ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi Ünite -8

Afetlerin İktisadi ve Toplumsal Etkileri: Kapsamlı Bir Analiz

Afetler, toplumsal ve ekonomik yapıyı çok boyutlu bir şekilde etkileyen olağanüstü durumlardır. Hem üretim ve gelir düzeyinde hem de kültürel ve psikolojik boyutlarda ciddi değişimler ortaya çıkar. Bu makalede, afetlerin iktisadi ve toplumsal etkilerini birlikte ele alarak, kırılganlık düzeyi yüksek kesimleri ve genel kalkınma süreçlerini nasıl etkilediğini açıklamayı hedefliyoruz.

1. Afetlerin Ekonomik Boyutu

Doğrudan ve İkincil Kayıplar: Afetler, altyapı yıkımı, fabrika ve işletmelerin zarar görmesi, tedarik zincirlerinin sekteye uğraması gibi konularda doğrudan kayıplar yaratır. İkincil etkiler ise uzun vadede ortaya çıkar; işsizlik artışı, sermaye yetersizliği, borç yükünün yükselmesi bu süreçte gözlemlenebilir.

KOBİ’ler ve Finansal Kırılganlık: Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ’ler), finansal kaynaklarının sınırlı olması ve düşük ölçekli sermayeye sahip olmaları nedeniyle afetler karşısında büyük işletmelere göre daha hassastır. Afet sonrası ekonomik toparlanmanın gecikmesinde KOBİ’lerin yaşadığı kayıplar önemli bir pay sahibidir.

Kalkınma ve Bölgesel Etkiler: Afetler, kalkınma sürecindeki ülke ve bölgelerde derin izler bırakır. Özellikle düşük gelirli ülkelerde afet sonrası toparlanma maliyetleri yüksek olduğu gibi, kalkınma hedeflerine ulaşmak daha da zor hale gelir.

2. Afetlerin Toplumsal Sonuçları

Göç ve Demografik Değişimler: Yaşanılan bölgenin ciddi oranda zarar görmesi, toplumun başka bölgelere göç etmesine neden olur. Bu durum, hem göç alan hem de göç veren yerlerde sosyokültürel ve ekonomik dönüşümlere zemin hazırlar.

Sosyal Psikoloji ve Travma: Toplumun afet sonrasında yaşadığı korku, kayıp duygusu ve belirsizlik duygusal travmalara yol açar. Bu travma, uzun süreli kaygı bozukluklarına ve toplumsal uyum sorunlarına neden olabilir. Bu noktada, psikososyal destek hizmetleri kritik önemdedir.

Yaşam Kalitesi ve Sosyal Uyum: Konutların yıkılması, altyapının bozulması, kamu hizmetlerinin kesintiye uğraması gibi durumlar, toplumun genel yaşam kalitesini düşürür. Afet sonrasında iyileşme süreci bazen yıllar alabilir ve özellikle yoksul kesimler daha büyük risk altında kalır.

3. Sürdürülebilir Kalkınma Perspektifinden Afetler

Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKH): Afetlerin etkilerini azaltmak, SKH çerçevesinde ele alınır. İklim eylemi, yoksullukla mücadele, temiz su ve sanitasyon, nitelikli eğitim gibi başlıklar, afet riskinin ve etkilerinin azaltılmasında kritik faktörlerdir.

Ekolojik Etkiler: Afetlerin ekolojik boyutu, doğal kaynakların tahrip olması, biyolojik çeşitliliğin zarar görmesi ve çevre kirliliğinin artması şeklinde yansır. Bu durum, sürdürülebilir kalkınma çalışmalarını doğrudan sekteye uğratır.

4. Kırılganlık ve Dayanıklılık

Kırılganlık Göstergeleri: Bir toplumun afet riskine karşı ne kadar hassas olduğu, genellikle gelir düzeyi, altyapı kalitesi, sosyal destek sistemleri ve tam istihdam politikalarıyla ilgilidir. Gelişmemiş ülkelerde kırılganlık genellikle daha yüksektir.

Dayanıklılık Stratejileri: Afet sonrasında hızlı toparlanmayı sağlayacak politikalar, erken uyarı sistemleri, sigorta mekanizmaları ve sosyal sermayeyi güçlendiren uygulamalar, dayanıklılığı artırır. Sivil toplum kuruluşları ve devlet kurumlarının koordineli çalışması bu süreçte hayati önem taşır.

Sonuç ve Değerlendirme

Afetlerin iktisadi ve toplumsal etkileri birbirini besleyen bir yapıya sahiptir. Üretim alt yapısının çökmesi, sosyoekonomik koşulları zayıflatırken; bu zayıflama, toplumsal dayanışmayı da test eder. Uzun vadede afetlerin izlerini silmek, toplumun dayanıklılığını geliştirmek ve kalkınma hedeflerini yeniden inşa etmek için kapsayıcı politikalara ve güçlü sosyal destek mekanizmalarına ihtiyaç vardır. Bu sayede, afet kaynaklı yıkımın kalıcı etkilerini asgariye indirmek ve daha sürdürülebilir bir gelecek inşa etmek mümkün olacaktır.

1- Aşağıdakilerden hangisi sürdürülebilir kalkınma hedeflerinden biri değildir?

A) Nitelikli eğitim
B) Temiz su ve sıhhi koşullar
C) Eşitsizliklerin azaltılması
D) İklim eylemi
E) Anne sağlığının iyileştirilmesi

Cevap : E) Anne sağlığının iyileştirilmesi

Açıklama : Birleşmiş Milletler’in Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri arasında Nitelikli eğitim, Temiz su ve sıhhi koşullar, Eşitsizliklerin azaltılması ve İklim eylemi gibi başlıklar vardır. Anne sağlığının iyileştirilmesi ise daha çok “Binyıl Kalkınma Hedefleri” (MDGs) kapsamında özel bir hedefti; Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri arasında birebir bu tanımla yer almamaktadır.

2- Aşağıdakilerden hangisi afetlerin ekonomik etkilerinden biridir?

A) Yaşam koşullarını muhafaza edebilmek amacıyla göç
B) Yaşam alanlarının tahrip olması
C) Satış, pazarlama ve dağıtım ağının sekteye uğraması
D) Yaşam önceliklerinin değişmesi
E) Toplumun psikolojisinin bozulması

Cevap : C) Satış, pazarlama ve dağıtım ağının sekteye uğraması

Açıklama : Afetlerin ekonomik etkileri doğrudan üretim, ticaret ve finansal faaliyetler üzerinde yoğunlaşır. Satış, pazarlama ve dağıtım ağlarının sekteye uğraması, ekonominin can damarı sayılan tedarik zincirini bozar. Göç ve yaşam alanlarının tahribi gibi faktörler daha çok toplumsal/sosyolojik sonuçlardır. Psikolojik etkenler ise sosyal-psikolojik boyutu yansıtır.

3- Aşağıdakilerden hangisi afetlerin toplumsal etkilerinden biridir?

A) Toplumun psikolojisinin bozulması
B) Satış, pazarlama ve dağıtım ağının sekteye uğraması
C) KOBİ’lerin faaliyetlerinin geri dönülmez bir zarara uğraması
D) Üretim alanlarının tahribatı
E) İş gücü kaybı

Cevap : A) Toplumun psikolojisinin bozulması

Açıklama : Afetlerin toplumsal etkileri genellikle psikolojik travma, aile ilişkilerinde bozulma, sosyal uyum sorunları ve göç olgusu gibi boyutlarda ortaya çıkar. “Satış ve pazarlama ağlarının sekteye uğraması” veya “KOBİ’lerin zarar görmesi” gibi durumlar daha çok ekonomik etkiler kapsamındadır.

4- Aşağıdakilerden hangisi afetlerle kalkınmanın boyutlarından birini ifade etmektedir?

A) Bilişsel
B) Eğitsel
C) Bölgesel
D) Psikolojik
E) Nörolojik

Cevap : C) Bölgesel

Açıklama : Afetlerle kalkınma arasındaki ilişki birçok boyutta incelenebilir. Bunlardan biri bölgesel boyuttur; afetler belirli bir bölgeyi ağır etkiler ve bölgenin kalkınma seviyesinde gerilemeye, eşitsizliklerin artmasına neden olabilir. Bilişsel, eğitsel veya nörolojik boyutlar daha çok bireysel/psikolojik incelemelere girerken, “bölgesel” vurgu kalkınma disiplininde önemli bir analiz düzeyidir.

5- 1999 yılında yaşanan Marmara Depreminin doğrudan ekonomik zararı yaklaşık kaç milyar dolar düzeyindedir?

A) 3,4 – 10 milyar dolar
B) 1,8 – 2,6 milyar dolar
C) 1 – 2 milyar dolar
D) 6,6 – 7,6 milyar dolar
E) 11,5 – 16,7 milyar dolar

Cevap : A) 3,4 – 10 milyar dolar

Açıklama : 1999 Marmara Depremi, Türkiye ekonomisine önemli ölçüde zarar vermiştir. Çeşitli kaynaklarda rakamlar farklılık gösterse de doğrudan ekonomik zarar, genellikle 3,4 – 10 milyar dolar aralığı şeklinde ifade edilir.

6- Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Marmara Depremi’nde resmî rakamlara göre yaklaşık 17 bin insan hayatını kaybetmiştir.
B) KOBİ’ler büyük ölçekli firmalara göre daha dayanıklıdır.
C) KOBİ’ler büyük ölçekli firmalara göre daha esnek bir yapıya sahiptir.
D) Afetlerin ekolojik etkileri de önemli düzeyde olabilmektedir.
E) Toplumsal travmalar afet sonrasında ortadan kalkmamaktadır.

Cevap : B) KOBİ’ler büyük ölçekli firmalara göre daha dayanıklıdır.

Açıklama : Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ’ler), esnek bir yapıya sahip olmalarına rağmen, finansal ve kurumsal kaynakları sınırlı olduğu için genellikle büyük ölçekli firmalardan daha kırılgan durumdadır. Dolayısıyla KOBİ’lerin daha dayanıklı olduğu ifadesi yanlıştır.

7- Gelişmemiş ülkelerin, ________________.

(Yukarıdaki cümleyi aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru biçimde tamamlar?)

A) afetle mücadele baş edebilme kapasitesi yüksektir.
B) afete müdahale kapasitesi yüksektir.
C) afete maruziyeti ve finansal kırılganlıkları yüksektir.
D) afet sonrası normalleşmesi hızlı ve kolaydır.
E) afet öncesi hazırlık kapasitesi gelişmiştir.

Cevap : C) afete maruziyeti ve finansal kırılganlıkları yüksektir.

Açıklama : Gelişmemiş (veya az gelişmiş) ülkelerde altyapı, ekonomik kaynaklar ve kurumsal kapasitelerin zayıf olması, bu ülkelerin afetlere daha fazla maruz kalmasına ve afet sonrası toparlanma süreçlerinde daha yüksek finansal kırılganlıklara yol açar.

8- Aşağıdakilerden hangisi afetlerin doğrudan toplumsal yaşamı etkileyen sonuçlarından biri değildir?

A) Göç
B) Finansal hizmet alanlarının tahrip olması
C) Yaşam alanlarının tahrip olması
D) Toplumsal psikolojinin bozulması
E) Yaşam kalitesinin düşmesi ya da yok olması

Cevap : B) Finansal hizmet alanlarının tahrip olması

Açıklama : Finansal hizmet alanlarının (bankalar, borsalar vb.) tahrip olması, daha çok ekonomik alt yapı ile ilgilidir. Afetlerin toplumsal etkileri doğrudan göç, psikolojik bozulma, yaşam alanlarının yıkımı ve yaşam kalitesinin azalması gibi sonuçlarla kendini gösterir.

9- Aşağıdakilerden hangisi afetlerin ekonomik etkilerini ele alan sınıflardan birini ifade etmektedir?

A) İkincil etkiler
B) Büyük etkiler
C) Küçük etkiler
D) Mezo düzeydeki etkiler
E) Mikro düzeydeki etkiler

Cevap : A) İkincil etkiler

Açıklama : Afetlerin ekonomik etkileri genellikle doğrudan etkiler, dolaylı (ikincil) etkiler ve uzun vadeli etkiler şeklinde sınıflandırılır. “İkincil etkiler” (indirect impacts), afet sonrası ortaya çıkan üretim kaybı, gelir eksilmesi, tedarik zinciri kopması gibi, doğrudan yıkımın ötesindeki sonuçları kapsar.

10- Aşağıdakilerden hangisi kırılganlık göstergelerinin temel sınıflandırmalarından biridir?

A) Tam istihdam taahhüdü
B) Sosyal güvenlik
C) Ekonomik meşruiyet
D) Yoksulluk
E) İş çevresi

Cevap : A) Tam istihdam taahhüdü

Açıklama : Kırılganlık göstergeleri, bir ülkenin afet veya kriz dönemlerinde ne ölçüde direnç gösterebileceğini belirler. Tam istihdam taahhüdü, sosyoekonomik kırılganlığı azaltabilecek temel politikalardan biridir. “Yoksulluk” veya “sosyal güvenlik” kırılganlığın belirleyicileri olarak görülebilir; ancak tipik sınıflandırmalarda iş güvencesi ve tam istihdam taahhüdü önemli bir kırılganlık göstergesi olarak değerlendirilir.