Edebiyat Sanat ve Toplum 2024-2025 Vize Soruları

Edebiyat, Sanat ve Toplum: Karşılıklı İnşa Süreçleri

Giriş

Edebiyat ve sanat, yalnızca estetik haz nesneleri değil, aynı zamanda toplumsal yapıların aynası ve eleştirisidir. Decameron’dan Don Kişot’a, Ütopya’dan Robinson Crusoe’ya uzanan çizgide metinler, üretildikleri tarihsel bağlamın sınıf, iktidar ve ideoloji haritasını yansıtır. Bu makale, sanatın toplumla kurduğu çok katmanlı bağı çözümlemeyi amaçlar.

Rönesans ve Ulusal Dillerin Yükselişi

İtalyanca yazılan Decameron, Latincenin skolastik tekeline meydan okuyarak yerel dilin kolektif belleğini kodladı. Halk dilinin meşrulaşması, toplumsal tabakalar arasında yeni bir iletişim kanalı açtı ve “millî edebiyat” kavramının tohumlarını ekti.

Ütopya Geleneği ve Toplumsal Eleştiri

Thomas More’un Ütopya’sı, devingen bir ayna stratejisiyle Tudor İngiltere’sindeki çitleme-yoksullaşma sorunlarını eleştirdi. Ütopyacı adalar –Lilliput, Houyhnhnm Diyarı, Laputa– satirik aygıt olarak 18. yüzyıl siyasi yozlaşmasını görünür kıldı; ada, “toplum laboratuvarı” işlevi görerek dönemin ideolojik krizlerini sahneledi.

Borjuvazinin Romanı: Robinson Crusoe

Defoe’nun kahramanı, bireyci rasyonalitenin ve erken kapitalist girişimciliğin simgesidir. Issız adayı emekle “mülk”e dönüştürmesi, Locke’un mülkiyet teorisinin kurmaca sahnelenişidir. Böylece roman, orta sınıf ideallerinin hegemonik anlatısını kurar.

Don Kişot ve Toplumsal Dönüşüm

Cervantes, şövalye romanını hicvederken feodal değerlerin çözüldüğü, merkantilist zihniyetin yükseldiği bir eşiği temsil eder. Panza’nın pazarlıkçı pragmatizmi ile Don Kişot’un aristokratik nostaljisi arasındaki gerilim, sınıf yapısındaki dönüşümü dramatize eder.

Sanat-Zanaat Ayrışması ve Estetik Hiyerarşi

18. yüzyılda “güzel sanatlar” kategorisinin kurumsallaşması, sanatçı ile zanaatçıyı statüsel olarak ayırdı. Kant’ın “çıkar gütmeyen haz” ilkesi, fayda-değer ekseninde radikal bir kopuş yaratırken, endüstriyel popüler kültür yeni eğlence formları üreterek toplumsal tat hiyerarşisini genişletti.

Edebiyat Sosyolojisi: Üretimden Tüketime

Robert Escarpit’in üç aşamalı modelinde metnin yolculuğu, yazar-yayıncı-kitapçı zinciriyle başlar, okuyucunun yorum praxis’i ile tamamlanır. Dijital çağda bu zincir kırılarak “kendin-yayınla” ve “ağ topluluğu” formlarına evrilmiştir.

Sonuç

Sanat ve edebiyat, toplumsal olanın hem ürünü hem üreticisidir. More’un ütopyacı adası, Swift’in satirik adaları, Defoe’nun girişimci adası ve Cervantes’in rüzgâr değirmenleri, tarihsel sınıf mücadelelerinin sembolik arenalarıdır. Kültür endüstrisinin kitlesel üretim koşullarına rağmen, toplumsal eleştiri işlevi hâlen edebiyat ve sanatın merkezinde yer alır.

1- Daniel Defoe’nun hayatı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Mali ve siyasi nedenlerden dolayı ceza almıştır.
B) Siyasetle iç içe bir hayat geçirmiştir.
C) İyi bir eğitim almıştır.
D) İngiltere’de doğmuş bir kasabın oğludur.
E) Yaptığı işler arasında ticaret, işletmecilik, memurluk ve gazetecilik vardır.

Cevap : C) İyi bir eğitim almıştır..

Açıklama :

2- J. Swift tarafından yazılan “Gulliver’in Gezileri” adlı kitapta “ada”nın kullanılması ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Ada, insanoğlunun çarpıklıklarını daha da çarpıtarak, gülünçleştirerek gösteren bir boy aynasıdır.
B) Yazar, eserinin daha çok okunmasını sağlamak için coğrafi keşiflerin etkilerinden yararlanmak istemiştir.
C) Okuyucuları maceralara çekmek için en uygun mekân adadır.
D) Sınıfsız bir toplum ancak bir adada tasarlanabilir.
E) Edebiyatta yeryüzü cenneti tasvirleri için adalar seçilmiştir.

Cevap : A) Ada, insanoğlunun çarpıklıklarını daha da çarpıtarak, gülünçleştirerek gösteren bir boy aynasıdır.

Açıklama : Swift’in dört “yüzen ada-kıta”sı (Lilliput, Brobdingnag, Laputa, Houyhnhnm Diyarı) satirik ayna görevi görür. Ölçek değişimi (cüceler/devler) insan zaaflarını grotesk biçimde büyütür; Laputa’daki akıl-bilim istismarından Houyhnhnm diyârındaki akıl-dışı “Yahoo”lara dek mekân, ahlâkî eleştiriyi çarpıtarak görünür kılar.

3- Pikaresk romanın kaynağı hangi yüzyıl ve hangi ülkedir?

A) XV. yüzyıl ve İtalya
B) XVI. yüzyıl ve Portekiz
C) XVI. yüzyıl ve İtalya
D) XVI. yüzyıl ve İspanya
E) XV. yüzyıl ve İspanya

Cevap : D) XVI. yüzyıl ve İspanya

Açıklama : 1554 tarihli Lazarillo de Tormes ile başlayan pikaresk (serüvenci serseri anlatıları), İspanya’da Altın Çağ toplumsal çözülmesini hicveder. “Picaro” tipi, soylu-ideal kahramanın yerini alt sınıf kurnazına bırakarak romanın gerçekçi damarını başlatmıştır.

4- T. More tarafından yazılan Ütopya adlı anlatının önemini aşağıdaki ifadelerden hangisi en iyi şekilde açıklamaktadır?

A) Ütopya adasında okuyucuya, dönemin İngiltere’sindeki her şeyin tersi sunulmuştur.
B) Ütopya adasında yaşayan işçi ve aydınlar arasında sınıfsal bir ayrım yoktur.
C) Ütopya adasında sınıfsız bir toplumun nasıl işlediği görülmektedir.
D) Ütopya adasında yaşayan herkes istediği dine inanmakta özgürdür.
E) Ütopya adasında kadınlar erkekler arasında tam bir eşitlik sağlanmıştır.

Cevap : A) Ütopya adasında okuyucuya, dönemin İngiltere’sindeki her şeyin tersi sunulmuştur.

Açıklama : More’un 1516 baskısı, çitleme-yoksullaşma sorunlarıyla boğuşan Tudor İngiltere’sini ters-ayna tekniğiyle eleştirir. Mülkiyet ortak, din hoşgörülü, çalışma zorunlu, altın değersizdir; bu antitez, okuyucuyu mevcut düzenin keyfiliğini sorgulamaya iter.

5- Marksist estetiğin kurucusu olarak kabul edilen, sanat ve edebiyatın temel ilkesinin yararlılık olduğunu düşünen kişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Georg Lukács
B) Georgi Plekanov
C) Karl Marx
D) Trevor Noble
E) Lucien Goldmann

Cevap : B) Georgi Plekanov

Açıklama : Plehanov (1856-1918) “Sanatın Toplumsal Fonksiyonları”nda, sanatın sınıfsal karakter taşıdığını ve estetik değerin tarihsel gerçeklikle “yararlı bağlantı” içinde anlaşılabileceğini savunur; bu görüş, Lukács’ın gerçekçilik kuramına zemindir.

6- Cervantes, Seyyid Hâmid adlı karaktere kitabında neden yer vermiştir?

A) Okuyucudan aktif bir rol beklediği için
B) İspanya’nın Müslümanlarla ilişkileri nedeniyle
C) Anlatıyı gülünçleştirmek için
D) Anlatıyı şaşırtıcı kılmak için
E) Kendisi ile gerçek hayatta tanışmış olduğu için

Cevap : A) Okuyucudan aktif bir rol beklediği için

Açıklama :

7- “Gülliver’in Gezileri”nin yazarı J. Swift’in daha önceki mesleği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gemici
B) Gemilerde çalışan bir doktor
C) Asker
D) Piskopos
E) Nüfuzlu bir gazeteci

Cevap : E) Nüfuzlu bir gazeteci

Açıklama :

8- Ütopya adlı eserin yazarı Thomas More ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Londra’da doğmuştur.
B) Erasmus’un yakın dostudur.
C) Hayatı, idam edildiği için son bulmuştur.
D) Resmî görevlere getirilmiş ve krala danışmanlık yapmıştır.
E) Siyasi hayatında olduğu gibi aile hayatında da mutluluğu bulamamıştır.

Cevap : E) Siyasi hayatında olduğu gibi aile hayatında da mutluluğu bulamamıştır.

Açıklama : More, eşi Jane Colt ile uyumlu evlilik yürütmüş, çocuklarının eğitimiyle bizzat ilgilenmiştir. Diğer maddeler gerçektir: 1478 Londra doğumu, Erasmus dostluğu, VIII. Henry’e başbakanlık yapması ve 1535’te boynunun vurulması.

9- Hristiyanlıkta kiliselerde resimlere yer verilmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Resimlerle uhrevi bir ortam yaratılıyordu.
B) Kiliseler ressamların koruyucusu-hamisiydiler.
C) Monarşilerde kiliselerin resimlerle süslenmesi istenirdi.
D) Resimler dini bilgiyi yayma amacına hizmet ediyordu.
E) Kilise resim siparişleri veriyordu.

Cevap : D) Resimler dini bilgiyi yayma amacına hizmet ediyordu.

Açıklama : Ortaçağ’da “Biblia pauperum” (yoksulların İncil’i) prensibi uyarınca okuma-yazma bilmeyen cemaate ikonografiyle öğretim sağlanmıştır; fresk ve vitray, dogmatik sahneleri görselleştirerek kateşez işlevi görür.

10- Robinson Crusoe’un aşağıdaki toplumsal sınıflardan hangisinin gücünü dile getirdiği düşünülebilir?

A) Din adamları
B) İşçi sınıfı
C) Aristokrasi
D) Orta sınıf
E) Yeni orta sınıf

Cevap : D) Orta sınıf

Açıklama : Crusoe’nun bireyci girişimcilik, tasarruf-yatırım ahlâkı ve kolonyal kaynak sömürüsü anlatısı, 18. yüzyıl İngiliz “middling sort” ethosunu yüceltir; Weberci “protestan iş ahlâkı”nın kurguya bürünmüş biçimidir.

11- “Decameron” adlı anlatı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Yaklaşık 650 yıl önce yaşanmış salgın deneyimi hakkında bilgi vermektedir.
B) XIV. yüzyılda İtalya’daki ticari hayat ile ilgili ipuçları vermektedir.
C) Temalardan biri, dünya tarihinde önemli bir yeri olan Floransa şehridir.
D) Kitap, 10 öyküden oluşmaktadır.
E) İtalyanca ve halk ağzı ile yazılmıştır.

Cevap : D) Kitap, 10 öyküden oluşmaktadır.

Açıklama : Boccaccio’nun eseri 10 günde 10’ar hikâye, toplam 100 öykü içerir. Bu yapı “cento-novelle” formu ile roman öncesi anlatı tekniğine geçiş basamağıdır.

12- Romanın ortaya çıkış süreci dikkate alındığında yüz öykünün anlatıldığı XIV. yüzyıla ait bir metin olan Decameron’un önemine dair aşağıda verilen ifadelerden hangisi daha doğru/isabetli bir değerlendirme olur?

A) Floransa’daki aile içi ilişkileri anlattığı için önemlidir.
B) İtalyan dilinde yani halk ağzı ile yazıldığı için önemlidir.
C) Veba salgını sırasındaki Floransa’yı anlattığı için önemlidir.
D) İnsanların veba salgını sırasında geliştirdikleri farklı davranışları yansıttığı için önemlidir.
E) Bireyin erdemlerini, aklı ve yeteneği önemsediği için önemlidir.

Cevap : B) İtalyan dilinde yani halk ağzı ile yazıldığı için önemlidir.

Açıklama : Petrarka-Boccaccio kuşağı, Latin yerine volgare (halk dili) kullanarak ulusal edebiyatın temellerini atmıştır; bu tercih, modern romanın dilsel meşruiyetini hazırlamıştır.

13- Zanaatçı faydalı ürünler üretir. Güzel sanatlar inceltilmiş zevki temsil eder; popüler ürünler ise eğlendiricidir.
Yukarıdaki ifadeye göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Güzel sanatlara ait eserlerin hitap ettiği toplumsal tabaka diğerlerinden farklıdır.
B) Güzel sanat ve popüler sanat eserleri arasında niteliksel farklılıklar vardır.
C) Zanaat, güzel sanat ve popüler sanat ürünleri birbirinden farklılaşmıştır.
D) Zanaatçı ve sanatçı mesleki açıdan farklılaşmıştır.
E) Güzel sanat eserleri, zanaat ürünleri gibi, faydalı oldukları için üretilirler.

Cevap : E) Güzel sanat eserleri, zanaat ürünleri gibi, faydalı oldukları için üretilirler.

Açıklama : Kant sonrası estetik, “saf estetik haz” ilkesini öne çıkarır; bu nedenle güzel sanat, doğrudan kullanım değeri (fayda) hedeflemez. Zanaat ve popüler sanat ise pratik yarar veya eğlence işlevi taşır.

14- Don Kişot’un sosyolojik açıdan en önemli özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cervantes’in bu kitabı ideal okur için yazmasıdır.
B) Farklı edebiyat türlerini barındırmasıdır.
C) Don Kişot’un okurun gözleri önünde yaratılmasıdır.
D) Dönemin şövalye romanlarını hicvetmek için yazılmasıdır.
E) Feodal düzenden merkantilist düzene geçişe dair bir anlatı olmasıdır.

Cevap : E) Feodal düzenden merkantilist düzene geçişe dair bir anlatı olmasıdır.

Açıklama : Hidalgo Don Quijote’nun “soylu” hayal dünyası ile Sancho Panza’nın “pazarlıkçı” gerçekçiliği, feodal-köylü ilişkilerinden erken kapitalist kırsal pazar ekonomisine geçişin alegorisidir.

15- J. Swift, Lilliput adını verdiği adada okuyucuya ne anlatır?

A) İnsan aklının felsefe ile uğraşırken körleşebileceğini anlatır.
B) Ufacık boyda olmalarına rağmen rüşvet, dolandırıcılık, adam kayırma gibi cambazlıklarla işlerini sürdüren insanları anlatır.
C) İnsana çok benzeyen “yahoo” adlı iğrenç hayvanların yaşadığını anlatır.
D) Kadın soyunun güvenilmez olduğunu anlatır.
E) Adada, dev cüsseli oldukları için hantal, çirkin, pis kokulu gövdelere sahip insanların yaşadığını anlatır.

Cevap : B) Ufacık boyda olmalarına rağmen rüşvet, dolandırıcılık, adam kayırma gibi cambazlıklarla işlerini sürdüren insanları anlatır.

Açıklama : Lilliputluların fiziksel “küçüklüğü”, siyasal ahlâksızlıklarının tam ters oranda büyüklüğünü hicveder; bakanlık ip cambazlığı, yumurta kavgası vb. semboller, Hanover İngiltere’sindeki parti çıkarcılığına gönderme yapar.

16- “Ütopya” adasındaki kentlerin tasarımı ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Başkent, Ütopya adasının tam ortasındadır.
B) Adadaki evler, herkesin kolayca satın alabileceği şekilde yapılmıştır.
C) Başkentin surları, taş köprüleri, geniş, çamursuz sokakları ve rahat evleri vardır.
D) Ütopya adasında 54 kent vardır.
E) Kentler birbirine yürüyerek ulaşım mesafesindedir.

Cevap : B) Adadaki evler, herkesin kolayca satın alabileceği şekilde yapılmıştır.

Açıklama : Ütopya’da özel mülkiyet yoktur; evler dört yılda bir kura ile değiş-tokuş edilir. “Satın alma” ibaresi More’un ortak-mülkiyet ilkesine aykırıdır.

17- Don Quijote’un yel değirmenlerine saldırmasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yel değirmenlerinin kötü kalpli devler olduğunu düşünür.
B) Seyyid Hâmid tarafından zorlandığı için yel değirmenlerine saldırır.
C) Yel değirmenlerinin, koruduğu prensesin krallığını ele geçirmek isteyen caniler olduğunu düşünür.
D) Yel değirmenlerinin Komutan de Còrdoba olduklarını düşünmektedir.
E) Yel değirmenlerini düşman ordular olarak görmektedir.

Cevap : A) Yel değirmenlerinin kötü kalpli devler olduğunu düşünür.

Açıklama : “Dev” yanılsaması, Don Kişot’un şövalye romanlarındaki fantastik imgeleri gerçek hayata transfer ettiğini gösterir; aklî-zihinsel gerçeklikten kopuşun sembolüdür.

18- Tarihsel ve toplumsal olarak sanat ve sanatçının değişim aşamaları düşünüldüğünde aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Uzun süreler boyunca sanatçı denildiği zaman sadece ressam ya da besteciler değil ayakkabıcı, araba tekerleği yapımcısı ya da simyacılar da anlaşılıyordu.
B) Sanatçı ile zanaatçının mesleki olarak ayrışmasının toplumsal sonuçlarından biri, statülerinin farklılaşmasıdır.
C) Sanatçı ile zanaatçının mesleki olarak ayrışması XX. yüzyılda gerçekleşmiştir.
D) XVIII. yüzyıla gelindiğinde güzel sanatlar kategorisi (şiir, resim, heykelcilik, mimarlık, müzik) ile zanaatlar ve popüler sanatlar (ayakkabıcılık, nakışçılık, hikâye anlatıcılığı, popüler şarkılar gibi) birbirinden ayrışmıştır.
E) Günümüzde herhangi bir şeyin sanat olarak tanımlanması için “prestijli” güzel sanat olması gerekmektedir.

Cevap : C) Sanatçı ile zanaatçının mesleki olarak ayrışması XX. yüzyılda gerçekleşmiştir.

Açıklama : Ayrışma 18. yüzyıl Aydınlanması’nda, Batteux’nun “Les Beaux-Arts Réduits à un Même Principe” (1746) eseriyle kavramsallaşmıştır; XX. yüzyıl değil.

19- R. Escarpit tarafından tanımlandığı şekliyle aşağıdakilerden hangisi edebiyat sosyolojisinin üretim boyutunda yer almaz?

A) Yayıncı
B) Yazar
C) Okuyucu
D) Kitapçı
E) Dağıtımcı

Cevap : C) Okuyucu

Açıklama : Escarpit’in “üretim-dağıtım-tüketim” modelinde yazar, yayıncı, matbaacı, dağıtıcı ve kitapçı üretim zinciridir; okuyucu ise “tüketim” boyutuna aittir.

20- Aşağıdaki isimlerden hangisi XIX. yüzyılda din, töre, âdet ve yasalar gibi toplumsal kurumlar ile edebiyat arasındaki karşılıklı ilişkiye dikkat çeken ilk kişilerden biridir?

A) Jean-Jacques Rousseau
B) Victor Hugo
C) Germaine de Staël
D) Karl Marx
E) Robert Escarpit

Cevap : C) Germaine de Staël

Açıklama : Madame de Staël’in “De la Littérature Considérée dans ses Rapports avec les Institutions Sociales” (1800) eseri, edebiyatı hukuk-din-ahlâk sistemleriyle ilişkisel olarak inceleyerek edebiyat sosyolojisinin öncü metinlerinden olmuştur.