İŞL104U Yönetim ve Organizasyon Ünite -3

Giriş

Örgütler, var oldukları andan itibaren birçok çevresel faktörün etkisi altında kalırlar. Bu faktörlerin bir kısmı örgütün iç çevresi olarak tanımlanan liderlik, örgüt kültürü, çalışanlar ve örgüt yapısı gibi unsurlardan kaynaklanırken, bir kısmı da dış çevre dediğimiz ekonomik, politik, teknolojik ve sosyo-kültürel boyutlarla ilgilidir. Yönetim uygulamalarında başarılı olmak, örgütün bu iç ve dış çevre faktörleriyle sağlıklı bir etkileşim kurmasına bağlıdır.

Örgüt ve İç Çevre İlişkisi

İç çevre, bir örgütün doğrudan kontrol edebildiği, şekillendirebildiği ve kararlarını uygulayabildiği alanı ifade eder. Liderlik ve yönetim tarzı, örgüt kültürü, çalışanların motivasyon düzeyi, insan kaynakları politikaları, örgüt yapısı ve süreç yönetimi gibi unsurlar bu kapsamda değerlendirilir. Örneğin, güçlü bir örgüt kültürü, çalışanların davranışlarını ortak hedefler doğrultusunda biçimlendirirken, otoriter veya katılımcı bir liderlik tarzı örgüt içindeki ilişki biçimlerini ve iş verimini doğrudan etkiler.

Dış Çevre: Makro ve Mikro Boyutlar

Dış çevre unsurları, örgütün makro çevresi ve mikro çevresi olmak üzere iki ana başlıkta incelenebilir. Makro çevrede genellikle PEST (Politik, Ekonomik, Sosyal, Teknolojik) analizi yapılır. Politik istikrar, yasal düzenlemeler, ekonomik büyüme oranları, faiz ve döviz kurları, teknolojik ilerlemeler, toplumun sosyo-kültürel yapısı örgütün faaliyetlerini önemli ölçüde şekillendirir. Mikro çevrede ise rakipler, tedarikçiler, müşteriler, aracılar ve kamu kurumları gibi örgüte daha yakın bir etkileşim alanı söz konusudur.

• Politik Faktörler: Hükümet politikaları, vergi düzenlemeleri, istikrar veya belirsizlik ortamı gibi unsurlar örgütlerin stratejik kararlarını etkiler.
• Ekonomik Faktörler: Enflasyon, işsizlik oranı, gelir dağılımı, toplam talep gibi değişkenler, örgütlerin üretim ve satış politikalarını doğrudan etkileyen başlıklardır.
• Sosyal Faktörler: Toplumsal değerler, yaşam tarzları, demografik yapı ve eğitim seviyesi, örgütlerin ürün/hizmet geliştirme süreçlerini yönlendirebilir.
• Teknolojik Faktörler: Ar-Ge çalışmaları, otomasyon, dijitalleşme ve inovasyon kapasitesi, örgütlerin rekabet gücünü arttırmak için izlediği stratejilerde belirleyici olabilir.

Örgüt Kültürü ve Sosyal Sorumluluk

Örgüt kültürü, örgüt içindeki yazılı veya yazılı olmayan tüm değerleri, normları ve davranış kalıplarını ifade eder. Bu kültür, müşterilerle iletişimden toplantı düzenine, kıyafet kodlarından hiyerarşik ilişkilere kadar pek çok alanda kendini gösterir. Üç temel düzeyde incelenen örgüt kültürü (gözle görülür yapılar ve semboller, paylaşılan değerler ve temel varsayımlar), örgüt performansını ve çalışan bağlılığını doğrudan şekillendirir.

Diğer yandan, sosyal sorumluluk ve yönetsel etik de örgütle çevre arasındaki etkileşimin önemli bir boyutudur. İşletmeler, sadece kâr etmeyi amaçlamanın ötesine geçerek toplumsal ihtiyaçları, çevre sorunlarını ve adil iş uygulamalarını gözetmekle yükümlüdür. Farklı din, medeniyet ve felsefi yaklaşımlardan doğan sosyal sorumluluk anlayışı, günümüz iş dünyasında giderek zorunlu bir standart hâline gelmiştir. İşletmeler; sosyal, etik ve gönüllü sorumluluklarını yerine getirerek hem kurumsal imajlarını korur hem de sürdürülebilirliklerini güçlendirir.

Etik Kodlar ve Yönetsel Etik

Organizasyonlarda “etik kodlar” veya “yönetsel kodlar” adı verilen ilke setleri, çalışanların ve yöneticilerin davranışlarını düzenleyerek örgüt içinde bir etik kültürü oluşturmayı amaçlar. Dürüstlük, şeffaflık, adalet, ayrımcılık yapmama ve doğaya saygı gibi ilkeler, işletmenin iç ve dış paydaşlarına olan yaklaşımını belirler. Bu kodların ihlâli, ihmal, yolsuzluk, ayrımcılık veya psikolojik yıldırma (mobbing) gibi etik dışı davranışları beraberinde getirebilir ve örgüt itibarını ciddi ölçüde zedeler.

Dış Çevre Koşullarında Stratejik Uyum

Özellikle küreselleşme ve dijitalleşme çağında, örgütlerin dış çevre koşullarına hızla uyum sağlaması hayati önem taşır. Ekonomik krizler, pandemi, yeni teknolojiler veya siyasal istikrarsızlıklar gibi faktörler örgütlerin stratejilerini sürekli revize etmesini gerektirir. Bu nedenle, pazar araştırmaları, rekabet analizi, senaryo planlama ve risk yönetimi gibi uygulamalar örgütün dış çevreyle bağlarını güçlendirerek esnek ve çevik bir yapıya kavuşmasını kolaylaştırır.

Sonuç

Örgütlerin başarısı, iç çevre unsurları ile dış çevre faktörleri arasında sağlanacak stratejik uyuma bağlıdır. Liderlik tarzının örgüt kültürüyle bütünleşmesi, çalışanların etkin bir şekilde yönetilmesi, sosyal sorumluluk ve etik ilkelerin işletme yönetimine entegre edilmesi, dış çevre analizleriyle desteklenerek sürekli revize edilen stratejilerle bir araya gelmelidir. Bu bütüncül yaklaşım, örgütlerin hem içsel verimliliğini hem de dış çevredeki rekabet gücünü artırır. Sonuç olarak, örgüt ve çevresi arasındaki etkileşimi doğru yönetebilen işletmeler, sürdürülebilir başarıyı yakalama şansına daha fazla sahip olacaktır.

1- Örgütsel çevrenin tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşletmeyle benzer ürünleri üreten işletmelerin oluşturduğu çevre
B) Örgütün bir bölümünü ya da bütününü etkileme potansiyeline sahip tüm faktörler
C) İşletmeyi kuşatan fiziksel ve finansal faktörler
D) İşletmeyi oluşturan iç çevre unsurları
E) İşletmenin başarısı ya da başarısızlığını etkileme potansiyeline sahip tüm faktörler

Cevap : B) Örgütün bir bölümünü ya da bütününü etkileme potansiyeline sahip tüm faktörler

Açıklama : Örgüt, içinde bulunduğu çevreyle sürekli etkileşim hâlindedir. Bu çevre, sadece benzer ürün üreten rakiplerden veya fiziksel unsurlardan ibaret değildir; örgüt içi ve örgüt dışı tüm unsurların, işletmenin bir bölümünü veya bütününü etkileme potansiyeli dikkate alınır. Dolayısıyla örgütsel çevre, faaliyetlerin başarısını veya başarısızlığını etkileyebilecek, çok farklı türden faktörleri kapsar.

2- Aşağıdakilerden hangisi işletmenin iç çevresi üzerinde etkili olan faktörlerin etkisini açıklar?

A) Zikzaklı
B) Vektörel
C) Doğrudan
D) Dolaylı
E) Zamana göre değişmeyen

Cevap : C) Doğrudan

Açıklama : İşletmenin iç çevresi, liderlik, örgüt kültürü, çalışanlar, örgüt yapısı gibi unsurlardan oluşur. Bu faktörler işletmenin işleyişini doğrudan (anında ve iç süreçler vasıtasıyla) etkiler. Dış çevre unsurları (rakipler, ekonomik koşullar, teknolojik gelişmeler vb.) ise örgütü daha çok dolaylı biçimde etkiler.

3- Liderlik ve yönetim’in unsuru olduğu çevre aşağıdakilerden hangisidir?

A) İç çevre
B) Dış çevre
C) Hem iç hem de dış çevre
D) Yönetim çevresi ve iç çevre
E) Yönetim çevresi

Cevap : A) İç çevre

Açıklama : Bir örgütün iç çevresi, örgüt yapısı, örgüt kültürü, insan kaynakları, liderlik ve yönetim ekibini içerir. Dış çevre ise makro faktörler (ekonomik, politik, sosyal, teknolojik) ve rekabet unsurlarını barındırır. Liderlik ve yönetim, örgütün içsel bir parçası olduğundan “iç çevre” olarak kategorize edilir.

4- Genel çevrenin analizinde kullanılan PEST analizinin açılımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Politik-Ekonomik-Sosyal-Toplumsal
B) Politik-Ekolojik-Sosyal-Teknik
C) Politik-Ekonomik-Sosyal-Teknik
D) Politik-Ekolojik-Sosyal-Teknolojik
E) Politik-Ekonomik-Sosyal-Teknolojik

Cevap : E) Politik-Ekonomik-Sosyal-Teknolojik

Açıklama : PEST analizi, işletmelerin genel çevre faktörlerini incelemek amacıyla kullanılan bir yöntemdir. “Politik, Ekonomik, Sosyal ve Teknolojik” faktörlerin örgüt üzerindeki muhtemel etkilerini analiz etmeye yarar. Zamanla bu analize Hukuksal (Legal) ve Çevresel (Environmental) unsurlar da eklenerek PESTLE gibi farklı versiyonlar türemiştir.

5- Alışveriş için gittiğiniz mağazaların, ofislerin fiziksel özellikleri ve havası, çalışanların giyim kuşamları, birbirleriyle diyalogları, vb. aşağıdakilerden hangisinin yansımalarıdır?

A) Ofis otomasyonu
B) Örgütsel bağlılık
C) Örgüt kültürü
D) İnsan kaynakları yönetimi
E) Örgütsel motivasyon

Cevap : C) Örgüt kültürü

Açıklama : Örgüt kültürü, çalışanların tutum ve davranışlarından, kullanılan sembollere ve fiziksel mekân düzenlemelerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Bir mağazaya girdiğinizde hissettiğiniz atmosfer, çalışanların giyim tarzı, iletişim biçimleri ve organizasyonun genel tarzı, örgüt kültürünün somut bir yansımasıdır.

6- Örgüt kültürünü oluşturan düzey sayısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 2
B) 3
C) 4
D) 5
E) 6

Cevap : B) 3

Açıklama : Literatürde örgüt kültürünün genellikle üç düzeyde incelendiği kabul edilir: (1) Simgeler, eserler, yapılar gibi gözle görülebilir öğeler, (2) Örgütün paylaşılan değerleri, (3) Temel inanç ve varsayımlar. Bu katmanlar birbirlerini tamamlayarak örgüt kültürünü oluşturur.

7- Sosyal sorumluluğun ortaya çıkış kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sendikalar
B) Sanayi Devrimi
C) Yasalar
D) İşletmeler
E) Farklı medeniyetler ve dinler

Cevap : E) Farklı medeniyetler ve dinler

Açıklama : Sosyal sorumluluk, tarihsel olarak farklı medeniyetlerin, inançların ve felsefi akımların doğrudan veya dolaylı etkileriyle şekillenmiştir. Çevreye saygı, topluma fayda sağlama ve etik davranış gibi prensiplerin kökeni, antik medeniyetler ve dinî öğretilere kadar uzanır.

8- Aşağıdakilerden hangisi ekonomik refah sağlamak ve tüketim gereksinimlerini karşılamak üzere işletmelerin yükümlülüklerine ifade eder?

A) Ekonomik sorumluluklar
B) Yasal sorumluluklar
C) Siyasal sorumluluklar
D) Gönüllü sorumluluklar
E) Etik sorumluluklar

Cevap : A) Ekonomik sorumluluklar

Açıklama : İşletmelerin öncelikli amacı, toplumun tüketim ihtiyaçlarını karşılayarak kâr elde etmektir. Bu, işletmelerin “ekonomik sorumluluğu” olarak tanımlanır. Yasal, etik ve gönüllü sorumluluklar da işletmenin paydaşlarına ve topluma karşı yerine getirmesi gereken diğer önemli yükümlülüklerdir.

9- Aşağıdakilerden hangisi yönetsel faaliyetlerde uyulması gereken etik ilkeler veya davranış kurallarının karşılığıdır?

A) Etik kodlar
B) Ahlak kuralları
C) Ahlak felsefesi
D) Yönetsel kodlar
E) Yönetsel etik

Cevap : D) Yönetsel kodlar

Açıklama : “Yönetsel kodlar”, örgüt içindeki yöneticilerin ve çalışanların uyacağı standartları, prosedürleri ve ilkeleri belirleyen yazılı veya sözlü kurallardır. Bu kodlar; dürüstlük, tarafsızlık, adalet, saydamlık gibi değerleri esas alır ve örgütte etik kültürün yerleşmesine katkı sağlar. “Etik kodlar” da benzer bir anlama gelebilmekle birlikte, işletmelerde özellikle yönetim kademesi için oluşturulan ilke bütünlüğü genellikle “yönetsel kodlar” şeklinde anılır.

10- Aşağıdaki etik dışı davranışlardan hangisi ne sebeple olursa olsun görevin savsaklanması ve geciktirilmesi veya üst tarafından verilen buyrukların geçerli bir neden olmadan yapılmamasını ifade eder?

A) Ayrımcılık
B) Psikolojik yıldırma
C) Yolsuzluk
D) İhmal
E) Kayırma

Cevap : D) İhmal

Açıklama : İhmal; görevin yerine getirilmemesi, savsaklanması veya gereksiz yere geciktirilmesi anlamına gelir. Bu davranış, örgütsel sonuçlar açısından ciddi sorunlara yol açabilir. Ayrımcılık, psikolojik yıldırma (mobbing), yolsuzluk ve kayırma ise etik dışı davranışların diğer farklı türlerini ifade eder.