Türk İktisat Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Orta Asya ve Göçebe Türk Devletlerinde İktisadi Yaşam

İlk göçebe Türk devletlerinde asli geçim kaynağı hayvancılıktı. Hunlar ve Göktürkler’de şehir hayatı gelişmemiş, yarı göçebe bir hayat devam etmiştir. Türklerin İslamı kabul etmeye başlamaları Göktürkler döneminde olmuştur. İslami coğrafyanın yayılması, Türk devletlerinde nakdi ekonomiye geçişi hızlandırmıştır.

Türk tarihinde ilk yerleşikliğe geçiş, Uygur Türk Devleti’nin 745 yılında Ordu-Balık şehrini kurup başkent ilan etmesiyle başlamıştır. Göçebe Türklerin yerleşikliğe geçişinin 14. yüzyılın sonlarında başladığı bilgisi doğru değildir, bu süreç daha erken başlamıştır. Eski Türklerin şehir hayatını benimsememelerinin bir nedeni olarak Türk nüfusunun az olması gösterilmektedir. Göçebe dönemine ait Orhun Yazıtları gibi dikili taş anıtlarda Türk devletlerinden bahsedilmektedir; bahsedilmediği bilgisi yanlıştır.

Selçuklu Dönemi İktisadi Yapısı

Selçuklu döneminde Anadolu’da tarım üretiminde ve Büyük Selçuklu döneminde iç ve dış ticarette önemli gelişmeler yaşanmıştır. Ahi Evran’ın özellikle devlet yöneticilerine hitaben kaleme aldığı ve Kümelenme Modeli’ni tasvir ettiği siyasetname türündeki eserinin ismi “Leta’if-i Hikmet”tir. Selçuklu döneminde Tımar sisteminin önemli bir yer tuttuğu veya bu dönemdeki iktisadi dönüşümlerin dünya iktisat tarihinde yer almadığı gibi ifadeler doğru değildir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisadi Hayat

• Temel İlkeler ve Toprak Sistemi: Osmanlı Devleti’nin en önemli iktisadi ilkelerinden biri olan Fiskalizm, devlete ait gelirleri mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkarma amacını taşır. Osmanlı toprak sistemi başlıca “tımar”, “zeamet”, “has”, “evkaf” ve “ocaklık” gibi bölümlere ayrılmıştı. Evkaf arazileri, padişahlar veya onların izniyle vezirler tarafından cami, medrese gibi hayır kuruluşlarına ayrılan topraklardı. Tımar sistemi içerisinde tımar sahipleri, tahsil edecekleri vergi türleri açısından “serbest” ve “serbest olmayan” olarak ikiye ayrılırdı. Serbest tımarlarda cezai vergiler tımar sahibi tarafından alınırdı. Tımar sahibinin savaş zamanında savaşa katılmaması, tımarının elinden alınması için geçerli bir sebepti.
• Esnaf Teşkilatı ve Üretim: Osmanlı döneminde esnaf imtiyazları mevcuttu. Üretme ve hammadde satın alma imtiyazları patentle ilişkilidir. Esnafa tanınan imtiyazlar arasında hangi malın, hangi kalitede, hangi bölgede üretileceği ve hangi fiyattan satılacağı gibi konular bulunurdu. Teknoloji geliştirme zorunluluğu bu imtiyazlardan biri değildi. Belirli bir ürünün, belirli bölgede, belirli üreticilerce üretilmesi ve satılması hakkını içeren uygulama ise imtiyazlı üretimdir.
• Ticaret Mekanları: Osmanlı’da ticaret yapılan mekânlar arasında arastalar, kapanlar, bedestenler ve hanlar yer alırdı. Külliyeler, doğrudan ticaret yapılan mekânlar arasında sayılamaz. Hanların, imalattan ziyade sadece mamul mal alım satımının yapıldığı yerler olduğu bilgisi de doğru değildir; hanlarda üretim faaliyetleri de bulunabilirdi.

Yerleşik Türk devletlerinde genel olarak bitkisel üretimi çiftçiler, sanayi üretimini esnaf birlikleri, hayvancılığı yörükler ve ticareti serbest tüccarlar yapardı. Güvenlik ve denetim faaliyetleri ise özel sektör tarafından değil, devlet tarafından yürütülürdü.

Sanayileşme Çabaları ve Cumhuriyet’in İlk Yılları

Osmanlı’nın son dönemlerinde sanayiyi canlandırma çabaları görülmüştür. Islah-ı Sanayi Komisyonu’nun öngördüğü ekonomik tedbirler arasında gümrük resimlerinin artırılması, sanayi okulları kurulması, esnafın şirketleşmesi ve malların standartlara bağlanması yer alır. Tekel haklarının kaldırılması bu komisyonun tedbirleri arasında değildir.

1927’de yürürlüğe giren Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun ilk hâli 1913 yılında yürürlüğe girmiştir. Cumhuriyet’in ilk yönetici ve fikir kadroları ise ilk olarak sanayi kapitalizmi temelli bir ekonomik düzen hedeflemişlerdir.

1- 1927’de yürürlüğe giren Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun ilk hâli hangi tarihte yürürlüğe girmiştir?

A) 1913
B) 1908
C) 1921
D) 1923
E) 1915

Cevap : A) 1913

Açıklama :

2- Cumhuriyet’in ilk yönetici ve fikir kadroları ilk olarak nasıl bir ekonomik düzen hedeflemişlerdir?

A) Hizmet temelli bir ekonomik düzen
B) Sanayi kapitalizmi
C) Merkantalist
D) Korporatist
E) Tarım ekonomisi

Cevap : B) Sanayi kapitalizmi

Açıklama :

3- Aşağıdakilerden hangisi Islah-ı Sanayi Komisyonu’nun öngördüğü ekonomik tedbirler arasında sayılamaz?

A) Tekel haklarının kaldırılması
B) Gümrük resimlerinin artırılması
C) Sanayi okulları kurulması
D) Esnaf zümrelerinin birleşerek aralarında şirketler meydana getirmesi
E) Malların kalite ve fiyat bakımından standartlara bağlanması

Cevap : A) Tekel haklarının kaldırılması

Açıklama : Islah-ı Sanayi Komisyonu, gümrük resimlerinin artırılması, sanayi okullarının kurulması, esnaf zümrelerinin birleşmesi ve malların kalite/fiyat standartlarına bağlanması gibi tedbirleri öngörmüştür. Tekel haklarının kaldırılması, Islah-ı Sanayi Komisyonu’nun öngördüğü tedbirler arasında yer almaz.

4- Aşağıda verilenlerden hangisi Osmanlı Devleti’nin en önemli iktisadi ilkesi olarak kabul edilen “vergi” olgusunun ilkesel olarak ismidir?

A) Kişi başına düşen gelir
B) Tüketim
C) Fiskalizm
D) Gelir dağılımı
E) Üretim

Cevap : C) Fiskalizm

Açıklama : Osmanlı Devleti’nin en önemli iktisadi ilkelerinden biri, vergi gelirlerinin toplanmasına ve hazinenin güçlendirilmesine odaklanan “Fiskalizm”dir.

5- I. Selçuklu Sultanı I. Alaattin Keykubat, 1231 yılında Söğüt’ün Bizans’tan fethinde etkili olan Ertuğrul Gazi’ye, Söğüt ve Domaniç/Kütahya ile arasında kalan bölgeyi ikta olarak verdi. II. İkta karşılığı askeri görev olarak da Ertuğrul Gazi, Söğüt-Domaniç sınır boyunu maiyetindeki askerleriyle korumak ve gaza faaliyetlerinde bulunmak üzere komutan olarak atanmıştır. III. İktası’nın yanında Ertuğrul Gazi’ye Selçuklu devleti adına gerekirse Bizans topraklarında savaşa girebilmek yetkisi de verilmiştir. IV. Ertuğrul Gazi Bizans tarafından tüm Anadolu topraklarının dini ve askeri lideri olarak tanınmıştır.
Ertuğrul Gazi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) III ve IV
C) I, II ve IV
D) I, II ve III
E) I ve II

Cevap : D) I, II ve III

Açıklama :

6- “Osmanlı döneminde esnaf imtiyazlarının üç gelişme aşaması vardır. Bunlardan üretme ve hammadde satın alma imtiyazları ….. ilişkilidir. Ürünü satma hakkı ise marka ile ilişkilidir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) patentle
B) sanayiyle
C) ticaretle
D) hizmetle
E) üretimle

Cevap : A) patentle

Açıklama :

7- I. Hun, Göktürk ve Hun Türk devletlerinin başkenti Ötüken’di. II. Türklerin İslamı kabul etmeye başlamaları Göktürkler döneminde oldu. III. Uygur Türk Devleti, Ordu-Balık şehrini 745 yılında kurup başkent ilan ederek Türk tarihinde ilk yerleşikliğe geçişi başlattı. IV. Uygurlar Çinin Göktürklerden alarak işgal ettiği bugünkü Doğu Türkistan bölgesinde yer alan geniş tarım havzasını da yeniden kontrol altına aldı. V. Göçebe dönemine ait dikili taş anıt kitabelerde Türk Devletlerinden bahsedilmez.
Orta Asya Türk Devletleri için yukarıdaki ifadelerden hangisi veya hangileri yanlıştır?

A) III ve IV
B) Yalnız I
C) I ve II
D) Yalnız V
E) Yalnız II

Cevap : D) Yalnız V

Açıklama : Göçebe dönemine ait dikili taş anıt kitabelerde Türk Devletlerinden bahsedilmez ifadesi yanlıştır. Orhun Yazıtları gibi dikili taş anıtlarda Türk devletlerinden bahsedilmektedir. Diğer öncüller ise genel olarak doğru bilgilerdir.

8- Aşağıda “İlk Göçebe Türk Devletleri” hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Göçebe Türk devletlerinde asli geçim kaynağını hayvancılık oluşturmaktaydı.
B) Göçebelerin ve göçebe Türklerin yerleşikliğe geçişi 14. Yüzyılın sonlarından itibaren başlamıştır.
C) Yarı göçebe topluluklarda sanayi ve sınır komşuları ile yapılan ticaret önemli ekonomik faaliyetler haline gelmiştir.
D) Hunlar ve Göktürkler’de şehir hayatı gelişmemiş, yarı göçebe hayat devam etmiştir.
E) İslami coğrafyanın yayılması Türk devletlerinde nakdi ekonomiye geçişi hızlandırmıştır.

Cevap : B) Göçebelerin ve göçebe Türklerin yerleşikliğe geçişi 14. Yüzyılın sonlarından itibaren başlamıştır.

Açıklama : Göçebelerin ve göçebe Türklerin yerleşikliğe geçişi 14. yüzyılın sonlarından değil, daha erken dönemlerde (Uygurlar dönemi gibi) başlamıştır.

9- Şehir kurma ve şehre yerleşme fikrinin tartışılmasına rağmen eski Türklerin şehir hayatını benimsememelerinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türk nüfusu azdı.
B) Şehirler dış saldırılara karşı korunamayacağı için, yerleşikliği benimsemiyorlardı.
C) Şehri besleyemeyecekleri için kurmuyorlardı.
D) Şehir kurmaya elverişli coğrafyaya sahip değillerdi.
E) Şehir kurmayı bilmiyorlardı.

Cevap : A) Türk nüfusu azdı.

Açıklama :

10- I. Osmanlı İmparatorluğu’nda tımar sahipleri tahsil edecekleri vergi türleri açısından “serbest” ve “serbest olmayan” tımarlar şeklinde ikiye ayrılmıştı. II. Serbest olmayan Tımarlarda vergiler Tımar sahibi tarafından toplanılır, vergiler üzerindeki bütün haklarda yine tımar sahibinin olurdu. III. Serbest tımarlarda cezai vergiler (Rüsûm-ı serbestiye v.b.) tımar sahibi tarafından alınırdı.
Tımar sistemi ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) Yalnız III
C) I ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve III

Açıklama : Osmanlı İmparatorluğu’nda tımar sahipleri tahsil edecekleri vergi türleri açısından “serbest” ve “serbest olmayan” tımarlar şeklinde ikiye ayrılmıştı (I. öncül doğrudur). Serbest tımarlarda cezai vergiler (Rüsûm-ı serbestiye v.b.) tımar sahibi tarafından alınırdı (III. öncül doğrudur). Serbest olmayan tımarlarda vergiler tımar sahibi tarafından toplanmazdı, dolayısıyla II. öncül yanlıştır.

11- Ahi Evran’ın özellikle devlet yöneticilerine hitaben kaleme aldığı ve Kümelenme Modeli’ni tasvir ettiği siyasetname türündeki eserinin ismi nedir?

A) Leta’if-i Gıyasıyye
B) Müsari’u’l-Musarı
C) Mürşidü’l- Kifaye
D) İlmu’t-Teşrih
E) Leta’if-i Hikmet

Cevap : E) Leta’if-i Hikmet

Açıklama : Ahi Evran’ın devlet yöneticilerine hitaben kaleme aldığı ve Kümelenme Modeli’ni tasvir ettiği siyasetname türündeki eserinin ismi “Leta’if-i Hikmet”tir.

12- Aşağıda hanlar hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Kentlerde zanaat ve ticaret için kullanılırdı.
B) Önemli sosyal ve ticari merkezlerdi.
C) Genellikle ticaret rotaları üzerine inşa edilirlerdi.
D) Selçuklu döneminde olduğu kadar Osmanlı döneminde de etkin bir rol üstlenmişlerdir.
E) İmalattan ziyade mamul mal alım satımının yapıldığı yerlerdir.

Cevap : E) İmalattan ziyade mamul mal alım satımının yapıldığı yerlerdir.

Açıklama :

13- Aşağıdakilerden hangisi tımarların sahiplerinin ellerinden alınması için geçerli bir sebeptir?

A) Timar sahibinin savaş zamanlarında gerektiğinden fazla askeri destek sağlaması
B) Timar sahibinin oğullarının dirlik sahibi olmaması
C) Timar sahibinin toprağını bir sene boş bırakması
D) Timar sahibinin ilgilendiği arazisinin vergisini kendi başına toplaması
E) Timar sahibinin savaş zamanında savaşa katılmaması

Cevap : E) Timar sahibinin savaş zamanında savaşa katılmaması

Açıklama : Tımar sahiplerinin tımarlarının ellerinden alınması için geçerli sebeplerden biri, savaş zamanında savaşa katılmama yükümlülüğünü yerine getirmemesidir.

14- Yerleşik Türk Devletlerinde faaliyet alanı ile faaliyeti gerçekleştiren arasında aşağıda verilen eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Bitkisel üretim – Çiftçiler
B) Sanayi Üretimi – Esnaf Birlikleri
C) Hayvancılık – Yörükler
D) Güvenlik ve Denetim – Özel Sektör
E) Ticaret – Serbest Tüccarlar

Cevap : D) Güvenlik ve Denetim – Özel Sektör

Açıklama : Yerleşik Türk Devletlerinde güvenlik ve denetim faaliyetleri genellikle devletin kolluk kuvvetleri ve yargı organları tarafından sağlanırdı, özel sektör tarafından değil.

15- “Osmanlı uygulamasında….. belirli bir ürünün, belirli bölgede, belirli üreticilerce üretilmesi ve satılması hakkını içermektedir.” Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Ahi Teşkilatı
B) imtiyazlı üretim
C) esnaf üretimi
D) ticaret
E) sanayi üretimi

Cevap : B) imtiyazlı üretim

Açıklama : Osmanlı uygulamasında, belirli bir ürünün belirli bölgede, belirli üreticilerce üretilmesi ve satılması hakkını içeren kavram “imtiyazlı üretim”dir.

16- Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı’da ticaret yapılan mekânlar arasında sayılamaz?

A) Arastalar
B) Kapanlar
C) Külliyeler
D) Bedestenler
E) Hanlar

Cevap : C) Külliyeler

Açıklama : Osmanlı’da ticaret yapılan mekânlar arasında arastalar, kapanlar, bedestenler ve hanlar yer alırken, “külliyeler” genellikle cami, medrese, imaret, şifahane gibi yapıları barındıran komplekslerdir ve doğrudan ticaret mekanı olarak sayılamaz.

17- Aşağıda verilenlerden hangisi “Fiskalizm” ilkesinin açıklamasıdır?

A) Demografinin iyileştirilmesidir.
B) Sosyal niteliklerin devlet yönetiminde öne alınmasıdır.
C) Gelirlerin sürekliliğidir.
D) Kültürel niteliklerin devlet yönetiminde öne alınmasıdır.
E) Devlete ait gelirleri, mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkarmasıdır.

Cevap : E) Devlete ait gelirleri, mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkarmasıdır.

Açıklama : “Fiskalizm” ilkesi, devletin gelirlerini mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkararak hazineyi güçlendirmeyi amaçlayan iktisadi bir yaklaşımdır.

18- Aşağıdakilerden hangisi esnafa tanınan imtiyazlardan biri değildir?

A) Hangi kalitede üretileceği
B) Teknoloji geliştirme zorunluluğu
C) Hangi mal ve hizmetlerin üretileceği
D) Hangi bölgede üretileceği
E) Hangi fiyattan satılacağı

Cevap : B) Teknoloji geliştirme zorunluluğu

Açıklama : Osmanlı döneminde esnafa tanınan imtiyazlar arasında belirli kalitede üretim yapma, belirli mal ve hizmetleri üretme, belirli bölgede üretim yapma ve belirli fiyattan satma hakları yer alırken, “teknoloji geliştirme zorunluluğu” esnafa tanınan imtiyazlardan biri değildir; bu daha çok modern sanayide görülen bir yaklaşımdır.

19- I. Osmanlı İmparatorluğu’nda toprak başlıca; “tımar”, “zeamet”, “has”, “evkaf” ve “ocaklık” gibi bölümlere ayrılmıştı. II. Evkaf arazileri, devlet arazisinden bir kısmının padişahlar veya padişahların izniyle, vezirler tarafından cami, medrese, hastane, kervansaray gibi hayır kuruluşlarına ayrılması ile oluşturulmuştur. III. Arazi tahsisleri miras yoluyla intikal ederse buna “yurtluk”, miras yoluyla intikal etmez de, geliri sadece tahsis edilen kişiye ait olursa buna da “ocaklık” denilirdi.
Yukarıda, “Osmanlı Toprak Sistemi” hakkında verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) I ve III
C) II ve III
D) I ve II
E) Yalnız III

Cevap : D) I ve II

Açıklama : Osmanlı İmparatorluğu’nda toprak başlıca; “tımar”, “zeamet”, “has”, “evkaf” ve “ocaklık” gibi bölümlere ayrılmıştı (I. öncül doğrudur). Evkaf arazileri, devlet arazisinden bir kısmının padişahlar veya padişahların izniyle, vezirler tarafından cami, medrese, hastane, kervansaray gibi hayır kuruluşlarına ayrılması ile oluşturulmuştur (II. öncül doğrudur). III. öncül yanlıştır.

20- I. Selçuklu döneminde Anadolu’da tarım üretiminde önemli gelişmeler yaşandı. II. Büyük Selçuklu döneminde iç ve dış ticaretin artışında önemli gelişmeler yaşandı. III. Selçuklu döneminde Anadolu Sanayi Devrimi başladı. IV. Selçuklu döneminde tarım alanında Timar sistemi önemli bir yer tutar. V. Selçuklu döneminde yaşanan iktisadi dönüşümler bölgesel niteliklidir, dünya iktisat tarihinde yer almaz.
Selçuklu dönemi Türk İktisat Tarihi ile ilgili yukarıdaki maddelerden hangisi veya hangileri söylenemez?

A) I, II ve III
B) Yalnız I
C) IV ve V
D) I ve II
E) Yalnız II

Cevap : C) IV ve V

Açıklama : Selçuklu döneminde tarım alanında Timar sistemi önemli bir yer tutar ifadesi (IV) yanlıştır, Timar sistemi Osmanlı döneminde daha belirgindir. Selçuklu döneminde yaşanan iktisadi dönüşümler bölgesel nitelikli olsa da dünya iktisat tarihinde yer almaz ifadesi (V) yanlıştır, çünkü bu dönemdeki gelişmeler (İpek Yolu ticareti gibi) küresel etkiye sahiptir. Bu nedenle IV ve V söylenemez.