Modern Felsefenin Oluşumu 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Modern felsefe, Orta Çağ’ın teolojik dünya görüşünden koparak insan aklını ve deneyimini merkeze alan bir düşünce devrimidir. Bu devrimin kurucu ismi olarak kabul edilen düşünür, felsefesini “Düşünüyorum, o hâlde varım” (Cogito, ergo sum) önermesi üzerine inşa eden “Rene Descartes”tır. Bu makalede, Descartes ile başlayan ve Kant ile zirveye ulaşan modern felsefe ve Aydınlanma döneminin temel düşünürleri ve fikirleri ele alınacaktır.

Rasyonalizmin Kurucuları: Descartes ve Spinoza

Modern felsefenin ilk büyük akımı olan Rasyonalizm, bilginin kaynağının akıl olduğunu savunur. Bu akımın öncüsü Descartes, felsefeye kesin bir temel bulmak için “matematiği” model almıştır. Ona göre varoluşu için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan tek “mutlak töz” Tanrı’dır. “Metot Üzerine Konuşma” ve “Felsefenin İlkeleri” gibi eserler kaleme almıştır; “Saf Aklın Eleştirisi” ise ona değil, Kant’a aittir. Bir diğer önemli rasyonalist olan Baruch Spinoza’nın temel felsefi kaygısı, insanın “en yüksek mutluluğa erişmesidir”. Onun zihin ve bedenin birbirini etkilemeden paralel olarak işlediğini savunan görüşü ise felsefe tarihinde “paralelizm” olarak anılır.

Britanya Düşüncesi: Empirizm ve Siyaset Felsefesi

Rasyonalizme karşı, bilginin temel kaynağının deneyim olduğunu savunan Empirizm, özellikle Britanya’da gelişmiştir. Bu geleneğin önemli isimlerinden David Hume, Aydınlanma döneminde “tarih bilincini” ortaya atan en önemli düşünürdür. Siyaset felsefesinde ise Thomas Hobbes, “İnsan insanın kurdudur” sözüyle, doğal durumda insanların bir savaş halinde olacağını ve mutlak bir devlete ihtiyaç duyulacağını savunmuştur. Düşünce özgürlüğünün önemli savunucularından John Toland ise, “Hiçbir üstat üzerine yemin etmeyin” diyen Sokratik okul öyküsünü aktararak dogmatizme karşı çıkmıştır.

Fransız Aydınlanması: Eleştiri, Materyalizm ve Duygu

18. yüzyıl Fransa’sı, Aydınlanma hareketinin kalbi olmuştur. Voltaire, İngiliz empiristlerinden etkilenerek “Descartes’in doğuştan ideler görüşünü reddetmiş” ve deist bir bakış açısıyla doğayı Tanrı’nın bir “sanat eseri” olarak görmüştür. Ansiklopedi’nin editörü olan Denis Diderot ise Tanrı konusunda “ateist” bir yaklaşımı savunmuş ve “Kaderci Jaques ve Efendisi” gibi önemli eserler kaleme almıştır. Diderot, düşünsel olarak en çok “Locke ve Hume”dan etkilenmiştir. Baron d’Holbach, materyalist bir ahlak anlayışı geliştirmiş ve bu ahlakın amacının “mutlulukçu” olduğunu, hakiki mutluluğun ise “başkasının iyiliğine çalışmakla” elde edileceğini savunmuştur. Jean-Jacques Rousseau ise, insanın doğal durumunda bencil olmadığını, aksine “merhamet” duygusunun temel olduğunu vurgulamıştır.

Alman Aydınlanması ve Kant

Almanya’da Aydınlanma, “Aydınlanmacı Mutlakiyet” ile iç içe geçmiştir. Prusya Kralı “Büyük Friedrich”in “Ne düşünürsen düşün ama itaat et” sözü bu anlayışı özetler. Ancak Alman Aydınlanmasında asıl kırılma noktasını yaratan ve felsefeyi Almanya’ya taşıyan en önemli düşünür “Immanuel Kant” olmuştur.

Sonuç

Modern felsefenin oluşum süreci, Rönesans’ın Francis Bacon ve Thomas More gibi ütopya yazarlarından, James Dewey gibi 20. yüzyıl düşünürlerine uzanan geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu süreç, aklın ve bireyin öne çıktığı, dogmaların sorgulandığı ve bilginin, ahlakın, siyasetin temellerinin yeniden kurulduğu bir devrimdir. Descartes’ın şüpheyle başlayan yolculuğu, Aydınlanma filozoflarının eleştirel ruhuyla devam etmiş ve modern dünyanın entelektüel temellerini atmıştır.

1. Sokratesçi okulda Başkan, “Hiçbir üstat üzerine yemin etmeyin.” der. Topluluk ona şu karşılığı verir: “Sokrates’in üzerine de.”
Yukarıda alıntılanan öyküyü aktaran İngiliz filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) George Berkeley
B) John Toland
C) Bertrand Russell
D) David Hume
E) John Locke

Cevap : B) John Toland

Açıklama : Sokratesçi okulun üyeleri arasında geçen bu hikayeyi aktaran ve bu hikayeyi bir düşünce özgürlüğü simgesi olarak kullanan İngiliz filozof “John Toland”dır.

2. Diderot Tanrı konusunda ….. yaklaşımını savunmuş bir filozoftur.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ateist
B) pagan
C) hristiyan
D) budist
E) panteist

Cevap : A) ateist

Açıklama :

3. Modern dünyanın ve modern felsefenin kurucu ismi olarak kabul edilen önemli düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) David Hume
B) John Locke
C) Immanuel Kant
D) Baruch Spinoza
E) Rene Descartes

Cevap : E) Rene Descartes

Açıklama : “Düşünüyorum, o halde varım” önermesiyle ve modern bilimin temelini oluşturan rasyonalist metodolojisiyle “Rene Descartes”, modern felsefenin kurucu ismi olarak kabul edilir.

4. Descartes’a göre mutlak töz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ruh
B) Tanrı
C) Beden
D) Akıl
E) Doğa

Cevap : B) Tanrı

Açıklama : Descartes’a göre, kendi varoluşu için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan tek mutlak töz “Tanrı”dır. Diğerleri (ruh ve beden) ise göreceli tözlerdir.

5. Aşağıdakilerden hangisi Voltaire için geçerli bir ifadedir?

A) Oratoryo tarikati üyesidir.
B) Empirisizmden etkilenmemiştir.
C) Kantçıdır.
D) Descartes’in doğuştan ideler görüşünü reddeder.
E) Okasyonalisttir.

Cevap : D) Descartes’in doğuştan ideler görüşünü reddeder.

Açıklama : Voltaire, John Locke’un deneyciliğinden (ampirizm) etkilenerek, bilginin doğuştan idelerden geldiği yönündeki Descartesçi görüşü reddetmiştir.

6. D’Holbach’ın ahlak anlayışı …..
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Platoncudur.
B) Kantçıdır.
C) mutlulukçudur.
D) dine dayalıdır.
E) mistiktir.

Cevap : C) mutlulukçudur.

Açıklama : D’Holbach, ahlakı dini veya metafizik temellerden bağımsız, insanın doğasından kaynaklanan ve nihai amacı “mutluluk” olan bir anlayışla açıklamıştır.

7. Diderot’nun etkilendiği İngiliz-İskoç filozoflar aşağıdakilerden hangisidir?

A) J.S.Mill – William James
B) J.S.Mill – John Dewey
C) Locke – Hume
D) Joseph Butler – Milton
E) William James – Bertrand Russel

Cevap : C) Locke – Hume

Açıklama : Diderot, özellikle deneycilik (ampirizm) ve bilgi felsefesi konularında İngiliz filozofu John Locke ve İskoç filozofu David Hume’dan etkilenmiştir.

8. Aydınlanmada tarih bilincini ortaya atan en önemli isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) John Locke
B) George Berkeley
C) Immanuel Kant
D) Thomas Hobbes
E) David Hume

Cevap : E) David Hume

Açıklama :

9. Descartes, felsefesini kurmaya aşağıdaki önermelerden hangisi ile başlamıştır?

A) Duyumsuyorum, o hâlde varım.
B) Varım, dolayısıyla kuşku duyuyorum.
C) Biliyorum, o hâlde varım.
D) Varım, o hâlde düşünüyorum.
E) Düşünüyorum, o hâlde varım.

Cevap : E) Düşünüyorum, o hâlde varım.

Açıklama : Descartes, her şeyden kuşku duyarak ulaştığı ilk kesin önerme olan “Düşünüyorum, o hâlde varım” (Cogito, ergo sum) ile felsefesinin temelini atmıştır.

10. Descartes, felsefesine hangi bilimi model alır?

A) Astronomi
B) Biyoloji
C) Kimya
D) Matematik
E) Fizik

Cevap : D) Matematik

Açıklama : Descartes, felsefeye kesin ve şüpheden uzak bir temel oluşturmak için “Matematik” bilimini model almış, matematiksel düşüncenin kesinliğine dayalı bir felsefe kurmaya çalışmıştır.

11. Aşağıdakilerden hangisi Diderot’un eserlerinden biridir?

A) Monadoji
B) Metot Üzerine Konuşma
C) Kaderci Jaques ve Efendisi
D) Saf Aklın Eleştirisi
E) Etika

Cevap : C) Kaderci Jaques ve Efendisi

Açıklama : “Kaderci Jaques ve Efendisi” (Jacques le fataliste et son maître), Fransız Aydınlanma dönemi düşünürü Denis Diderot’un en önemli edebi eserlerinden biridir. Monadoji Leibniz’e, Metot Üzerine Konuşma Descartes’a, Saf Aklın Eleştirisi Kant’a ve Etika Spinoza’ya aittir.

12. “İnsan insanın kurdudur.” yani “Eğer insanlar doğal durumda kalsaydı herkes herkesle savaşırdı.” fikrini öne süren önemli filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) John Locke
B) Thomas Hobbes
C) David Hume
D) Rene Descartes
E) Immanuel Kant

Cevap : B) Thomas Hobbes

Açıklama : “İnsan insanın kurdudur” (Homo homini lupus) fikri ve doğal durumda insanların birbirleriyle sürekli bir savaş halinde olacağı düşüncesi, İngiliz filozof “Thomas Hobbes”a aittir.

13. Rousseau, duygular içerisinde en fazla vurguyu aşağıdaki duygulardan hangisine yapmaktadır?

A) İyimserlik
B) Merhamet
C) Sevgi
D) Vicdan
E) Nefret

Cevap : B) Merhamet

Açıklama : Rousseau, insanın doğal durumunda bencil olmadığını, aksine “merhamet” (pitié) duygusunun, yani başkalarının acılarına empati duyma yeteneğinin insan doğasının en temel özelliklerinden biri olduğunu savunmuştur.

14. “Ne düşünürsen düşün ama itaat et.“ sözü hangi ünlü isme aittir?

A) Thomas Reid
B) Montesquieu
C) George Berkeley
D) Büyük Friedrich
E) Emanuel Swedenborg

Cevap : D) Büyük Friedrich

Açıklama : “Ne düşünürsen düşün ama itaat et” sözü, Prusya Kralı “Büyük Friedrich”e (II. Friedrich) aittir ve aydınlanmacı mutlakiyetçiliği özetleyen bir ifadedir.

15. “Voltaire’e göre doğa …..”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) kötülüğün kaynağıdır.
B) aslında sadece görünüştür.
C) sanat eseridir.
D) din tarafından yüceltilmiştir.
E) yaratılmamıştır.

Cevap : C) sanat eseridir.

Açıklama : Voltaire, Tanrı’yı evreni yaratan bir “saatçi” olarak gören bir deistti. Bu bakış açısına göre “doğa”, Tanrı’nın muhteşem bir “sanat eseridir”.

16. Alman aydınlanmasında bir kırılma noktası olan ve felsefeyi Almanya’ya taşıyan önemli düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Immanuel Kant
B) Rene Descartes
C) George Berkeley
D) John Locke
E) David Hume

Cevap : A) Immanuel Kant

Açıklama : Alman aydınlanmasının ve modern felsefesinin en önemli figürü olan “Immanuel Kant”, felsefeyi Almanya’ya taşıyan ve Alman düşüncesinde bir dönüm noktası oluşturan düşünürdür.

17. Spinoza’nın temel felsefi kaygısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsanları doğaya egemen kılmak
B) Haz merkezli bir yaşam sürmek
C) En yüce ahlaki ilkelere ulaşmak
D) En yüksek mutluluğa erişmek
E) Tanrının varlığını reddetmek

Cevap : D) En yüksek mutluluğa erişmek

Açıklama : Spinoza’nın felsefesinin temel kaygısı, insanın en yüksek potansiyeline ulaşarak kalıcı bir iç huzura ve “en yüksek mutluluğa” (nihai iyi) erişmesidir.

18. Aşağıdakilerden hangisi Descartes’ın yazdığı eserlerden biri değildir?

A) Saf Aklın Eleştirisi
B) Felsefenin İlkeleri
C) Aklın Yönetimi İçin Kurallar
D) Metafizik Üzerine Düşünceler (Meditasyonlar)
E) Metot Üzerine Konuşma

Cevap : A) Saf Aklın Eleştirisi

Açıklama : “Saf Aklın Eleştirisi” (Critique of Pure Reason), Alman filozof Immanuel Kant’ın en önemli eseridir. Felsefenin İlkeleri, Aklın Yönetimi İçin Kurallar ve Metafizik Üzerine Düşünceler ise Rene Descartes’a ait eserlerdir.

19. Spinoza’nın bedende ne olup bitiyorsa zihinde bu olup bitenin bir fikri olacağı görüşü, felsefe tarihinde aşağıdakilerin hangisiyle anılmaktadır?

A) Paralelizm
B) İdealizm
C) Düalizm
D) Materyalizm
E) Determinizm

Cevap : A) Paralelizm

Açıklama : Spinoza’nın zihin ve beden arasındaki ilişkiyi, birbirlerini etkilemeden paralel olarak işleyen iki farklı nitelik olarak açıklayan görüşü “paralelizm” olarak anılır.

20. D’Holbach’a göre hakiki mutluluk aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kinik bir hayatı benimsemek
B) Zevk ve sefa hayatı sürmek
C) Dinsel bir hayat yaşamak
D) Dünyadan elini eteğini çekmek
E) Başkasının iyiliğine çalışmak

Cevap : E) Başkasının iyiliğine çalışmak

Açıklama : D’Holbach, materyalist ve aydınlanmacı bir ahlak anlayışına sahiptir. Ona göre hakiki mutluluk, sadece kişisel haz arayışında değil, aynı zamanda toplumsal fayda sağlayarak, “başkalarının iyiliğine çalışmakla” elde edilir.