Sanayi Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Sanayi Coğrafyası, “Coğrafya” biliminin bir alt dalı olarak, sanayi faaliyetlerinin yeryüzündeki dağılışını ve bu dağılışa etki eden fiziki ve beşeri unsurları neden-sonuç ilişkisi içinde inceler. İktisatçılardan farklı olarak coğrafyacılar, ekonomik faaliyetleri mekânsal bir perspektifle ele alarak, kaynakların dağılımından pazarların konumuna kadar her süreci coğrafi faktörlerle ilişkilendirir. Bu makalede, sanayinin tarihsel devrimleri, kuruluş yeri faktörleri, türleri ve küresel etkileri ele alınacaktır.

Sanayinin Tarihsel Gelişimi ve Devrimler

Modern sanayinin temelleri, insanlık tarihindeki büyük devrimlere dayanır. M.Ö. 7000’lerde yaşanan “Ziraat Devrimi”, yerleşik hayatı ve tarımsal üretimi başlatmıştır. Takip eden “Coğrafi Keşifler” ise yeni alanların ve ürünlerin tanınmasını sağlayarak dünya ticaretinin ve beslenme alışkanlıklarının değişmesine yol açmıştır. Asıl büyük dönüşüm ise 1769’da James Watt’ın buhar makinesini icat etmesiyle başlayan Sanayi Devrimi’dir. Özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda yoğunlaşan bu süreç, çevreye büyük zararlar verilmesine de neden olmuştur. “Demir-Çelik” üretimindeki yeniliklerle başlayan II. Sanayi Devrimi ise demiryolu, kimya ve elektrik-petrol gibi alanlarda yeni bir dünya yaratmıştır.

Sanayi Tesislerinin Kuruluş Yeri Faktörleri

Bir sanayi tesisinin kurulacağı yerin seçimi, maliyetleri ve verimliliği doğrudan etkileyen kritik bir karardır. Bu seçimi etkileyen faktörler doğal (fiziki) ve beşeri olarak ikiye ayrılır. “Fiziki Coğrafya”nın incelediği iklim ve topografya gibi doğal unsurların yanı sıra, “ham madde” kaynaklarına yakınlık da tabiat ile ilgili önemli bir faktördür. Siyasi, ekonomik ve sosyal coğrafya ise beşeri faktörleri inceler. İşletmeciler, maliyetleri azaltmak için ulaşım kolaylığı olan, işgücü temini rahat ve ham madde kaynaklarına yakın yerleri tercih ederler. “Pazar şartlarının zor olduğu alanlar” ise ürünlerin dağıtımını ve satışını zorlaştıracağı için tercih edilmez.

Sanayi Türleri ve Toplanma Ekonomileri

Sanayi, kullanılan hammadde miktarına ve üretim ölçeğine göre sınıflandırılabilir. Az miktarda hammadde ve küçük makinelerle, genellikle tüketim malları üreten sanayiye “hafif sanayi” denir. Buna karşılık, büyük ölçekli ve temel girdi üreten sanayiler ağır sanayi olarak nitelendirilir. Örneğin, “Demir-çelik” sanayi, pek çok sektör için temel girdi sağlamasıyla en başta gelen ağır sanayi koludur. Sanayi tesislerinin belirli bir bölgede toplanması (kümelenme), iş birliği ve verimlilik gibi avantajlar sağlar. Ancak bu durum, “eşit olmayan gelir dağılımı” ve “diğer bölgelerin geri kalması” gibi dezavantajları da beraberinde getirebilir. Bu yoğunlaşma, sorunların yavaş çözülmesine değil, aksine daha hızlı çözülmesine olanak tanıyabilir.

Küresel Sanayi Manzarası ve Etkileri

Günümüzde sanayi faaliyetleri küresel bir nitelik taşımaktadır. ABD, Almanya, Japonya ve Güney Kore gibi ülkeler, en fazla gelir getiren yüksek katma değerli sanayi ürünlerine sahipken, Suudi Arabistan gibi ülkelerin ekonomisi daha çok doğal kaynak ihracatına dayanır. Sanayileşme ve nüfus artışı, çevre kirliliği, beslenme sorunları ve enerji tüketiminin artması gibi önemli sonuçlar doğurur; bu durum su kaynaklarında bir artışa değil, aksine azalmaya yol açar. Enerji ihtiyacını karşılamak için ise rüzgar ve güneş gibi “yenilenebilir” kaynakların yanı sıra, “linyit” gibi yenilenemeyen fosil yakıtlar da kullanılmaktadır. Yeryüzünün özelliklerinin bilinmesi ise siyasi coğrafya ve jeopolitik analizlerin temelini oluşturur.

Sonuç

Sanayi coğrafyası, Sanayi Devrimi’nden günümüzün küresel üretim ağlarına kadar uzanan süreçte, ekonomik faaliyetlerin mekânla olan karmaşık ilişkisini aydınlatır. Bir fabrikanın kuruluş yeri seçiminden, sanayi bölgelerinin yarattığı çevresel ve sosyal etkilere kadar her konu, coğrafi bir perspektifle incelendiğinde daha anlamlı hale gelir. Bu disiplin, dünyamızın ekonomik manzarasını ve geleceğini şekillendiren temel dinamikleri anlamak için vazgeçilmez bir araçtır.

1- Aşağıdakilerden hangisi coğrafya bilimi kapsamında jeopolitik ile birlikte yeryüzünün özelliklerinin bilinmesine bağlı olarak ortaya çıkar?

A) Yerleşme
B) Nüfus
C) Siyasi
D) Sanayi
E) Fiziki

Cevap : C) Siyasi

Açıklama : Jeopolitik, coğrafi özelliklerin siyaset üzerindeki etkisini inceler. Yeryüzünün fiziki ve beşeri özelliklerinin bilinmesi, siyasi coğrafya ve jeopolitik analizlerin temelini oluşturur.

2- Nüfusun artması, yeni yerleşmelerin oluşması veya var olanların büyümesi, faaliyetlerin artması, yeraltı ve üstü kaynaklarının çok fazla kullanılması kuşkusuz dünyada büyük bir harekete neden olmaktadır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu duruma göre ortaya çıkan sonuçlardan biri değildir?

A) Su kaynaklarında artma
B) Çevre kirliliği
C) Beslenme meselesi
D) Fazla enerji tüketimi
E) Yanlış arazi kullanımı

Cevap : A) Su kaynaklarında artma

Açıklama : Nüfus artışı ve beraberindeki faaliyetler, su kaynaklarında “artma”ya değil, tam tersine “azalma”ya veya kirlenmeye neden olur. Diğer şıklar ise bu durumun olumsuz sonuçlarındandır.

3- Küçük işletmeler ülke ekonomilerine çok fazla katkı sağlamaktadır.
I. Güney Afrika
II. Avustralya
III. Mozambik
IV. Almanya
Buna göre yukarıdaki ülkelerden hangisi ya da hangileri bu duruma örnek olarak verilebilir?

A) Yalnız III
B) Yalnız I
C) I, II ve III
D) I ve II
E) II ve III

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama :

4- En fazla gelir getiren sanayi ürünlerine sahip ülkeler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) ABD
B) Almanya
C) Güney Kore
D) Suudi Arabistan
E) Japonya

Cevap : D) Suudi Arabistan

Açıklama : ABD, Almanya, Güney Kore ve Japonya, yüksek teknoloji ve katma değerli sanayi ürünleri (otomotiv, elektronik, makine vb.) üreterek dünya ekonomisinde önemli yer tutan ve yüksek gelir elde eden ülkelerdir. Suudi Arabistan ise ekonomisi büyük ölçüde petrol ve doğal gaz üretimine dayalıdır, sanayi ürünlerinden elde ettiği gelir diğerlerine göre düşüktür.

5- James Watt Buhar makinesini hangi tarihte icat etmiştir?

A) 1766
B) 1767
C) 1769
D) 1768
E) 1765

Cevap : C) 1769

Açıklama : James Watt, modern buhar makinesini 1769 yılında icat etmiştir. Bu icat, Sanayi Devrimi’nin temelini oluşturmuştur.

6- Aşağıdakilerden hangisi sektörlerin bir bölgede toplanması sonucu ortaya çıkan avantajlardan biri değildir?

A) Verimlilik
B) Sorunları yavaş çözme
C) İş birliği
D) Sürdürülebilirlik
E) Çevreyi daha iyi koruma

Cevap : B) Sorunları yavaş çözme

Açıklama : Sektörlerin bir bölgede toplanması (kümelenme), verimlilik artışı, iş birliği, inovasyon ve bazı durumlarda sürdürülebilirlik gibi avantajlar sağlar. Ancak “sorunları yavaş çözme” bu avantajlardan biri değildir; aksine, yakınlık ve iş birliği sorunların daha hızlı çözülmesine olanak tanıyabilir. “Çevreyi daha iyi koruma” da her zaman bir avantaj olmayabilir, yoğunlaşma çevre sorunlarını artırabilir.

7- …………….. sanayi ağır sanayi sektörleri arasında en başta gelmekle birlikte ürünleri pek çok sektörce girdi olarak kullanılmaktadır.
Boşluğu doğru şekilde tamamlayan seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

A) Otomotiv
B) Taşa toprağa dayalı
C) Dokuma
D) Gıda
E) Demir-çelik

Cevap : E) Demir-çelik

Açıklama : Demir-çelik sanayi, ağır sanayi sektörlerinin başında gelir ve ürettiği ürünler (çelik, demir) inşaat, otomotiv, makine, beyaz eşya gibi birçok sektörde temel girdi olarak kullanılır.

8- I.Eşit olmayan gelir dağılımı
II.Diğer bölgelerin geri kalması
III.Kaynak kullanım fazlalığı
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri toplanma ekonomilerinde ortaya çıkan dezavantajlardandır?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) II ve III

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Ekonomik faaliyetlerin belirli bölgelerde yoğunlaşması (toplanma ekonomileri), o bölgede eşit olmayan gelir dağılımına (I) ve diğer bölgelerin geri kalmasına (II) neden olabilir. Kaynak kullanım fazlalığı ise toplanmanın bir sonucu olabilir, ancak doğrudan bir dezavantajdan ziyade bir risk veya yönetim sorunudur.

9- İktisatçılar ile Coğrafyacıların ekonomik faaliyetlere bakışları hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) İktisadi Coğrafya; insanın istihsal (elde etme, çıkarma), mübadele ve istihlak (tüketim) faaliyetlerinin yeryüzündeki mekânı tahavvüllerinin incelenmesidir.
B) İktisat ilminin mevzusunu iktisadi faaliyetler teşkil eder.
C) İktisatçı ve Coğrafyacının ekonomik faaliyetlere bakışı aynıdır.
D) Coğrafyacı kaynakların dağılışından ve pazarların tespitine (konum, sermaye, ulaşım, enerji, işçi/işgücü) kadar her sürece neden olan coğrafi (doğal ve beşeri) unsurları ele alır ortaya çıkarır.
E) İktisadi Coğrafya insanın hayatını kazanma faaliyetleri ile meşgul olur.

Cevap : C) İktisatçı ve Coğrafyacının ekonomik faaliyetlere bakışı aynıdır.

Açıklama : İktisatçılar ve coğrafyacılar ekonomik faaliyetleri incelerken farklı bakış açılarına ve vurgulara sahiptir. İktisatçılar daha çok piyasa mekanizmaları, arz-talep, verimlilik gibi teorik ve sayısal ilişkilere odaklanırken, coğrafyacılar bu faaliyetlerin mekânsal dağılışına, coğrafi faktörlerin etkisine ve bölgesel farklılıklara yoğunlaşır. Dolayısıyla bakış açıları aynı değildir.

10- ………………. bilimi sanayi faaliyetlerini; yeryüzünde dağılışını ve bu dağılışa etki eden fiziki ve beşeri unsurları neden ve sonuçlarıyla ele alır.
Boşluğu doğru şekilde tamamlayan seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

A) Biyoloji
B) İktisat
C) İstatistik
D) Coğrafya
E) Ekonomi

Cevap : D) Coğrafya

Açıklama : Sanayi faaliyetlerinin yeryüzündeki dağılışını, bu dağılışı etkileyen fiziki ve beşeri faktörleri neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilim dalı “Sanayi Coğrafyası” olup, bu da “Coğrafya” biliminin bir alt dalıdır.

11- Az miktarda hammaddenin küçük makinelerle çok büyük olmayan üretim alanlarında yapılan üretim şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Serbest Sanayi
B) Hafif Sanayi
C) Ağır Sanayi
D) Kolay Sanayi
E) Orta Sanayi

Cevap : B) Hafif Sanayi

Açıklama : Az miktarda hammadde, küçük makineler ve genellikle daha az sermaye gerektiren, daha küçük üretim alanlarında yapılan sanayiye “hafif sanayi” denir. Genellikle tüketim malları üretimine odaklanır.

12- ………….. yeni alanların bilinmesine neden olurken, insan beslenmesinde hem yeni ürünleri ortaya çıkarmış hem de bilinen ürünlerin yetiştiği sahaları da genişletmiştir.
Boşluğu doğru şekilde tamamlayan seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanayi Devrimi
B) Bilişim Devrimi
C) Ziraat Devrimi
D) Turizm Devrimi
E) Coğrafi Keşifler

Cevap : E) Coğrafi Keşifler

Açıklama : Coğrafi Keşifler, yeni kıtaların ve toprakların keşfedilmesine yol açmış, bu da yeni bitkisel ürünlerin (patates, mısır, domates vb.) dünya geneline yayılmasını ve bilinen ürünlerin yetişme alanlarının genişlemesini sağlamıştır.

13- Aşağıdakilerden hangisi Beşeri Coğrafya’nın 4 ana dalından biri değildir?

A) Tarihi
B) Sanayi
C) Ekonomik
D) Siyasi
E) Sosyal

Cevap : B) Sanayi

Açıklama :

14- Aşağıdaki hangi yüzyıllarda sanayi faaliyetleri sonucu çevreye çok fazla zarar verilmiştir?

A) 18. ve 19.
B) 16. ve 17.
C) 20. ve 21.
D) 19. ve 20.
E) 15. ve 16.

Cevap : A) 18. ve 19.

Açıklama :

15- Aşağıdakinin buluşmasıyla II. Sanayi Devrimiyle üretim daha başka alana evrilmiş, demiryolu için gerekli tren rayları yapılmış, kimyasal yatırımlar artmış, elektrik-petrol adeta yeni bir dünya yaratmıştır?

A) Demir-Bakır
B) Demir-Krom
C) Petrol-Bor
D) Demir-Çelik
E) Petrol-Doğalgaz

Cevap : D) Demir-Çelik

Açıklama : İkinci Sanayi Devrimi, demir yerine çeliğin (Demir-Çelik) yaygın olarak kullanılmasıyla büyük ivme kazanmıştır. Çelik, demiryolları, köprüler, binalar ve makinelerin üretiminde devrim yaratmıştır. Elektrik ve petrolün enerji kaynağı olarak kullanılması da bu dönemin diğer önemli gelişmelerindendir.

16- Aşağıdakilerden hangisi sanayiyi etkileyen beşeri faktörlerden değildir?

A) Siyasi Coğrafya
B) Tarihi Coğrafya
C) Sosyal Coğrafya
D) Fiziki Coğrafya
E) Ekonomik Coğrafya

Cevap : D) Fiziki Coğrafya

Açıklama : Sanayiyi etkileyen faktörler doğal (fiziki) ve beşeri (insani) faktörler olarak ikiye ayrılır. Fiziki Coğrafya, iklim, yer şekilleri, su kaynakları gibi doğal faktörleri inceler. Siyasi Coğrafya, Tarihi Coğrafya, Sosyal Coğrafya ve Ekonomik Coğrafya ise sanayiyi etkileyen beşeri faktörler arasında yer alır.

17- Ziraat devrimi hangi tarihte yaşamıştır?

A) M.Ö. 7000
B) M.Ö. 9000
C) M.Ö. 5000
D) M.Ö. 6000
E) M.Ö. 8000

Cevap : A) M.Ö. 7000

Açıklama :

18- Sanayi faaliyetlerinin gerek yerleşmiş bulundukları mahallerdeki gerek diğer bölgelerle ilişkilerinde esas itibariyle iki nev’i (türü/çeşidi) elemandan aşağıdakilerden hangisi tabiat ile ilgilidir?

A) Ham madde
B) Ulaşım
C) Pazar
D) İşgücü
E) Sermaye

Cevap : A) Ham madde

Açıklama : Sanayi faaliyetlerini etkileyen temel unsurlar doğal (tabi) ve beşeri (insani) olmak üzere ikiye ayrılır. Ham madde, doğadan doğrudan elde edilen bir unsur olduğu için “tabiat ile ilgili”dir. Ulaşım, pazar, işgücü ve sermaye ise daha çok beşeri ve ekonomik unsurlardır.

19- Yenilenebilir Enerji kaynakları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

A) Rüzgar
B) Biyokütle
C) Güneş
D) Jeotermal Enerji
E) Linyit

Cevap : E) Linyit

Açıklama : Linyit, bir fosil yakıt türüdür ve yenilenemeyen enerji kaynağıdır. Rüzgar, biyokütle, güneş ve jeotermal enerji ise yenilenebilir enerji kaynaklarıdır.

20- Sanayi tesisisin kuruluş ve gelecekteki maliyetini azaltmak için işletmeciler tarafından aşağıdakilerden hangisi tercih edilmez?

A) İşçi/işgücü temini
B) Ulaşım kolaylığı
C) Ham madde, maden ve enerji kaynaklarına yakın olduğu
D) Topografya ve İklim şartlarının elverişli olduğu
E) Pazar şartlarının zor olduğu alanlar

Cevap : E) Pazar şartlarının zor olduğu alanlar

Açıklama : Sanayi tesislerinin kuruluşunda maliyetleri azaltmak ve karlılığı artırmak için, işletmeciler genellikle pazar şartlarının kolay ve erişilebilir olduğu alanları tercih ederler. “Pazar şartlarının zor olduğu alanlar” ise tercih edilmez, çünkü bu durum ürünlerin pazarlanmasını ve satılmasını zorlaştırır, maliyetleri artırabilir.