Doğu Avrupa Türk Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, Doğu Avrupa’da tarih boyunca önemli rol oynamış Türk halkları olan Hazarlar, Peçenekler, Uzlar ve Kıpçaklar’ın tarihleri, sosyal yapıları ve etkileşimleri, 2024-2025 final sınavı soruları temel alınarak ele alınacaktır. Bu içerik, Doğu Avrupa Türk tarihine dair temel bilgileri sunmayı amaçlamaktadır.

Hazarların Bizans Kaynaklarında “Türk” Olarak Anılması

Hazarlar, 586 yılından itibaren Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) tarafından oldukça iyi bilinmekte ve Bizans kaynaklarında genel bir adlandırma olarak “Türk” ismiyle anılmaya başlanmıştır. Bu durum, Hazarların erken dönemlerden itibaren Türk dünyası ile olan bağlarını göstermektedir.

Attila’nın Oğlu İrnek ve Kırım’a Yerleşimi

Attila’nın ölümünden sonra oğulları arasında yaşanan taht mücadeleleri sonucunda İrnek, beraberindeki Hun boyları ile birlikte Kırım Yarımadası ve Özi Irmağı arasındaki Kuzey Kırım bozkırlarına yerleşmiştir. Bu olay, Hun İmparatorluğu’nun dağılmasının ardından farklı yönlere giden Hun gruplarından birini işaret etmektedir.

Uzların Doğu Avrupa’ya Yayılışı ve Kuman Baskısı

Uzların esas kuvvetleri, 1048 yılından itibaren Kuman/Kıpçak baskısı sonucu Ten Nehri boyundan Özi Nehri’ne doğru, Kiyev Rusyası’nın güneyine kadar yayılmıştır. Bu yayılma, Doğu Avrupa’daki Türk varlığının ve etkileşimlerinin bir göstergesidir.

Hazar Kağanlığı’nın Başkenti: İtil

Hazar Kağanlığı’nın başkenti, Volga Nehri’nin (İtil) aşağı çığırında bulunan İtil şehriydi. Bu şehir, Hazar Kağanlığı’nın ticari ve siyasi merkezi olarak önemli bir rol oynamıştır.

Ruslar ve Kumanlar Arasındaki Savaş ve İgor Destanı

Ruslar ile Kuman/Kıpçaklar arasında 1185 yılında yaşanan savaşın sonucunda Rus edebiyatının önemli eserlerinden biri olan İgor Destanı yazılmıştır. Bu destan, dönemin Doğu Avrupa’sındaki Türk-Slav ilişkilerine dair edebi bir örnektir.

Sabar Hatunu Boğarık’ın Hükümranlığı

6. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinde hüküm süren Sabar Türklerinde, hükümdarları Balak’ın ölümünden sonra tahta eşi Hatun Boğarık geçmiştir. Bu durum, Türk topluluklarında kadınların yönetimdeki potansiyel rolünü göstermektedir.

Berendiler ve Hakkındaki Tartışmalar

Berendiler hakkında tartışılan meselelerden biri, Berendi adının anlamı, yaşadıkları coğrafya ve hangi millete mensup olduklarıdır. Berendilerin hangi dini kabul ettikleri ise tartışılan konular arasında yer almamaktadır.

Hazar Kağanlığı’nın Sosyal Yapısı: Ak ve Kara Hazarlar

Hazar Kağanlığı’nın sosyal yapısı, yönetici sınıfı temsil eden Ak Hazarlar ile halkı oluşturan Kara Hazarlar arasındaki Ak-Kara ayrımına dayanıyordu.

Berendiler Hakkında Bilgi Veren Tarihçiler

Berendiler hakkında İbrahim Kafesoğlu, A. Zeki Velidi Togan, D. A. Rasovskiy ve A. Nimet Kurat gibi tarihçiler önemli bilgiler sunmuşlardır. Osman Turan ise daha çok Selçuklu tarihi üzerine çalışmıştır.

Peçeneklerde Turak’a Karşı Tutum

1048’den itibaren Peçenek Kağanlığı’nda mücadele eden Turak’a karşı Peçenekler, onun asil bir aileye mensup olması nedeniyle hürmet etmişlerdir.

İtil Bulgarlarının Hazar Hakimiyeti Altında Yaşaması

İtil Bulgarları, 965 yılına kadar Hazar Kağanlığı’nın hakimiyeti altında yaşamış ve onlara vergi vermişlerdir.

Avarların En Güçlü Kağanı Bayan

Avarların en güçlü ve en bilinen kağanı Bayan, Avarların son kağanı değildir. İsmi kaynaklarda ilk defa 582’den sonra geçmekte olup, 582 yılında Belgrad şehrini ele geçirmiş ve Franklara karşı savaşmıştır.

Peçeneklerin Orta Özi Boyuna Göçü ve Baştaki Lider

970 tarihinde Orta Özi boyuna göç eden Peçenek boylar birliğinin başında Küre bulunmaktaydı.

Querfurtlu Bruno’nun Peçenekleri Hristiyanlaştırma Girişimi ve Kiyev Knyazı Vladimir

Alman rahip Querfurtlu Bruno, Peçenekleri Hristiyanlaştırmak amacıyla Kiyev Knyazı Vladimir döneminde Rus topraklarından geçmiştir.

Kuman/Kıpçak Başbuğu Köten ve Macaristan İlişkileri

Kuman/Kıpçak başbuğu Köten’in kızı Macar veliahdı V. Stephen ile evlenmiştir.

Macaristan’ın Hristiyanlaşması Kral Stefan Döneminde Olmuştur

Macar milletinin Hristiyanlaşması Kral Stefan döneminde olmuştur.

Kıpçak Türkçesi: Orta Türkçe

Kıpçakların kullandıkları Kuman/Kıpçak Türkçesi, Türk dillerinin ayrı lehçelere bölünmeye başlaması üzerine kendi başına Orta Türkçe adı verilen bir budak teşkil etmiştir.

Peçeneklerde Boy Teşkilatının Temeli: Kan Akrabalığı

Peçeneklerde boy teşkilatının esas çekirdeğini kan akrabalığı oluşturmuştur.

Hun Ordusu Hakkında Yanlış Bilgi

Hun ordusu hakkında yanlış olan bilgi, taabiyet altına alınan boylardan asker alınmamış olmasıdır; aksine bu boylardan da asker alınırdı.

Peçeneklerin Ekonomisi ve Hayvancılık

Peçeneklerin ekonomisi temel olarak çobancılığa dayalıydı ve çok fazla hayvana sahip olma hedefleri vardı.

Sonuç

Doğu Avrupa Türk tarihi, farklı Türk boylarının bölgedeki varlığı, etkileşimleri ve kurdukları devletler aracılığıyla zengin ve çeşitli bir yapıya sahiptir. Hazarlar, Peçenekler, Uzlar ve Kıpçaklar gibi topluluklar, Doğu Avrupa’nın siyasi ve kültürel tarihinde önemli roller oynamışlardır.

1- Hazarlar hangi tarihten itibaren Doğu Roma tarafından oldukça iyi bilinerek “Türk” ismi ile anılmışlardır?

A) 575
B) 690
C) 550
D) 630
E) 586

Cevap : E) 586

Açıklama : Doğu Roma (Bizans) kaynaklarında, Hazar Kağanlığı’nın kurucu unsuru olan halklar için 586 yılından itibaren genel bir adlandırma olarak “Türk” ismi kullanılmaya başlanmıştır.

2- Attila’nın ölümünden sonra beraberindeki boylarla birlikte Kırım Kıstağı ve Özi Irmağı’nın ağzı arasında kalan Kuzey Kırım bozkırlarına yerleşen oğlu aşağıdakilerden hangisidir?

A) İlek
B) Kubrat
C) Karaton
D) İrnek
E) Dengizik

Cevap : D) İrnek

Açıklama : Attila’nın ölümünün ardından yaşanan taht kavgaları ve imparatorluğun dağılması sürecinde, en küçük oğlu olan İrnek, kendine bağlı boylarla birlikte Karadeniz’in kuzeyindeki Kırım bozkırlarına çekilmiştir.

3- Uzların esas kuvvetlerinin Kuman/Kıpçak baskısı sonucu Ten boyundan Özi Nehri’ne doğru, Kiyev Rusyası’nın güneyine kadar yayıldıkları tarih aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1048
B) 1045
C) 1055
D) 1050
E) 1049

Cevap : A) 1048

Açıklama :

4- Aşağıdakilerden hangisi Hazar Kağanlığı’na başkentlik yapmıştır?

A) Belgorod
B) Pliska
C) Kiyev
D) Suzdal
E) İtil

Cevap : E) İtil

Açıklama : Hazar Kağanlığı’nın, özellikle ticari açıdan en parlak dönemindeki başkenti, Volga Nehri’nin (İtil) aşağı çığırında bulunan ve aynı adı taşıyan İtil şehridir.

5- Ruslar ile Kuman/Kıpçaklar arasında 1185 yılında yaşanan savaşın sonucunda yazılan ve Rus edebiyatının önemli eserlerinden biri olan destan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zadonşina Destanı
B) İgor Destanı
C) Çorabatır Destanı
D) Emir Mamay Destanı
E) Manas Destanı

Cevap : B) İgor Destanı

Açıklama : Rus Knezi Igor Svyatoslaviç’in 1185 yılında Kumanlara karşı yaptığı başarısız seferi anlatan ve Rus edebiyatının en önemli epik şiiri kabul edilen eser, “İgor Destanı”dır (İgor Bölüğü Destanı).

6- Eşi Balak’ın ölümünden sonra tahta geçen Sabar hatunu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Boğarık
B) Kabac
C) İlbilge
D) Asena
E) Tomris

Cevap : A) Boğarık

Açıklama : 6. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinde etkili olan Sabar (Sabir) Türklerinde, hükümdarları Balak’ın ölümünden sonra yönetimi eşi olan Hatun Boğarık’ın devraldığı Bizans kaynaklarında belirtilmektedir.

7- Aşağıdakilerden hangisi Berendiler hakkında tartışılan meselelerden biri değildir?

A) Berendilerin yaşadıkları coğrafya
B) Berendilerin hangi millete mensup oldukları
C) Berendilerin hangi dini kabul ettikleri
D) Tek başlarına bir boy oldukları
E) Berendi adının anlamı

Cevap : C) Berendilerin hangi dini kabul ettikleri

Açıklama : Rus kroniklerinde adı geçen ve Kiyev Knezliği’ne hizmet eden Türk boylarından olan Berendiler hakkında yaşadıkları coğrafya, etnik kökenleri ve adlarının anlamı gibi konularda tartışmalar bulunmaktadır. Ancak dini inançları konusunda belirgin bir tartışma mevcut değildir.

8- Hazar Kağanlığı’nın sosyal açıdan dayandığı temel unsur aşağıdakilerden hangileridir?

A) Kara-Kırmızı
B) Beyaz-Kırmızı
C) Ak-Sarı
D) Kara-Sarı
E) Ak-Kara

Cevap : E) Ak-Kara

Açıklama : Hazar toplumunun sosyal yapısı, yönetici ve asil sınıfı temsil eden “Ak Hazarlar” ile daha çok halk tabakasını oluşturan “Kara Hazarlar” şeklindeki ikili bir ayrım üzerine kuruluydu.

9- Aşağıdakilerden hangisi Berendiler hakkında bilgi veren tarihçilerden biri değildir?

A) İbrahim Kafesoğlu
B) Osman Turan
C) A. Zeki Velidi Togan
D) D. A. Rasovskiy
E) A. Nimet Kurat

Cevap : B) Osman Turan

Açıklama : A. Zeki Velidi Togan, İbrahim Kafesoğlu, A. Nimet Kurat ve D. A. Rasovskiy gibi tarihçiler, Doğu Avrupa Türk tarihi üzerine yaptıkları çalışmalarda Berendilerden de bahsetmişlerdir. Osman Turan ise daha çok Selçuklu tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır.

10- 1048’den itibaren Peçenek Kağanlığı’nda başlayan mücadelede etkin bir rol oynayan Turak’a karşı Peçenekler nasıl bir tavır sergilemişlerdir?

A) Düşmanca bir tavır takınmışlardır.
B) Asil bir aileye mensup olduğu için hürmet etmişlerdir.
C) Saygı duymamışlardır.
D) Hırsından dolayı dışlamışlardır.
E) Cesaretinden dolayı saygı göstermişlerdir.

Cevap : B) Asil bir aileye mensup olduğu için hürmet etmişlerdir.

Açıklama :

11- İtil Bulgarları, Kiyev Knyazı Svyatoslav tarafından bozguna uğratıldığı 965 yılına kadar hangi kağanlığın hakimiyeti altında yaşayıp vergi vermişlerdir?

A) Hazarlar
B) Peçenekler
C) Sabarlar
D) Kuman/Kıpçaklar
E) Avarlar

Cevap : A) Hazarlar

Açıklama : İtil (Volga) Bulgar Devleti, kuruluşundan itibaren uzun bir süre bölgenin hakim gücü olan Hazar Kağanlığı’nın egemenliği altında yaşamış ve onlara vergi vermiştir. Bu durum 965’te Kiyev Knyazı Svyatoslav’ın Hazar Kağanlığı’nı yıkmasına kadar devam etmiştir.

12- Avarların en güçlü ve en bilinen kağanı olan Bayan hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) 566 yılında Franklara karşı savaşarak Kral Sigebert’i mağlup etti.
B) İsmi kaynaklarda ilk defa 582’den sonra geçmektedir.
C) 582 yılında Belgrad şehrini ele geçirdi.
D) En çok tartışılan konulardan birisi hangi tarihler arasında hüküm sürdüğüdür.
E) Avarların son kağanıdır.

Cevap : E) Avarların son kağanıdır.

Açıklama : Bayan Kağan, Avarların ilk ve en güçlü kağanı olup devleti 6. yüzyılın ikinci yarısında yönetmiştir. Avarların son kağanı değil, kurucu ve en parlak döneminin hükümdarıdır.

13- 970 tarihinde Orta Özi boyuna göç eden Peçenek boylar birliğinin başında aşağıdakilerden hangisi vardır?

A) Bonyak
B) Küre
C) Kurum
D) Altunoba
E) İbizar

Cevap : B) Küre

Açıklama : 10. yüzyılın sonlarında Peçeneklerin bir kısmı Kiyev Knezliği ile anlaşarak Özi (Dinyeper) Nehri boylarına yerleşmişlerdir. Bu birliğin başında Knez Vladimir ile anlaşan Kağan Küre bulunuyordu.

14- Alman rahip Querfurtlu Bruno, Peçenekleri Hristiyanlaştırmak amacıyla aşağıdaki hangi Kiyev knyazı döneminde Rus topraklarından geçmiştir?

A) Vladimir
B) Oleg
C) Svyatopolk
D) İgor
E) Svyatoslav

Cevap : A) Vladimir

Açıklama : 11. yüzyılın başlarında, Alman misyoner Querfurtlu Bruno, Peçenekler arasında Hristiyanlığı yaymak amacıyla, o dönemde Rusya’yı yöneten ve kendisi de Hristiyanlığı kabul etmiş olan Büyük Knez Vladimir’in izniyle Rus topraklarından geçmiştir.

15- Aşağıdaki hangi Kuman/Kıpçak başbuğunun kızı Macar veliahdı V. Stephen ile evlenmiştir?

A) Konçak
B) Tugorkan
C) Köten
D) Altunoba
E) Bonyak

Cevap : C) Köten

Açıklama : Moğol istilasından kaçarak Macaristan’a sığınan Kuman/Kıpçakların lideri olan Köten Han, Macarlarla bir ittifak kurmuş ve bu ittifakı pekiştirmek için kızını Macar veliahdı (daha sonra kral olacak olan) V. Stephen ile evlendirmiştir.

16- Macar milletinin Hristiyanlaşması aşağıdaki hangi kral döneminde olmuştur?

A) Leon
B) Zoltan
C) Kursan
D) Kral Stefan
E) III. Kral Bela

Cevap : D) Kral Stefan

Açıklama : Macar milletinin kabile yapısından devlet düzenine geçişi ve Hristiyanlığı resmi din olarak kabul etmesi, 1000 yılında taç giyen ve daha sonra aziz ilan edilen kurucu kralları I. (Kutsal) Stefan döneminde gerçekleşmiştir.

17- Kıpçakların kullandıkları Kuman/Kıpçak Türkçesi, Türk dillerinin ayrı lehçelere bölünmeye başlaması üzerine kendi başına bir budak teşkil etmiştir.
Yukarıdaki budak Türkçesine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güney Türkçe
B) Doğu Türkçe
C) Orta Türkçe
D) Kuzey Türkçe
E) Merkez Türkçe

Cevap : C) Orta Türkçe

Açıklama :

18- Peçeneklerde boy teşkilatının esas çekirdeğini aşağıdakilerden hangisi oluşturmuştur?

A) Boy
B) Bodun
C) Bod
D) Kan akrabalığı
E) Urug

Cevap : D) Kan akrabalığı

Açıklama : Peçenekler dahil olmak üzere tüm eski Türk topluluklarında, sosyal ve siyasi teşkilatın en temel ve çekirdek birimini, aynı atadan geldiklerine inanan ve birbirlerine kan bağıyla bağlı olan ailelerin oluşturduğu “urug” ve sülaleler, yani “kan akrabalığı” oluşturmuştur.

19- Hun ordusu hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Ordu 10’lu sisteme göre teşkilatlanmıştır.
B) Hun ordusunun esasını Hunlar teşkil etmişlerdir.
C) Taabiyet/yönetim altına alınan boylardan asker alınmamıştır.
D) Savaşlarda Turan taktiği uygulanmıştır.
E) Büyük bir askerî birlik her zaman devlette hazır olarak bulunmuştur.

Cevap : C) Taabiyet/yönetim altına alınan boylardan asker alınmamıştır.

Açıklama : Hun ordusu 10’lu sisteme göre kurulmuş, Turan taktiğini uygulamış ve her an savaşa hazır bir yapıdaydı. Ordunun esasını Hunlar oluştursa da, fethedilen ve yönetime alınan diğer boylardan da ordunun yardımcı kuvvetleri olarak asker alınıyordu. Alınmadığı bilgisi yanlıştır.

20- Peçeneklerin ekonomisi hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) En küçük birim olan ailenin genel geliri ve geçimi “çobancılığa” dayandırılmıştır.
B) Boyun sahip olduğu hayvan sayısı onun hem servetini belirlemiş hem de boylar arasındaki değerini ortaya çıkarmıştır.
C) Her ailenin sahip olduğu hayvan sayısı onun ekonomik durumunu belirlemiştir.
D) Hayvan beslemenin zorluğu nedeniyle çok fazla hayvana sahip olma hedefleri yoktu.
E) Ticaretlerini ve dolayısı ile ekonomilerini aileler üzerinden yürütmüşlerdir.

Cevap : D) Hayvan beslemenin zorluğu nedeniyle çok fazla hayvana sahip olma hedefleri yoktu.

Açıklama : Göçebe bir toplum olan Peçeneklerde ekonomi, tamamen hayvancılığa dayanıyordu ve zenginliğin ölçüsü sahip olunan hayvan sayısıydı. Bu nedenle çok fazla hayvana sahip olmama gibi bir hedefleri yoktu, aksine sürülerini sürekli büyütmeyi hedeflerlerdi.