Ekosistem Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Ekosistem”, sınırları içerisindeki tüm organizmaları ve cansız çevrenin bileşenlerini içeren bir yeryüzü ünitesidir. “Ekosistem coğrafyası” ise bu birimlerin yeryüzündeki dağılışını, farklılaşma süreçlerini ve işleyişini inceler. Yeryüzündeki tüm yaşamın içinde bulunduğu en büyük ekolojik birim ise “biyosferdir”. Bu makalede, ekosistemleri şekillendiren temel faktörler, ekosistemlerdeki değişim süreçleri ve canlılar arasındaki etkileşimler ele alınacaktır.

Ekosistemleri Şekillendiren Faktörler

Ekosistemlerin özelliklerini belirleyen en önemli unsurlardan biri iklimdir. Bitki toplulukları, fauna bölgeleri ve zonal topraklar iklime bağlı olarak şekillenirken, dünyanın hemen her yerinde yayılabilen “kozmopolit türler” bu kuralın bir istisnasıdır. Besin zincirinin temelini oluşturan “fotosentez” için su, karbondioksit ve güneş ışığı gereklidir; oksijen ve azot bu süreç için yeterli değildir. Toprak oluşumunda ise solucanlar, kemirgenler ve çeşitli mantar türleri gibi canlılar aktif rol oynarken, “kuşlar” bu süreçte birincil bir etkiye sahip değildir.

Ekosistemlerde Değişim ve Gelişim: Süksesyon

Ekosistemler durağan değildir; zaman içinde gelişim ve değişim gösterirler. Bu sürece “ekolojik süksesyon” denir. 1916 yılında “biyom” terimini ilk kez kullanan Amerikalı ekolog Frederic Clements, süksesyonu tetikleyen temel süreçleri denüdasyon (alanın boşalması), göç, ecesis (yerleşme) ve reaksiyon olarak tanımlamıştır; “relikt” (kalıntı tür) ise bu süreçlerden biri değildir. Süksesyon farklı şekillerde gerçekleşebilir. Doğu Karadeniz’deki nemli ormanların tahribi sonrası yerini daha basit bir bitki topluluğu olan psödomakilerin alması, bir “regresif süksesyona” örnektir. Yangın gibi bir etkenle ormanda oluşan bir açıklıkta yeni türlerin gelişmesi ise “boşluk evresi süksesyonu” olarak adlandırılır.

Canlılar ve Çevreleriyle Etkileşimleri

Ekosistem içindeki canlılar, hem birbirleriyle hem de cansız çevreyle sürekli bir etkileşim halindedir. Vücut ısıları ortam sıcaklığına göre değişen soğukkanlı hayvanlara “heteroterm” denir. Oksijenli ortamlarda yaşayan ve ayrışma için oksijene ihtiyaç duyan organizmalar ise “aerobik” olarak isimlendirilir. Canlılar arasında farklı ilişki türleri bulunur. Mercanlar ve içlerinde yaşayan algler arasındaki karşılıklı faydaya dayalı ilişki “mutualizmdir”. Bir bitkinin yaydığı kimyasallarla başka bitkilerin gelişimini engellemesi ise “allelopati” olarak tanımlanır. Çevredeki zararlı maddeler de canlıları etkiler; cıva gibi zehirli bileşiklerin canlıların vücudunda birikmesine “biyolojik birikim” denir.

Biyoçeşitlilik ve Koruma

Biyoçeşitlilik, genetik, tür ve ekosistem çeşitliliğini kapsar. Örneğin, Türkiye’nin kuzeyindeki ve güneyindeki kayın ağaçlarının genetik özelliklerinin farklı olması, genotip ve çevresel faktörlere bağlı bir genetik çeşitliliktir. Bitkiler, Theophrastus gibi antik düşünürlerden beri sınıflandırılmaktadır; onun ağaçlar, çalılar ve otlar gibi ayrımları bu çabanın ilk örneklerindendir. “Garig” ise modern bir vejetasyon formasyonu terimidir. Tropiklerdeki odunsu ve sarılıcı bitkiler olan “liyanlar” veya yüksek dağlarda rüzgar ve soğukla bodurlaşmış “Krummholz” formasyonları, bitkilerin çevreye uyumunun çarpıcı örnekleridir. İnsan faaliyetleriyle tahrip olan ekosistemlerin sağlığını geri kazanması da mümkündür. Bir ekosistemin bozulmadan önceki haline veya en üst düzeyde ekolojik bütünlüğüne dönmesi çabasına “restorasyon (onarım)” denir.

Sonuç

Ekosistem coğrafyası, gezegenimizdeki yaşamın karmaşık ağını ve bu ağı yöneten ilkeleri anlamamızı sağlar. Süksesyon gibi büyük ölçekli değişim süreçlerinden, mutualizm gibi türler arası ince etkileşimlere kadar her bir unsur, ekosistemlerin dinamik ve hassas dengesini oluşturur. Bu dengeyi anlamak ve korumak, sürdürülebilir bir geleceğin temelini oluşturmaktadır.

1- Ekosistemlerin gelişim ve değişim süreçleri süksesyon olarak tanımlanmaktadır. Clements 1900’lü yılların başında süksesyonu tetikleyen süreçler üzerinde durmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu süreçlerden biri değildir?

A) Reaksiyon
B) Relikt
C) Denüdasyon
D) Ecesis
E) Göç

Cevap : B) Relikt

Açıklama : Frederic Clements’in süksesyon teorisine göre, süksesyonu tetikleyen temel süreçler Denüdasyon (açıklık oluşumu), Göç (türlerin gelmesi), Ecesis (yerleşme), Rekabet, Reaksiyon (ortamın değişimi) ve Klimaks’tır. “Relikt” (kalıntı) ise bir türün geçmiş dönemden kalan bir kalıntı olması durumudur, süksesyonu tetikleyen bir süreç değildir.

2- Doğu Karadeniz Bölümünde kıyıdaki ilksel nemli ormanların tahribinden sonra bu ormanların yerini psödomaki formasyonunun alması aşağıdakilerden hangisine örnektir?

A) Regresif süksesyon
B) Ekolojik süksesyon
C) Otojenik süksesyon
D) Allojenik süksesyon
E) Birincil süksesyon

Cevap : A) Regresif süksesyon

Açıklama :

3- 1916 yılında biyom terimini kullanan Amerikalı ekolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Carl Ritter
B) David Lowenthal
C) Frederic Clements
D) George Perkins Marsh
E) Robert Bailey

Cevap : C) Frederic Clements

Açıklama : “Biyom” (biome) terimini 1916 yılında ilk kez sistematik olarak kullanan ve ekolojik süksesyon teorisini geliştiren Amerikalı ekolog “Frederic Clements”dir.

4- Aşağıdakilerden hangisi toprak oluşumunda etkili olan ve toprağın üst kesimlerinde faaliyetlerini sürdüren canlılar arasında yer almaz?

A) Şapkalı mantarlar
B) Küf mantarları
C) Solucanlar
D) Kemirgenler
E) Kuşlar

Cevap : E) Kuşlar

Açıklama : Toprak oluşumunda ve üst kesimlerindeki biyolojik faaliyetlerde şapkalı/küf mantarları, solucanlar ve kemirgenler gibi canlılar önemli rol oynar. Kuşlar ise daha çok beslenme veya yuva yapma amacıyla toprağı kazabilirler ancak toprağın oluşum süreçlerindeki birincil biyolojik aktivitede yer almazlar.

5- Ekosistem sağlığının geri kazanılması için kullanılan yöntemlerden “restorasyon (onarım)” aşağıdakilerden hangisinin karşılığıdır?

A) Yaban hayatının ortadan kalkması
B) Bir ekosistemin en üst düzeyde ekolojik bütünlüğüne dönmesi
C) Tarım alanlarının genişlemesi
D) Doğal bitki örtüsünün tahribi
E) Nüfus artışı

Cevap : B) Bir ekosistemin en üst düzeyde ekolojik bütünlüğüne dönmesi

Açıklama : “Restorasyon” veya onarım, tahrip olmuş bir ekosistemin, mümkünse bozulmadan önceki doğal durumuna veya en üst düzeyde ekolojik bütünlüğüne geri döndürülmesi çabasıdır.

6- Aşağıdakilerden hangisi ekosistemlerin özelliklerini belirleyen unsurlardan birisi olan iklim ile ilişkili değildir?

A) Bitki toplulukları
B) Kozmopolit türler
C) Su ekosistemleri
D) Zonal topraklar
E) Fauna bölgeleri

Cevap : B) Kozmopolit türler

Açıklama : Kozmopolit türler, iklim ve coğrafi koşullardan bağımsız olarak dünyanın hemen hemen her yerinde yayılış gösteren türlerdir. Dolayısıyla, bu türler ekosistem özelliklerini belirleyen bir unsur olan iklim ile doğrudan ilişkili değildir.

7- Denizlerde yaşayan birçok organizma bazı zehirli bileşikleri (arsenik, cıva ve benzeri bazı elementler gibi) vücutlarında biriktirir. Bu durum aşağıdakilerden hangisi ile isimlendirilir?

A) Azot birikimi
B) Radyoaktif birikim
C) Fizyolojik artış
D) Kimyasal artış
E) Biyolojik birikim

Cevap : E) Biyolojik birikim

Açıklama : Canlıların vücutlarında, besin zinciri aracılığıyla zehirli veya zararlı maddelerin zamanla birikmesi ve artması durumu “biyolojik birikim” (bioaccumulation) olarak adlandırılır.

8- Ekosistemlerin dağılışı ile bunların zaman ve mekân boyutunda farklılaşma süreçlerinin incelenmesi aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilmektedir?

A) Toprak coğrafyası
B) Popülasyon ekolojisi
C) Klimatoloji
D) Sular coğrafyası
E) Ekosistem coğrafyası

Cevap : E) Ekosistem coğrafyası

Açıklama : Ekosistem coğrafyası, ekosistemlerin yeryüzündeki dağılışını, bu dağılışı etkileyen faktörleri ve ekosistemlerin zaman-mekan boyutundaki değişim süreçlerini inceleyen coğrafya alt dalıdır.

9- Krummholz aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak açıklanmıştır?

A) Orman sınırında sıcaklık ve rüzgâr nedeniyle ağaçların boylarının uzamasına verilen isim
B) Ağaç sınırında düşük sıcaklık ve şiddetli rüzgâr nedeniyle şekilleri bozulmuş, boyları kısalmış, bodurlaşmış ve hâkim rüzgâr yönündeki dalların köreldiği ağaçların bulunduğu alana verilen isim
C) Ağaç sınırının üzerinde otsu bitkilerin fizikî etkiler nedeniyle bozulması
D) Ormanın üst sınırına yakın, diğer koşulların da uygun olduğu alanlarda ağaçların gelişme imkânı bulduğu alanlara verilen isim
E) Ormanın üst sınırı ile ağaç sınırı arasında bitkilerin toprak minerallerinden yeterince faydalanamadığı alanlara verilen isim

Cevap : B) Ağaç sınırında düşük sıcaklık ve şiddetli rüzgâr nedeniyle şekilleri bozulmuş, boyları kısalmış, bodurlaşmış ve hâkim rüzgâr yönündeki dalların köreldiği ağaçların bulunduğu alana verilen isim

Açıklama : “Krummholz”, yüksek dağlık alanlarda, ağaç sınırına yakın yerlerde düşük sıcaklık, şiddetli rüzgar ve kar baskısı nedeniyle bodurlaşmış, şekilleri bozulmuş ağaç formasyonlarına verilen Almanca bir isimdir.

10- Ekolojik mekân birimleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Ekotoplar yaşam alanı değildir.
B) Nişlerde yaşam yoktur.
C) Ekotonlar ekotopların merkezindeki yaşam alanıdır.
D) Biyomlar ekotonlar içinde yer alır.
E) Dünya üzerindeki yaşam biyosfere özgüdür.

Cevap : E) Dünya üzerindeki yaşam biyosfere özgüdür.

Açıklama : Biyosfer, yeryüzünde canlıların yaşayabildiği tüm alanları (atmosfer, hidrosfer ve litosferin bir kısmı) kapsayan en büyük ekolojik birimdir. Dolayısıyla dünya üzerindeki yaşam biyosfere özgüdür. Ekotoplar yaşam alanıdır, nişlerde yaşam vardır ve biyomlar büyük ekosistemlerdir.

11- Soğukkanlı hayvanların vücut ısıları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişir. Bu hayvanlar aşağıdakilerden hangisiyle isimlendirilir?

A) Mezoterm
B) Halofitik
C) Heteroterm
D) Homoterm
E) Estivasyon

Cevap : C) Heteroterm

Açıklama : Vücut ısıları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişen soğukkanlı hayvanlara “heteroterm” (poikiloterm) denir. Homotermler (homeoterm) ise vücut ısısını sabit tutan sıcakkanlı hayvanlardır.

12- Türkiye’nin kuzeyindeki ormanlarda yayılış gösteren kayın ağacı ile güneyinde Amanos dağlarında görülen kayın ağacının genetik özellikleri farklıdır. Aşağıdakilerden hangisi genetik çeşitliliğe yol açan unsurlardan biri değildir?

A) İnsan faaliyetleri
B) Fiziksel, fizyolojik ve biyokimyasal özellikleri olan fenotipi
C) Bireyin genotipi
D) Yaşadığı yerdeki çevre özelliklerinden sıcak ve soğuk iklim
E) Besin maddelerinin bol veya az olması

Cevap : A) İnsan faaliyetleri

Açıklama :

13- Tropiklerde odunsu gövdeye sahip, kökleri toprakta olan sarılıcı bitkilere genel olarak hangi ad verilir?

A) Liyanlar
B) Epifitler
C) Halofitler
D) Kserofitler
E) Psammofitler

Cevap : A) Liyanlar

Açıklama : Tropikal bölgelerde diğer ağaçlara sarılarak yükselen, odunsu gövdeye sahip ve kökleri toprakta olan sarılıcı bitkilere “liyanlar” (lianalar) denir.

14- Theophrastus, bitkileri yetiştikleri ortama göre dört gruba ayırmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi bu gruplar arasında değildir?

A) Çalımsı bitkiler
B) Çalılar
C) Garig
D) Ağaçlar
E) Otlar

Cevap : C) Garig

Açıklama : Theophrastus, bitkileri yetiştikleri ortama göre ağaçlar, çalılar, çalımsı bitkiler ve otlar olarak dört gruba ayırmıştır. “Garig” ise Akdeniz iklimi bölgelerinde görülen vejetasyon formasyonlarından biridir, Theophrastus’un sınıflandırmasına girmez.

15- Allelopati aşağıdakilerden hangisinde doğru tanımlanmıştır?

A) Bitkilerin birlikte yaşamalarını teşvik eden kimyasal üretmeleri
B) Zehirli kimyasal maddeler yayan bitkilerin başka bitkiler için uygun yetişme ortamı hazırlamaları
C) Bitkilerin yaydıkları kimyasal bileşikler ile başka bitkilerin gelişmelerini teşvik etmeleri
D) Bitkilerin zararlı veya zehirli kimyasal bileşikler çıkartarak o alanda başka bitkilerin gelişmesine engel olma durumu
E) Bitkilerin yaydıkları kimyasallar ile hayvan türlerine zarar vermeleri

Cevap : D) Bitkilerin zararlı veya zehirli kimyasal bileşikler çıkartarak o alanda başka bitkilerin gelişmesine engel olma durumu

Açıklama : Allelopati, bir bitkinin ürettiği kimyasal maddelerle çevresindeki diğer bitkilerin büyümesini, gelişmesini veya çimlenmesini engellemesi durumudur.

16- Mercanların hücreleri içinde bulunan algler mercanlara renk verir, fotosentezi üstlenir ve mercanlara fotosentez ürünleri sağlar. Mercanlar ve algler arasındaki bu olumlu ilişkiye ne ad verilir?

A) Herbivor
B) Omnivor
C) Kozmopolit
D) Mutualizm
E) Allelopati

Cevap : D) Mutualizm

Açıklama : İki farklı canlı türünün karşılıklı olarak fayda sağladığı bu ilişkiye “mutualizm” denir. Mercanlar ve algler arasındaki ilişki, mutualizmin klasik örneklerindendir.

17- Sınırları içerisindeki tüm organizmaları ve abiotik çevrenin tüm bileşenlerini içeren “bir birim dünya veya yeryüzü ünitesi”nin karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanayi bölgesi
B) Floristik bölge
C) Ekosistem
D) Tarım bölgesi
E) İklim bölgesi

Cevap : C) Ekosistem

Açıklama : Ekosistem, belirli bir bölgedeki tüm canlı organizmaların (biyotik) ve cansız (abiyotik) çevrenin birbiriyle etkileşim içinde olduğu, kendi kendine yeterli bir bütünlüğü olan “bir birim dünya” veya yeryüzü ünitesidir.

18- Kasırga, yangın, böcek istilası gibi bozucu bir etken sonucunda ortaya çıkan orman açıklıklarında, önceki bitki türlerinin yerine yenilerinin gelmesine ne ad verilir?

A) Reaksiyon
B) Regresif süksesyon
C) Denüdasyon
D) Boşluk evresi süksesyonu
E) Klimaks

Cevap : D) Boşluk evresi süksesyonu

Açıklama : Bir ekosistemde kasırga, yangın gibi bozucu bir olay sonucunda oluşan boşlukta, yeni bitki türlerinin yerleşmesi ve gelişmesi sürecine “boşluk evresi süksesyonu” denir.

19- Aşağıdakilerden hangisi oksijenin olduğu ortamlarda yaşayan ve ayrışma için oksijene ihtiyaç duyan organizmalardır?

A) Aerobik
B) Karnivor
C) Anaerobik
D) Ototrof
E) Herbivor

Cevap : A) Aerobik

Açıklama : Oksijene ihtiyaç duyan ve oksijenin bulunduğu ortamlarda yaşayan organizmalara “aerobik” organizmalar denir. Anaerobik organizmalar ise oksijensiz ortamlarda yaşar.

20- Yeryüzündeki ekosistemlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Biyosferin yatay ve düşey yönde sınırlarını sıcaklık koşulları belirler.
B) Yeryüzündeki bitki formasyonlarının dağılışı büyük ölçüde sıcaklığa göre de şekillenir.
C) Besin zincirinin temelini fotosentez oluşturmaktadır.
D) Fotosentezle ilksel besin üretimi için su, oksijen ve azot yeterlidir.
E) Virus, bakteri ve parazitlerin küresel ölçekte yayılışları, iklim özelliklerinin etkisini yansıtır.

Cevap : D) Fotosentezle ilksel besin üretimi için su, oksijen ve azot yeterlidir.

Açıklama : Fotosentez için su, karbondioksit (azot değil) ve güneş ışığı gereklidir. Oksijen ise fotosentezin bir ürünüdür. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.