Kentsel Yenileşme ve Kentsel Dönüşüm 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Kentsel yenileşme ve dönüşüm, kentlerin fiziksel, sosyal ve ekonomik yapılarının yeniden şekillendirildiği karmaşık süreçlerdir. Bu süreçler, küresel ekonomik eğilimlerden, ulusal yasal çerçevelerden ve uluslararası göç gibi yerel sosyal dinamiklerden etkilenir. Özellikle uluslararası göç, vardığı ülkede “sosyal kaynaşma” meselesinin önemli bir başlığı haline gelerek kentsel dönüşümün sosyal boyutunu daha da karmaşıklaştırır. Bu makalede, kentsel dönüşümün teorik çerçevesi, uluslararası örnekler, Küresel Güney’e özgü dinamikler ve Türkiye’deki yasal ve sosyal boyutları ele alınacaktır.

Kentsel Dönüşümün Teorik Çerçevesi ve Kavramları

Kentsel dönüşümü anlamak için çeşitli teorik kavramlar geliştirilmiştir. Neil Smith’in “rövanşist şehir” kavramı, kent mekanının yeniden fethinde sınıf çatışmalarına dikkat çeker. “Yer pazarlaması” ise, sosyal adalet temelinde, ayrılan kaynakların o yerde yaşayanların yaşam kalitesini artırmadığı gerekçesiyle eleştirilir. Sürdürülebilirlik tartışmaları da bu alanın merkezindedir. “Sürdürülebilir kalkınma” kavramı ilk kez “Ortak Geleceğimiz” (Brundtland Raporu) ile tanımlanırken, Erik Swyngedouw gibi düşünürler çevresel konuların “siyasetsizleştirilmesini” eleştirir. Aidan While ve arkadaşları ise, yerel ekolojik taleplerle küresel sermaye birikimi arasındaki çelişkiyi açıklamak için “sürdürülebilirlik sabiti” kavramını geliştirmiştir. Sosyal boyutta ise, farklı gruplar arasında bağ kuran “köprü kurucu sosyal sermaye” ve etniklik, sınıf gibi unsurlara dayanan ancak fiziksel özellikleri dışarıda bırakan “sosyal karışım politikaları” önemli kavramlardır.

Uluslararası Örnekler ve Yaklaşımlar

Küresel Kuzey’deki kentsel dönüşüm projeleri genellikle “kent girişimciliği” anlayışıyla şekillenmiştir. Baltimore ve Londra Liman Alanı projeleri, köhneleşmiş endüstriyel alanların gayrimenkul geliştirmeye dayalı olarak dönüştürüldüğü, ancak bu süreçte “kolektif tüketimi ve müşterekleştirmeyi” geri plana attığı örneklerdir. Benzer şekilde, Barselona@22 projesinde de kültür, Katalan kimliğini korumaktan ziyade, şehrin “küresel rekabet gücünü artırma ve ekonomik bir işlev” görme aracı olarak kullanılmıştır.

Küresel Güneyde Kentleşme ve Direnç

Küresel Güney’deki kentleşme ve soylulaşma süreçleri, Kuzey’deki deneyimlerden önemli ölçüde farklılaşır. Bu farkı yaratan en temel bağlamsal unsur, “mülkiyet güvencesi olmayan enformel yerleşimlerin” yaygınlığıdır. “Enformellik”, devlet kontrolü dışında gelişen bir olgudur ve devletin etkili olduğu bir mülkiyet rejimi olarak tanımlanamaz. Bu kentlerdeki toplumsal hareketler de farklı bir nitelik taşır. Asef Bayat’ın “sıradanın sessiz tecavüzü” kavramı, kent yoksullarının açık bir liderlik veya ideoloji olmaksızın, gündelik pratiklerle yaşam alanlarını genişletme mücadelesini tanımlar. Bu tür hareketlerin önündeki engeller arasında ise himayeci siyaset (klientalizm) ve devletin otoriter araçları yer alır.

Türkiye’de Kentsel Dönüşümün Yasal ve Sosyal Boyutu

Türkiye’de kentsel dönüşüm süreçleri, yasal çerçevelerle yakından ilişkilidir. 1980 öncesi dönemde “634 Sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu” gibi yasalar etkili olurken, günümüzde riskli alanlardaki dönüşümü esas olarak “6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun” biçimlendirmektedir. Yetki dağılımında ise, “kentsel dönüşüm ve gelişim alanı” sınırlarının tespitinde yerel yönetimler yetkiliyken, afet riskli alanlar genellikle merkezi idare tarafından belirlenir. İstanbul’da yapılan araştırmalar, dönüşüme yönelik tutumlarda mülkiyet güvencesi ve mahalle türdeşliği gibi faktörlerin etkili olduğunu göstermektedir. Ayrıca, araştırmalara göre, kentsel dönüşümde hakların korunması konusunda belediyeler çoğunluğun güvendiği bir kurum olsa da, azımsanmayacak bir kesim de himayeci ve kişisel ilişkilere güven duymaktadır.

Sonuç

Kentsel yenileşme ve dönüşüm, küresel sermaye akışları, ulusal politikalar ve yerel halkın beklentileri arasındaki gerilim alanında şekillenen dinamik bir süreçtir. Barselona gibi kentlerin markalaşma çabalarından Küresel Güney’deki enformel mücadelelere kadar, bu süreçlerin merkezindeki temel tartışma, ekonomik büyüme hedefleri ile sosyal adalet ve sürdürülebilirlik ilkelerinin nasıl dengeleneceği sorusu olmaya devam etmektedir.

1- Kentsel dönüşümün önemli dinamiklerinden biri nüfus hareketleridir.
Aşağıdakilerden hangisi son dönemde yaşanan uluslararası göçün niteliğine ilişkin doğru bir ifadedir?

A) Uluslararası göçün birincil kaynak ülkesi ABD’dir.
B) Son dönemde afetler kaynaklı uluslararası göç, temel belirleyici nüfus hareketi hâline gelmiştir.
C) Uluslararası göç vardığı ülkede sosyal kaynaşma meselesinin (destinasyon) önemli bir başlığıdır.
D) Uluslararası göçmenler ağırlıkla yaşlı ve çocuklardan oluşmaktadır.
E) Uluslararası göçün en ağırlıklı kısmı güney ülkelerden güney ülkelere gerçekleşmektedir.

Cevap : C) Uluslararası göç vardığı ülkede sosyal kaynaşma meselesinin (destinasyon) önemli bir başlığıdır.

Açıklama :

2- Barselona@22 projesi kapsamında Barselona yönetiminin kültüre yaklaşımındaki değişim aşağıdaki ifadelerden hangisinde en doğru şekilde verilmiştir?

A) Kültür, Katalan kimliğinin yaşatılması ve korunması işlevi ile öne çıkmıştır.
B) Kültür, sosyal çimento işlevi ile tanımlanmıştır.
C) Kültür, medeniyetler arası diyaloğun bir unsuru olarak öne çıkarılmıştır.
D) Kültür, küresel rekabet ve ekonomik işlevi ile öne çıkmıştır.
E) Kültür, demokratik yurttaşlık oluşturma hedefinin bir parçası olarak görülmüştür.

Cevap : D) Kültür, küresel rekabet ve ekonomik işlevi ile öne çıkmıştır.

Açıklama : Barselona@22 projesi gibi kentsel dönüşüm ve markalaşma stratejilerinde, kültür genellikle şehrin küresel rekabet gücünü artırma ve ekonomik kalkınmaya katkı sağlama aracı olarak ele alınmıştır.

3- 1980-2000 döneminde İstanbul Kent Makroformu’nda etkili olan aşağıdaki değişimlerden hangisi yeni değildir?

A) Banliyöleşme
B) Ticaret ve turizm alanlarının yayılması
C) Sanayinin desantralizasyonu
D) Merkezî iş alanlarının artması
E) Konut gelişmeleri

Cevap : E) Konut gelişmeleri

Açıklama :

4- Aşağıdakilerden hangisi küresel güneyde kent hareketlerini engelleyen faktörlerden biri değildir?

A) Yoksulluk kültürü
B) Kolektif tüketimin sunulma biçimleri
C) Himayeci siyaset (klientalizm)
D) Enformellik
E) Devletin hukuk ve şiddet araçlarını kullanma biçimi (otoriterlik)

Cevap : A) Yoksulluk kültürü

Açıklama :

5-

Yukarıdaki tabloya göre aşağıdaki yorumlardan hangisi kesinlikle yapılamaz?

A) Örneklemin neredeyse yarısı ne muhalefet partisine ne de meslek odalarına güvenmektedir.
B) Kentsel dönüşümde hakkın korunması konusunda himayeci/patronaja dayalı ilişkilere güven duyan azımsanmayacak bir kesim vardır.
C) Kentsel dönüşümde hakkın korunması konusunda bireysel çözümlere daha çok itibar edilmektedir.
D) Kentsel dönüşümde hakkın korunması konusunda belediye çoğunluğun güvendiği bir kurumdur.
E) Kentsel dönüşümde hakkın korunması konusunda mahalle dernekleri en güvenilmez kurumdur.

Cevap : E) Kentsel dönüşümde hakkın korunması konusunda mahalle dernekleri en güvenilmez kurumdur.

Açıklama :

6- Aşağıdakilerden hangisi sosyal karışım politikalarında kullanılan çeşitlilik esaslarından biri değildir?

A) Etniklik
B) Sınıfsal statü
C) Gelir
D) Din
E) Fiziksel özellikler

Cevap : E) Fiziksel özellikler

Açıklama : Sosyal karışım politikaları genellikle etniklik, sınıfsal statü, gelir, din, yaş, aile yapısı gibi sosyo-ekonomik ve kültürel çeşitlilik unsurlarını hedefler. Fiziksel özellikler (boy, kilo vb.) bu politikaların doğrudan bir çeşitlilik esası olarak kullanılmaz.

7- İstanbul’da yapılan “Kentsel Dönüşümde Riskler ve Beklentilere Dair” araştırmasının verilerine göre, kentsel dönüşüme ilişkin tutumlar hakkında aşağıdaki sonuçlardan hangisi açık bir şekilde çıkarılamaz?

A) Mülkiyet güvencesine sahip olmak, kentsel dönüşüme dönük tutumları etkilemektedir.
B) Mahalle türdeşliğini korumak, orta sınıfların kentsel dönüşüme ilişkin tutumlarında etkili olan ilave bir faktördür.
C) 50 metrekareden küçük konuta sahip olmak, kentsel dönüşüme dönük tutumları etkilemektedir.
D) Kentsel dönüşüme dönük tutumlarda asli belirleyici unsur siyasi-ideolojik tercihlerdir.
E) Kentsel dönüşüm sürecinde hakkını korumak konusunda genel tutum; şahsi, siyasi ve idari bağlantıların kullanılmasıdır.

Cevap : D) Kentsel dönüşüme dönük tutumlarda asli belirleyici unsur siyasi-ideolojik tercihlerdir.

Açıklama : Bir araştırmanın verilerine erişmeden, kentsel dönüşüme dönük tutumlarda “asli belirleyici unsurun siyasi-ideolojik tercihler” olduğu gibi kesin bir yargıya varmak mümkün değildir. Araştırma sonuçları bu tür bir çıkarımı destekleyebilir veya desteklemeyebilir; bu, verilere bakılmadan yapılamaz.

8- “Rövanşist şehir” tabiri ve “rövanşizm” yaklaşımı aşağıdaki isimlerden hangisine aittir?

A) Neil Smith
B) Sharon Zukin
C) Chris Hamnett
D) Chester Hartman
E) Jason Hackwort

Cevap : A) Neil Smith

Açıklama : “Rövanşist şehir” (revanchist city) kavramı ve bu kavramla ilişkili “rövanşizm” yaklaşımı, ünlü coğrafyacı ve kent kuramcısı Neil Smith tarafından geliştirilmiştir.

9- Aşağıda yer alan hususlardan hangisi Baltimore ve Londra Liman Alanı Kentsel Dönüşüm Projeleri’nin ortak niteliklerinden biri değildir?

A) Her ikisi de atıl duruma gelmiş ve köhneleşmiş liman alanlarının kente yeniden kazandırılması amaçlı kentsel arazi geliştirme uygulamalarıdır.
B) Her ikisi de kolektif tüketimi ve müşterekleştirmeyi öne çıkarmıştır.
C) Her ikisi de gayrimenkul geliştirmeye dayalı, soylulaştırma üreten uygulamalardır.
D) Her ikisi de küresel yatırımlardan ve finans sermayesinden pay alabilmek için “küresel şehir” vizyonu çerçevesinde yapılandırılmıştır.
E) Her ikisi de kent girişimciliğinin birer örneğini oluşturmaktadır.

Cevap : B) Her ikisi de kolektif tüketimi ve müşterekleştirmeyi öne çıkarmıştır.

Açıklama : Baltimore ve Londra Liman Alanı gibi büyük ölçekli kentsel dönüşüm projeleri, genellikle gayrimenkul geliştirme, küresel sermaye çekme ve kent girişimciliği odaklıdır. Bu projelerde kolektif tüketimin ve müşterekleştirmenin (ortak alanların kamusal kullanımı ve yönetimi) ön plana çıkarılması yerine, genellikle ticarileşme ve özelleştirme eğilimleri ağır basar.

10- Aşağıdakilerden hangisi yer pazarlamasına ilişkin sosyal adalet temelinde getirilen eleştirilerden biridir?

A) Kent pazarlaması için ayrılan kaynaklar ve uygulamalarla o yerde yaşayanların yaşam kalitesi ve refahı artmamaktadır.
B) Özellikle kent merkezinde yaşayan ev sahibi toplumda turistler nedeniyle rahatsızlıklar ve gerilimler oluşmaktadır.
C) Kentlerin sürdürülebilirliği makroformdaki saçaklanma ve kalabalık nedeniyle tehlikeye girmektedir.
D) Yerin sembolik sermayesi azalmakta, otantikliğini yitirmektedir.
E) Yerin hangi imaj üzerinden pazarlanacağı çekişmeci siyasetin konusu olmakta, bazı kültürler temsil imkânı bulamamaktadır.

Cevap : A) Kent pazarlaması için ayrılan kaynaklar ve uygulamalarla o yerde yaşayanların yaşam kalitesi ve refahı artmamaktadır.

Açıklama : Yer pazarlamasına sosyal adalet temelinde getirilen eleştirilerden biri, bu faaliyetler için harcanan kaynakların ve yürütülen projelerin, o yerde yaşayan yerel halkın yaşam kalitesini ve refahını artırmak yerine, genellikle dışarıdan gelen yatırımcı ve turistlerin çıkarlarına hizmet etmesidir. Bu durum, yerel halkın yerinden edilmesi veya hizmetlere erişim sorunları yaşaması gibi sosyal adaletsizliklere yol açabilir.

11- Aşağıdaki yasalardan hangisi günümüzde ülkemizdeki riskli alanlardaki dönüşümü biçimlendirmektedir?

A) 5393 sayılı Yasa
B) 3194 sayılı Yasa
C) 6306 sayılı Yasa
D) 2634 sayılı Yasa
E) 5366 Sayılı Yasa

Cevap : C) 6306 sayılı Yasa

Açıklama : Türkiye’de günümüzde riskli alanların tespiti, kentsel dönüşüm ve yenilenme süreçlerini esas olarak düzenleyen yasa 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’dur.

12- Aşağıdakilerden hangisinin sınırlarının tespiti ve ilanında yerel yönetimler yetkilidir?

A) Kentsel yenileme alanı
B) Rezerv yapı alanı
C) Toplu konut alanı
D) Afet riskli alan
E) Kentsel dönüşüm ve gelişim alanı

Cevap : E) Kentsel dönüşüm ve gelişim alanı

Açıklama : Kentsel dönüşüm ve gelişim alanlarının sınırlarının tespiti ve ilanında yerel yönetimler (belediyeler) yetkilidir. Afet riskli alanlar ve rezerv yapı alanları genellikle merkezi yönetim (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı) tarafından belirlenir.

13- Sürdürülebilir kalkınma kavramının ilk defa yer aldığı uluslararası rapor aşağıdakilerden hangisidir?

A) Küçük Güzeldir- E. F. Schumacher
B) Yaşamda Kalma İçin Plan- Ekolojist Dergisi
C) Büyümenin Sınırları–Meadow
D) Ortak Geleceğimiz- Brundlant
E) Sessiz İlkbahar- Rachel Carson

Cevap : D) Ortak Geleceğimiz- Brundlant

Açıklama : “Sürdürülebilir kalkınma” (sustainable development) kavramı, ilk kez Birleşmiş Milletler Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu’nun 1987 yılında yayınladığı “Ortak Geleceğimiz” (Our Common Future) adlı Brundtland Raporu’nda tanımlanmıştır.

14- Küresel kuzeyde yaşanan enformellik olgusu ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi kesinlikle söylenemez?

A) Kuzey ülkelere yerleşen göçmenlerin geçim mücadelelerin sonucudur.
B) Firmaların fiyat rekabetinin bir sonucudur.
C) Formel hizmet üretiminin yetersizliğinin bir sonucudur.
D) Üretiminde devletin etkili olduğu, egemen olmayan bir mülkiyet rejimidir.
E) İnşaat ve turizm gibi sektörlerle alakalı gelişmektedir.

Cevap : D) Üretiminde devletin etkili olduğu, egemen olmayan bir mülkiyet rejimidir.

Açıklama : Enformellik, genellikle devlet denetimi dışındaki faaliyetleri ve mülkiyet ilişkilerini ifade eder. Bu nedenle “üretiminde devletin etkili olduğu, egemen olmayan bir mülkiyet rejimi” ifadesi, enformellik olgusunun doğasına ters düşer ve kesinlikle söylenemez. Enformellik genellikle devletin kontrolü dışındaki alanlarda veya yetersiz regülasyonun olduğu yerlerde ortaya çıkar.

15- Aşağıdakilerden hangisi köprü kurucu sosyal sermayenin niteliklerinden biri değildir?

A) Kapalı ağlar içinde sınırlı bir kimlik gelişimi
B) Etniklik, sınıf ve cinsiyetleri kesen temaslar
C) Hoşgörünün ve iş birliğinin gelişimine katkı
D) Bireylerin kendilerini daha geniş bir topluluğun üyesi olarak düşünmelerini teşvik
E) Açık ağlar ve etkileşim

Cevap : A) Kapalı ağlar içinde sınırlı bir kimlik gelişimi

Açıklama : Köprü kurucu sosyal sermaye (bridging social capital), farklı gruplar ve kimlikler arasında bağlantı kurmayı, çeşitliliği ve hoşgörüyü teşvik etmeyi amaçlar. “Kapalı ağlar içinde sınırlı bir kimlik gelişimi” ise daha çok bağlayıcı sosyal sermayenin (bonding social capital) özelliğidir.

16- Aşağıdaki isimlerden hangisi çevresel konuları ve sürdürülebilirliği siyasetsizleşmekle/ siyaset dışı olmakla eleştirmektedir?

A) Zizek
B) Swyngedouw
C) Harvey
D) Atkinson
E) Keil

Cevap : B) Swyngedouw

Açıklama : Erik Swyngedouw gibi eleştirel coğrafyacılar, çevresel sorunların ve sürdürülebilirlik tartışmalarının, altında yatan siyasal ve ekonomik güç ilişkilerini gizleyerek “siyasetsizleştirildiğini” eleştirirler.

17- Aidan While ve arkadaşları (2004), yerel ekolojik taleplerle büyüme odaklı sermaye birikimini sağlamada mekânın ekonomik değerini artıran ulusal-küresel talepler arasındaki çelişkiye işaret ederken aşağıdaki kavramlardan hangisini geliştirmişlerdir?

A) Dar ekolojik modernleşme
B) Zayıf sürdürülebilirlik
C) Sürdürülebilirlik sabiti
D) Yeşil aklama
E) Girişimci kentsel yönetişim

Cevap : C) Sürdürülebilirlik sabiti

Açıklama : Aidan While ve arkadaşları (2004), yerel ekolojik talepler ile büyüme odaklı sermaye birikimi arasındaki çelişkiyi açıklamak için “sürdürülebilirlik sabiti” (sustainability fix) kavramını kullanmışlardır. Bu kavram, sürdürülebilirlik söyleminin, kapitalist büyümenin krizlerini çözmek için nasıl kullanılabileceğini ifade eder.

18- Türkiye’de kentsel dönüşüm sürecinde 1980 öncesi etkin olan yasa aşağıdakilerden hangisidir?

A) 2985 Sayılı Toplu Konut Kanunu
B) 634 Sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu
C) 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun
D) 2863 Sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu
E) 5366 Sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun

Cevap : B) 634 Sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu

Açıklama : 1980 öncesi dönemde kentsel dönüşüm süreçlerinde doğrudan kapsamlı bir yasa bulunmamakla birlikte, Kat Mülkiyeti Kanunu (1965) gibi mevcut yasalar, özellikle çok katlı yapılaşma ve ortak mülkiyet yönetimi konularında etkili olmuştur. Diğer şıklar daha yeni tarihli veya belirli alanlara odaklı yasalardır.

19- Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi Asef Bayat’ın görüşleri çerçevesinde yanlıştır?

A) Küresel güneyin şehirlerinde kolektif ve doğrudan eylem gelişmemekte olup kolektif eylemin hedefinde rejimin demokratikleştirilmesi olmalıdır.
B) Sıradanın sessiz tecavüzü açık bir liderlik, ideoloji ya da kurumsal bir örgütlülük içeren küresel güneye ait bir eylem tanımlamasıdır.
C) Küresel güneyde ayakta kalmakla yetinmeyen ve yaşamını iyileştirmeyi de amaçlayan sıradan insan mülk sahibi ve güç sahibi üzerinde sessiz bir istila gerçekleştirmektedir.
D) Küresel güneyde sokağı politik yapan kamu mekânının aktif ve katılımcı kullanımıdır. Bu alanlar, gittikçe devlet tarafından düzenlenmekte olup aktif kullanım devlet otoritelerine bir tür meydan okumadır.
E) Kentsel toplumsal hareket, yoksulluk kültürü, gündelik direnç ve ayakta kalma mücadelesi kavramları küresel güney şehirlerindeki aktivizmi açıklamakta yetersizdir.

Cevap : B) Sıradanın sessiz tecavüzü açık bir liderlik, ideoloji ya da kurumsal bir örgütlülük içeren küresel güneye ait bir eylem tanımlamasıdır.

Açıklama : Asef Bayat’ın “sıradanın sessiz tecavüzü” (the quiet encroachment of the ordinary) kavramı, küresel güneydeki kent yoksullarının, genellikle resmi olmayan, dağınık ve örgütlenmemiş eylemlerle yaşam alanlarını genişletmelerini ifade eder. Bu eylemler, genellikle “açık bir liderlik, ideoloji ya da kurumsal bir örgütlülük” içermez; aksine daha kendiliğinden ve gündelik direnç biçimleridir.

20- Küresel güneyde yaşanan soylulaşma sürecini küresel kuzeydeki deneyimden farklılaştıran bağlamsal unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kuvvetli taban hareketlerinin varlığı
B) Yaygın kamusal alanların varlığı
C) Mülkiyet güvencesi olmayan enformel yerleşimlerin varlığı
D) Etkili sosyal konut politikalarının varlığı
E) Serbest piyasa egemenliğindeki gelişme

Cevap : C) Mülkiyet güvencesi olmayan enformel yerleşimlerin varlığı

Açıklama : Küresel güneyde soylulaşma süreci, küresel kuzeyden farklı olarak, genellikle mülkiyet güvencesi olmayan yaygın enformel yerleşim alanlarının varlığı nedeniyle karmaşıklaşır. Bu durum, yerinden edilme ve hak ihlallerinin farklı boyutlarda yaşanmasına neden olur.