisindedir; Hatti ülkesi ile alakası yoktur.