ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi Ünite -4

Metodolojik sayıtlılar, her araştırma sürecinde olduğu gibi afet sosyolojisinde de hangi veri toplama ve analiz yöntemlerinin kullanılacağını belirleyen çerçeveyi oluşturur. Toplumların risk algıları, kültürel örüntüleri ve dayanışma pratikleri bu alanda önemli veri kaynaklarıdır. Afetin mahiyeti, toplumsal yapının tüm katmanlarını etkilerken, özellikle kırılgan grupların (yaşlılar, engelliler, çocuklar vb.) afet esnasında daha fazla risk altında olduğu gözlemlenir.

Tarihsel süreç incelendiğinde, Chicago Okulu gibi erken dönem sosyolojik yaklaşımların, afetlerin toplumsal boyutlarını anlamaya öncülük ettiği görülür. Zamanla gelişen kuramsal çalışmalar, afetlerin yalnızca “doğal” olmadığını, insan faktörünün ve toplumsal eşitsizliklerin felaketlerin boyutunu belirlemede etkili olduğunu ortaya koymuştur.

Afet araştırmalarında en kritik noktalardan biri, tehlike–afet ayrımının doğru yapılmasıdır. Her tehlike, mutlaka bir afete dönüşmez; ancak toplumsal hazırlıksızlık, altyapı eksikliği veya yanlış risk yönetimi, tehlikelerin afetlere dönüşmesine zemin hazırlar. Bu nedenle sosyal sermaye teorisi, “yerel liderlere duyulan güven” ve “dayanışma ağları” gibi faktörlerin, afetlere hazırlık ve müdahale süreçlerinde belirleyici olduğunu ortaya koyar.

Afet sosyolojisinde kültürel örüntülerin araştırılması da oldukça önemlidir. Farklı toplumlar, risk algısı, dini inançlar, geleneksel pratikler ve yerel bilgi kaynakları gibi ögelerden etkilenerek afetlerle başa çıkma stratejileri geliştirir. Bu kültürel dinamikleri dikkate almayan afet yönetimi uygulamaları, yerel halkın desteğini alamayabilir ve beklenen etkiyi göstermeyebilir.

Büyük ölçekli felaketler sonrasında yapılan alan araştırmaları, müdahale süreçlerinde görevler, aktiviteler, insani ve materyal kaynakların dağılımı ve afetin gerçekleştiği alan gibi faktörlerin toplumsal organizasyon açısından ne denli önemli olduğunu kanıtlamıştır. Bu çerçevede, Kreps ve arkadaşları ile Drabek gibi araştırmacılar, farklı zaman ve mekânlarda gerçekleşen afet olaylarını karşılaştırarak sosyolojik kuramların daha sağlam temellere dayandırılmasını sağlamışlardır.

Son dönemlerdeki gelişmeler, afet yönetiminde “Tüm Tehlikeler Yaklaşımı”nın önemini öne çıkarmaktadır. Bu yaklaşım, farklı kaynaklardan gelebilecek (doğal, teknolojik ya da insan kaynaklı) tüm risklere karşı bütüncül bir hazırlık ve müdahale planının oluşturulmasını gerektirir. Böylece yalnızca depremlere veya sel felaketlerine odaklanmak yerine, diğer potansiyel risklerin de gözetilmesi mümkün olur.

Kısacası, afet sosyolojisi, insan ve doğa arasındaki etkileşimde toplumsal organizasyonun oynadığı kritik rolü gözler önüne serer. Tarihsel olarak klasik sosyologların işaret ettiği “daha iyi bir toplum yaratma” hedefi, afetler gibi kriz durumlarında dayanışmanın artması ve sosyal sermayenin etkili şekilde kullanılması ile gerçekleşebilir. Bu ise bütüncül araştırma yöntemleri, disiplinler arası iş birliği ve toplumun aktif katılımıyla mümkün hale gelir.

Afet sosyolojisi çalışmaları, gelecekte oluşabilecek risklere karşı toplumları hem bilinçlendirmeyi hem de dayanıklılık seviyesini yükseltmeyi amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak için politikalar, yerel yönetimler, STK’lar ve uluslararası kuruluşlar arasında etkin bir koordinasyon sağlanması elzemdir. Ancak bu şekilde, farklı kültürel ve sosyoekonomik dinamiklere sahip toplumların afet süreçlerine karşı hazırlıklı olması ve afetlerin olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi mümkün olacaktır.

1- Klasik sosyologların vaadi olarak “bilim aracılığı ile daha yaşanabilir ve özgür bir toplumsallık inşa edilebileceği” sayıltısı, afet sosyolojisi açısından aşağıdakilerden hangisi ile ilişkilendirilemez?

A) Bilim aracılığı ile afetler engellenebilir.
B) Afet çalışmaları açısından sosyal bakımdan kırılganlığı yüksek kesimler önemlidir.
C) Afet çalışmaları açısından kültürel örüntülerin (kalıpların) çalışılması önemlidir.
D) Afet çalışmaları açısından kültürel farklılıkların dikkate alınması önemlidir.
E) Toplumsal dayanışma düzeyi afetlere müdahale süreçleri açısından önemli bir olgudur.

Cevap : A) Bilim aracılığı ile afetler engellenebilir.

Açıklama : Afet sosyolojisi, bilimsel çalışmaların ve toplumun kültürel dinamiklerinin anlaşılmasının afetlerin etkisini azaltmadaki önemini vurgular. Ancak salt “bilim aracılığı ile afetlerin tamamen engellenebileceği” düşüncesi, afet sosyolojisindeki temel bakış açısıyla uyuşmaz. Daha çok kırılganlık analizleri, kültürel farklılıklar ve sosyal dayanışma düzeyleri ön plana çıkar.

2- Afetler ile tehlikeler arasındaki ayrım ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru değildir?

A) Afetler olaylara işaret eder.
B) Tehlikeler risklere işaret eder.
C) Jeanne Kasırgası olayı bir tehlikedir.
D) Jeanne Kasırgası bir afettir.
E) Tehlikeler afetlere göre olgusal nitelik taşımaktadırlar.

Cevap : C) Jeanne Kasırgası olayı bir tehlikedir.

Açıklama : Jeanne Kasırgası somut olarak yaşandığında “afet” niteliği kazanır. Bir kasırga gerçekleşmeden önce potansiyel risk (tehlike) olarak değerlendirilebilir; ancak gerçekleşmiş ve etkilerini göstermişse “afet” olarak tanımlanır. Dolayısıyla “Jeanne Kasırgası olayı bir tehlikedir” ifadesi yanlıştır.

3- Aşağıdakilerden hangisi “potansiyel tehlikeli durumlarda var olan belirsizliklerin en aza indirgenmesi ve kamu güvenliğinin en üst düzeye çıkartılması süreci olarak nitelendirilen” kavramsallaştırmaya karşılık gelmektedir?

A) Afet riski
B) Afetlere müdahale
C) Acil durum yönetimi
D) Afet tehdidi
E) Afet analizi

Cevap : C) Acil durum yönetimi

Açıklama : Acil durum yönetimi; olası veya gerçekleşen afetlere karşı hazırlıklı olma, müdahale etme ve toparlanma süreçlerini kapsar. Bu süreçte belirsizliklerin minimize edilmesi ve toplum güvenliğinin artırılması amaçlanır.

4- Topluluk tarafından yerel liderlere gösterilen yüksek güven derecesinin, afete müdahale etme ve toparlanma süreci boyunca alınacak ortak kararların kabul edilmesini kolaylaştıran en önemli faktör olduğunu ileri süren teori aşağıdakilerden hangisidir?

A) Acil durum yönetimi
B) Sosyal sermaye teorisi
C) Afetlere müdahale teorisi
D) Sosyal hizmet teorisi
E) Kolektif stres teorisi

Cevap : B) Sosyal sermaye teorisi

Açıklama : Sosyal sermaye teorisi, topluluk içindeki güven, normlar ve ağların kolektif eylemde nasıl belirleyici rol oynadığını açıklar. Yüksek güven derecesi, afet gibi olağan dışı durumlarda müdahale süreçlerini kolaylaştıran temel öğelerden biridir.

5- Kolektif stres perspektifini temel alarak, afete müdahale etme süreçlerinin göreli etkililiğini öngörebilecek bir model öneren bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dynes
B) Faupel
C) Drabek
D) Stallings
E) Bates ve Peacock

Cevap : C) Drabek

Açıklama : Drabek, afetlere toplumsal tepki ve örgütlenme boyutunda önemli modeller geliştirmiştir. Kolektif stres perspektifi üzerinden, örgütlü müdahale ve toplumun afet sonrasındaki toparlanma becerisi üzerine öngörüler sunmuştur.

6- Aşağıdaki kuramcılardan hangisi insanların afetlere gösterdikleri tepkilerin kültürel açıdan benzerliklerini ortaya çıkarmıştır?

A) Oliver- Smith
B) Quarantelli
C) Yamamoto
D) Parker
E) Bates

Cevap : D) Parker

Açıklama : Parker, farklı kültürlerdeki afet tepkilerinin benzer noktalara sahip olduğunu ortaya koyarak, afetlere ilişkin kültürel yaklaşımlarda ortak kalıpların varlığına işaret etmiştir. Bu çalışmalar, afetlerin evrensel bazı davranış özelliklerini olduğunu da gösterir.

7- Aşağıdakilerden hangisi Kreps ve arkadaşlarının afetlere verilen tepkileri kodladıkları toplumsal örüntü kodlarken dayandıkları dört temel anahtardan biri değildir?

A) Aktiviteler
B) Görevler
C) İhtiyaçlar
D) İnsani ve materyal kaynaklar
E) Alanlar

Cevap : C) İhtiyaçlar

Açıklama : Kreps ve ekibi, afetlere verilen tepkileri incelerken “Aktiviteler, Görevler, İnsani ve materyal kaynaklar, Alanlar” şeklinde dört ana unsura odaklanmıştır. Bu kodlama yaklaşımı “ihtiyaçlar” başlığı yerine daha işlevsel ayrımları öne çıkarmaktadır.

8- Aşağıdaki kuramcılardan hangisi afet sosyolojisi alanına katkılarını sosyal sermaye teorisi ile vermiştir?

A) Dynes
B) Kreps
C) Drabek
D) Quarantelli
E) Domborsky

Cevap : A) Dynes

Açıklama : Dynes, afet sonrası dayanışma, güven ve topluluk içi ilişkileri açıklamak üzere sosyal sermaye teorisini ön plana çıkarmıştır. Bu yaklaşım, afet sürecinde toplulukların dayanıklılığını (resilience) artıran faktörlerden birinin de sosyal sermaye olduğunu savunur.

9- Acil durum yönetiminde “Tüm Tehlikeler Yaklaşımı”nın temel alınması gerektiğini savunan kuramcılar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dynes ve arkadaşları
B) Drabek ve Hoetmer
C) Kreps ve arkadaşları
D) Bates ve Peacock
E) Enarson ve arkadaşları

Cevap : B) Drabek ve Hoetmer

Açıklama : Drabek ve Hoetmer, acil durum yönetiminde sadece belirli afet risklerine odaklanmak yerine tüm muhtemel tehlikeleri hesaba katan bir yaklaşımın gerektiğini vurgular. Bu, farklı tipteki afetlerin ortak hazırlık çerçeveleriyle yönetilmesini sağlar.

10- Afet Araştırma Merkezi’nde yıllarca yaptıkları görüşmeleri analiz ederek genel bir afet müdahale teorisine ulaşarak afet çalışmalarında bir dönüm noktası oluşturan ekip aşağıdakilerden hangisidir?

A) Quarantelli ve arkadaşları
B) Enarson ve arkadaşları
C) Drabek ve arkadaşları
D) Kreps ve arkadaşları
E) Dynes ve arkadaşları

Cevap : D) Kreps ve arkadaşları

Açıklama : Kreps ve arkadaşları, yaptıkları kapsamlı görüşmeler ve analizlerle genel bir afet müdahale teorisi geliştirip afet çalışmalarına kuramsal düzeyde büyük katkılar sunmuşlardır. Bu katkılar, örgütlü toplumsal yanıtın karmaşık yönlerini açıklamaya ışık tutmuştur.