İŞL104U Yönetim ve Organizasyon Ünite -2

Giriş

Yönetim düşüncesi, insanlık tarihi kadar eski olmakla birlikte, modern anlamda örgüt ve işletme kavramlarının şekillenmesi Sanayi Devrimi sonrasında ivme kazanmıştır. Endüstriyel üretimin artması, iş gücünün belirli norm ve standartlar çerçevesinde yönetilmesi gerekliliğini doğurmuştur. Bu durum, klasik yönetim kuramlarından davranışsal ve çağdaş yaklaşımlara kadar uzanan geniş bir teorik çerçevenin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Klasik Dönem Yönetim Yaklaşımları

1. Bilimsel Yönetim (Frederick W. Taylor ve Gilbreth’ler)
Klasik dönemin ilk ayağı olan bilimsel yönetim yaklaşımı, iş süreçlerinin sistematik ölçümlerle (iş ve zaman etütleri) iyileştirilmesini savunur. Frederick W. Taylor, işçilerin performansını maksimum düzeye çıkarmak için her işin en iyi yöntemle standartlaştırılması gerektiğini öne sürmüştür. Frank ve Lillian Gilbreth ise “hareket etütleri” yaparak gereksiz adımları ortadan kaldırmayı hedeflemiştir. Bu yaklaşımlar, verimliliği ciddi oranda artırmış ancak çalışanların sosyal ve psikolojik ihtiyaçlarını göz ardı etmesi nedeniyle eleştirilmiştir.

2. Yönetim Süreci Yaklaşımı (Henri Fayol)
Henri Fayol, yönetimi planlama, örgütleme, komuta etme, koordinasyon ve kontrol gibi fonksiyonlara ayırarak yöneticilerin sorumluluk alanlarını netleştirmiştir. Fayol’un 14 ilkesinde (işbölümü, otorite, disiplin, emir-komuta birliği vb.) örgüt yapısının nasıl ideal bir şekilde düzenlenebileceğine dair rehberlik sunulur. Bu yaklaşım, yöneticilik fonksiyonlarını evrensel ilkeler üzerinden açıklayarak yönetim eğitimine önemli bir katkı sağlamıştır.

3. Bürokrasi Yaklaşımı (Max Weber)
Weber, “ideal bürokrasi” kavramıyla, kuralların yazılı, otorite yapısının net olduğu bir örgüt modelini tasvir etmiştir. Bürokrasi, işin kişilere göre değil; makam, kural ve prosedürlere göre yapılmasını öngörür. Weber’in teorisi sayesinde örgütlerde yetki ve sorumluluk dengesi daha net çizilmiş, aynı zamanda liyakat sistemi önem kazanmıştır. Fakat katı kuralcılık zamanla hantallığa ve yavaş karar almaya yol açabilmektedir.

Neoklasik (Davranışsal) Yönetim Yaklaşımları

Klasik dönemde göz ardı edilen çalışan memnuniyeti, motivasyon ve grup dinamikleri, davranışsal yaklaşımların odak noktası olmuştur. Hawthorne Araştırmaları (Elton Mayo ve arkadaşları) çalışanların sosyal ve psikolojik gereksinimlerinin verimlilik üzerindeki etkisini açık bir şekilde göstermiştir. Bu dönemde Abraham Maslow’un “İhtiyaçlar Hiyerarşisi” ve Douglas McGregor’un “X ve Y Teorisi” de yöneticilerin insan kaynağına daha bütüncül yaklaşması gerektiğini vurgulamıştır.

Çağdaş Yönetim Yaklaşımları

1. Sistem Yaklaşımı
Bir örgütü, çevresiyle etkileşim hâlinde olan bir bütün olarak görür. Girdiler, dönüştürme süreci ve çıktı döngüsü üzerinden örgütlerin sürekliliğini inceleyen bu yaklaşım, entropi, negatif entropi, sinerji gibi kavramlarla örgütlerin canlı bir mekanizma olduğunu savunur. Böylece, yönetimin sadece iç süreçleri değil, dış çevre faktörlerini de hesaba katması gerektiği anlaşılmıştır.

2. Durumsallık (Contingency) Yaklaşımı
Durumsallık yaklaşımına göre “en iyi yönetim yöntemi” diye bir şey yoktur; örgütün çevresi, teknolojisi, çalışanların profili ve benzeri koşullar neyi gerektiriyorsa o uygulanmalıdır. Yani “durum” değiştikçe yönetim stili, örgüt yapısı ve liderlik anlayışı da değişmelidir. Bu bakımdan, örgütlerin esnek ve uyarlanabilir olması önem kazanır.

3. Modern ve Postmodern Yaklaşımlar
Günümüzde, bilgi teknolojilerinin gelişimiyle birlikte öğrenen örgütler, çevik yönetim, inovasyon odaklı yönetim gibi yeni kavramlar öne çıkmaktadır. Ekip çalışması, yatay örgüt yapıları, proje bazlı esnek çalışma modelleri, klasik hiyerarşik yapıları dönüştürmektedir. Özellikle küreselleşme ve dijitalleşme, örgütlerin sınırlarını bulanıklaştırmış ve yöneticilerin stratejik karar alırken daha çok veri analizi, pazar trendleri ve çevik uygulama yöntemlerine başvurmasını gerekli kılmıştır.

Sonuç

Yönetim düşüncesi; klasik teorilerden davranışsal modellere, sistem yaklaşımından durumsallık teorisine kadar çok geniş bir yelpazede şekillenmiştir. Her bir yaklaşım, kendi dönemin ihtiyaçları ve örgütlerin içinde bulunduğu sosyo-ekonomik koşullar doğrultusunda gelişmiştir. Günümüzde ise dijital dönüşüm, küreselleşme ve esnek çalışma modelleriyle birlikte, yöneticilerin farklı kuramsal bakış açılarını harmanlaması kaçınılmaz hâle gelmiştir. Örgüt içi verimlilik, çalışan memnuniyeti ve yenilikçi iş modellerini dengeleyebilen yöneticiler, bu dönüşüm sürecinde başarılı olacaktır. Dolayısıyla, yönetim süreçleri için tek bir “mükemmel yöntem” bulunmamakta; tam tersine, örgütün çevresi ve iç dinamiklerine uygun esnek, öğrenmeye açık ve yaratıcı stratejiler benimsenmektedir.

1- Aşağıdakilerden hangisi örgütleri etkileyen sosyal faktörlerden biri değildir?

A) Yasal düzenlemeler
B) Değerler
C) Tutumlar
D) İnançlar
E) Toplumsal algılar

Cevap : A) Yasal düzenlemeler

Açıklama : “Sosyal faktörler” toplum içindeki değerler, tutumlar, inançlar, algılar ve kültürel normlar gibi ögeleri içerir. Yasal düzenlemeler ise daha çok “politika” ve “hukuk” başlığı altında incelenir. Bu nedenle örgütler üzerinde etki yapan sosyal faktörler arasında yasal düzenlemeler doğrudan sayılmaz. Yasal düzenlemeler, örgütlerin faaliyetlerini belirleyen “dış çevre” unsurlarından biri olarak kabul edilir ancak “sosyal” boyutun bir parçası değildir.

2- Aşağıdakilerden hangisi klasik yönetim yaklaşımlarından biridir?

A) Durumsallık
B) Sistem
C) Sayısal yönetim
D) Yönetim süreci
E) Davranışsal yönetim

Cevap : D) Yönetim süreci

Açıklama : Klasik yönetim yaklaşımları genel olarak üç alt başlıkta incelenir: Bilimsel Yönetim (Taylor ve Gilbreth’ler), Yönetim Süreci Yaklaşımı (Fayol) ve Bürokrasi (Weber). “Yönetim süreci” yaklaşımı, klasik dönemde Henri Fayol’un yönetim fonksiyonlarını sistematik hâle getirmesiyle önemli bir yer tutmuştur. Durumsallık (contingency), sistem yaklaşımı veya davranışsal yönetim, daha sonraki çağdaş veya neo-klasik akımlara aittir.

3- Aşağıdakilerden hangisi sistematik yönetim yaklaşımının örgütsel hedeflere ulaşmak için öngördüğü tedbirlerden biri değildir?

A) Görevlerin ve sorumlulukların özenle belirlenmesi
B) Bilginin kullanımı için belirli araçların geliştirilmesi
C) Maliyet muhasebesi sisteminin geliştirilmesi
D) Görevlerin yerine getirilmesi için esnek yöntemlerin geliştirilmesi
E) Ücret yönetimi sisteminin geliştirilmesi

Cevap : D) Görevlerin yerine getirilmesi için esnek yöntemlerin geliştirilmesi

Açıklama : Sistematik yönetim yaklaşımı, iş süreçlerini standart hâle getirmek ve örgüt içi faaliyetleri mümkün olduğunca formalize etmek üzerine odaklanır. Görev tanımlarının net yapılması, maliyet ve muhasebe sistemlerinin geliştirilmesi, verimli ücret yönetimi mekanizmalarının kurulması bu yaklaşımın temel tedbirlerindendir. Esnek yöntemlerin geliştirilmesi ise daha çok “çağdaş yönetim yaklaşımlarında” ve “durumsallık yaklaşımında” karşımıza çıkan bir anlayıştır.

4- Bilimsel yönetim yaklaşımının öncüsü aşağıdaki kişilerden hangisidir?

A) Mary Parker Follett
B) Adam Smith
C) Frederick W. Taylor
D) Douglas McGregor
E) Ludwig von Bertalanffy

Cevap : C) Frederick W. Taylor

Açıklama : Bilimsel Yönetim Yaklaşımı, iş ve zaman etütlerine dayalı olarak verimliliği artırmayı hedefleyen klasik yönetim teorilerinin temel taşıdır. Bu yaklaşımın kurucusu Frederick W. Taylor’dır. Taylor, iş gücü verimliliğini artırmak için standartlaştırılmış prosedürler ve zaman ölçümleri kullanmayı önermiştir.

5- Frank ve Lillian Gilbreth’in yönetim düşüncesine yaptığı katkı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çalışanların eğitilmesine önem verilmesi
B) Örgütün sistem olarak düşünülmesi
C) Rakiplerin sürekli olarak izlenmesi gerekliliğine vurgu yapılması
D) Örgütü çevreleyen dış çevre koşullarının önemine vurgu yapılması
E) Hareket etütleri

Cevap : E) Hareket etütleri

Açıklama : Frank ve Lillian Gilbreth, Bilimsel Yönetim Yaklaşımı kapsamında “hareket etütleri” kavramını geliştirmiştir. Bu çalışmalarla amaç, gereksiz hareketleri ortadan kaldırarak çalışanların verimliliğini artırmak ve yorgunluğu azaltmaktır. Gilbreth’lerin “therbligs” olarak adlandırdıkları 17 temel el ve vücut hareketi incelemesi, endüstriyel mühendislik ve ergonominin temellerini atmıştır.

6- Aşağıdakilerden hangisi Fayol’a göre endüstriyel bir girişimin yerine getirmesi gereken temel faaliyetlerden biri değildir?

A) Pazarlama
B) Teknik
C) Güvenlik
D) Muhasebe
E) Yönetsel

Cevap : A) Pazarlama

Açıklama : Henri Fayol, bir işletmenin yerine getirmesi gereken temel faaliyetleri; teknik (üretim), ticari (alım-satım), finansal (sermaye yönetimi), güvenlik (koruma), muhasebe (kayıt ve raporlama) ve yönetsel (planlama, örgütleme, komuta etme, koordinasyon ve kontrol) olarak sıralamıştır. “Pazarlama” doğrudan Fayol’un listelediği faaliyetlerden biri olarak geçmemektedir, onun “ticari faaliyet” tanımı içerisinde kısmen yer bulsa da Fayol doğrudan “pazarlama” kelimesini kullanmamıştır.

7- İdeal bürokrasi yaklaşımını pekiştiren yönetim düşünürü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Frederick W. Taylor
B) Frank ve Lillian Gilbreth
C) Henri Fayol
D) Mary Parker Follett
E) Max Weber

Cevap : E) Max Weber

Açıklama : Bürokrasinin yönetim anlayışındaki önemini ilk defa sistematik olarak vurgulayan düşünür Max Weber’dir. Weber’e göre “ideal bürokrasi”, yasal-rasyonel otoriteye, belirli bir hiyerarşi ve formel kurallara dayanır. Bu sayede örgüt içinde işlerin öngörülebilir, düzenli ve tarafsız bir şekilde yapılması hedeflenir.

8- Aşağıdakilerden hangisi Hawthorne araştırmalarının bulgularından biridir?

A) Örgüt içerisindeki yerine getirilen hareketlerin zamansal ölçümü yapılmalıdır.
B) Örgüt içerisinde sosyal ve psikolojik faktörler önemlidir.
C) Dış çevre örgüt üzerinde önemli ölçüde etkilidir.
D) Çalışanlar ekonomik güdüleyicilerle güdülenirler.
E) Yöneticiler emir-komuta zincirine bağlı kalmalıdır.

Cevap : B) Örgüt içerisinde sosyal ve psikolojik faktörler önemlidir.

Açıklama : Hawthorne araştırmaları, çalışanların verimliliğini sadece fiziksel koşulların değil, sosyal ve psikolojik faktörlerin de büyük ölçüde etkilediğini göstermiştir. Çalışma gruplarındaki ilişkiler, çalışanların duyguları, yönetici ile çalışan arasındaki iletişim gibi konuların performans üzerindeki etkisi bu araştırmalarla belirginleşmiştir.

9- Aşağıdakilerden hangisi açık sistemin temel unsurlarından biri değildir?

A) Girdiler
B) Dönüştürme süreci
C) Çıktılar
D) Koordinasyon
E) Çevre

Cevap : D) Koordinasyon

Açıklama : Açık sistem yaklaşımı, örgütü “girdi, dönüştürme süreci, çıktı ve çevre” gibi temel unsurları olan dinamik bir yapı olarak ele alır. Koordinasyon ise yönetim fonksiyonlarının veya yönetsel süreçlerin bir parçası olarak görülür; ancak açık sistemin “ana unsuru” olarak sayılmaz. “Koordinasyon” daha çok örgüt içi işleyiş ile ilgilidir.

10- Sistemin bozulma eğilimi göstermesi ve sonunda ortadan kalkması olarak tanımlanabilecek kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sinerji
B) Karşılıklı bağımlılık
C) Entropi
D) Negatif entropi
E) Geribildirim

Cevap : C) Entropi

Açıklama : Sistem teorisine göre entropi, sistemin bozulmaya ve düzensizliğe doğru eğilim göstermesidir. Zaman içinde enerji kaybeden veya dış çevreyle etkileşimi azalan sistemler “çöküşe” ya da işlevsizliğe giderler. Negatif entropi ise bozulmanın tam tersine; sistemin kendini yenilemesi ve canlılığını korumasıdır.