İletişim Sosyolojisi 2024-2025 Bütünleme Soruları (Güz)

Giriş

İletişim sosyolojisi, iletişim süreçlerinin ve medya araçlarının toplumsal yapı, kültür ve siyaset üzerindeki etkilerini inceler. İletişim süreci, mesajın kaynaktan alıcıya aktarıldığı “doğrusal” bir süreç veya taraflar arasında karşılıklı bir etkileşim olan “döngüsel” bir süreç olarak ele alınabilir. Bu makalede, iletişim sosyolojisinin temel kuramları, medyanın rolü ve bilişim teknolojilerinin ortaya çıkardığı yeni toplumsal yapılar ve hareketler incelenecektir.

İletişimin Temel Kuramları: Liberal ve Eleştirel Yaklaşımlar

“Liberalizm” akımı, malların ve fikirlerin serbest dolaşımı ilkesiyle uluslararası iletişimin yaygınlaşmasında temel bir rol oynamıştır. Bu kurama göre medya, bireyler üzerinde bir tahakküm aracı olamaz ve iletişim gönüllülük ilkesine dayanır. Bu görüşe karşıt olarak, 1923’te kurulan “Frankfurt Okulu” düşünürleri tarafından geliştirilen eleştirel kuram, medyayı ideolojik bir araç olarak görür. Onlara göre medya, “iktidarın meşruiyet ve rıza üretme aracıdır” ve “kültür endüstrileri”, kitleleri pasifize ederek kolayca aptallaştırabilir. Bu okulun temel ilgi alanları arasında medya-ideoloji ilişkisi ve kültür emperyalizmi yer alırken, “tüketicilerin medyayı kullanım amaçları” gibi konularla ilgilenmezler. Benzer şekilde, Antonio Gramsci’nin “hegemonya” kavramı da iktidarın sadece zorla değil, aynı zamanda yönetilenlerin rızasının kazanılmasıyla da sürdürüldüğünü açıklar.

Medya, Toplum ve Etik

İletişim araştırmalarının tarihi, medyanın evrimini yansıtır. İlk sistematik iletişim bilimi araştırmaları, II. Dünya Savaşı sonrasında “ABD’de” başlamış ve ilk çalışmalar genellikle “gazete” gibi yazılı basın üzerine yapılmıştır. Osmanlı Devleti’ndeki ilk haber ajansı ise 1917’de “Salih Gürcü” tarafından kurulmuştur. Medya ve iletişim alanında faaliyet gösteren profesyonellerin uyması gereken kurallar da vardır. Bir mesleği uygularken uyulması gereken etik kuralları inceleyen bilim dalına “deontoloji” denir. Etik, ahlaki yargıları felsefi olarak inceler ve kurallarını doğrudan “dini kurallarla” bağlantılandırmaz. Gazetecilikte ise, belirli kurumların faaliyetlerini izleme izni almış basın mensuplarına “akredite basın mensubu” denir.

Yeni Medya, Ağ Toplumu ve Sosyal Hareketler

Enformasyonun analog halden dijital formata dönüştürülmesi olan “sayısallaştırma”, iletişimde bir devrim yaratmıştır. Bu devrimle birlikte ortaya çıkan “yeni medya” (internet, sosyal medya), merkeziyetsiz yapısı nedeniyle iktidarların kontrol etmesi en zor medya türüdür. Bilişim teknolojilerinin şekillendirdiği bu yeni toplumsal yapıya ise “ağ toplumu” denir. Bu toplumda, kullanıcıların etkileşimde bulunduğu “sanal cemaatlerin” oluşması için, üyeler arasında süreklilik arz eden bir etkileşim olması gerekir. Yeni medya, toplumsal hareketleri de dönüştürmüştür. Yakın dönemde ortaya çıkan hareketler, klasik hareketler gibi “sistemin bütüncül değişimini” hedeflemek yerine, belirli konularda farkındalık yaratmayı amaçlar. Lance Bennett’a göre sosyal ağlar, yerel sorunların genele yayılmasını sağlayarak yerel eylemcilerin radikalleşmesini önleyebilir.

Sonuç

İletişim sosyolojisi, “yazılı iletişimin” kalıcılığından “yeni medyanın” anlık etkileşimine kadar iletişimin tüm biçimlerinin toplumsal sonuçlarını analiz eder. Fichter’in de belirttiği gibi, toplumsallaşma hem toplumun birey üzerindeki “nesnel” bir eylemi hem de bireyin topluma “öznel” bir tepkisi olarak iki yönlü bir süreçtir. Bu karmaşık etkileşim, günümüz ağ toplumunda her zamankinden daha belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır.

1. Malların ve fikirlerin serbest dolaşımı ilkesinden yola çıkarak uluslararası iletişimin kurulması ve yaygınlaşmasında etkili olan temel akım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marksizm
B) Faşizm
C) Liberalizm
D) Kapitalizm
E) Sosyalizm

Cevap : C) Liberalizm

Açıklama : Malların ve fikirlerin serbest dolaşımı, uluslararası iletişimin kurulması ve yaygınlaşması için temel bir ilkedir ve bu ilke “liberalizm” akımıyla yakından ilişkilidir.

2. İlk iletişim araştırmaları hangi kitle iletişim araçları üzerine yapılmıştır?

A) Dergi
B) Televizyon
C) Yeni medyalar
D) Gazete
E) Radyo

Cevap : D) Gazete

Açıklama :

3. Enformasyonun analog hâlinden bilgisayarlar tarafından okunabilen dijital formata dönüştürülmesine ne ad verilir?

A) Veri iletişimi
B) Elektronikleştirme
C) Sabitleme
D) Formatlama
E) Sayısallaştırma

Cevap : E) Sayısallaştırma

Açıklama : Enformasyonun analog bir formattan (örneğin kağıt belge, ses kaseti) dijital bir formata (bilgisayar tarafından okunabilen) dönüştürülmesi işlemine “sayısallaştırma” (digitalization) denir.

4. İletişim teknolojilerinin gelişmesiyle iktidarların medyayı baskı altına alması zorlaşmıştır. Buna göre iktidarlar için kontrol edilmesi en zor medya türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yeni medya
B) Yazılı medya
C) Geleneksel medya
D) Görsel medya
E) Konvansiyonel medya

Cevap : A) Yeni medya

Açıklama : Yeni medya (sosyal medya, internet), merkeziyetçi olmayan yapısı, hızlı yayılımı ve kullanıcıların içeriği kendilerinin üretebilmesi nedeniyle iktidarların kontrol etmesi en zor medya türüdür.

5. Aşağıdakilerden hangisi “akredite basın mensubu” kavramını ifade etmektedir?

A) Freelance çalışan gazeteci
B) Bazı kurum veya kuruluşların faaliyetlerini izleme izni almış gazeteci
C) Ödüllü gazeteci
D) Basın konseyine üye olan gazeteci
E) Hükümete yakın gazeteci

Cevap : B) Bazı kurum veya kuruluşların faaliyetlerini izleme izni almış gazeteci

Açıklama : “Akredite basın mensubu”, bir gazetecinin, belirli bir etkinlik, kurum veya kuruluşun faaliyetlerini takip etmesi ve haber yapması için gerekli izni almış kişiyi ifade eder.

6. Felsefenin bir dalı olan etik ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Ahlaki kavramları analiz eder.
B) Bir eylemi iyi/kötü ya da doğru/yanlış yapan unsurların ne olduğu üzerinde durur.
C) Ahlaki eylemin bilimidir. İnsan pratiğini, var olan ahlakilik koşulları açısından araştırır.
D) Dinî kurallarla bağlantılı olarak kişilerarası ilişkilerin kurallarını araştırır.
E) Ahlaki sorunlar ve ahlaki yargılar hakkında felsefi düşünmedir.

Cevap : D) Dinî kurallarla bağlantılı olarak kişilerarası ilişkilerin kurallarını araştırır.

Açıklama : Etik, ahlaki eylemin ve yargıların doğasını felsefi olarak incelerken, bu kuralları doğrudan dini kurallarla ilişkilendirmez; ahlakın evrensel ve rasyonel temellerini arar. Bu durum deontoloji ve din felsefesinin konularıdır.

7. Aşağıdaki önermelerden hangisi Frankfurt Okulu düşünürlerinin temel görüşleri arasında yer almaz?

A) Kitle toplumu, kültür endüstrileri tarafından kolayca aptallaştırılabilir.
B) Kültür endüstrileri istihdama katkı sağlayan önemli bir ekonomik aktördür.
C) Medya, ideolojinin rıza üretme aracıdır.
D) İdeoloji, eşit olmayan güç ve iktidar mücadelesini gizlemek için gerçekleri çarpıtır.
E) Kapitalist toplumlarda gerçekler burjuvazi tarafından üretilir.

Cevap : B) Kültür endüstrileri istihdama katkı sağlayan önemli bir ekonomik aktördür.

Açıklama : Frankfurt Okulu düşünürleri (Horkheimer, Adorno), kültür endüstrilerini, kitleleri aptallaştırıp pasifize eden ve ideolojik rıza üreten bir araç olarak eleştirmiştir. Onlar için bu endüstrilerin ekonomik katkısından ziyade toplumsal ve kültürel etkileri ön plandadır. Dolayısıyla bu ifade temel görüşleri arasında yer almaz.

8. Dawson’a göre sosyal ağlardaki kullanıcı topluluklarının sanal cemaat olarak nitelendirilebilmesi için bazı koşullar çerçevesinde bir araya gelmeleri gerekmektedir. Aşağıdakilerden hangisi Dawson’a göre cemaate zemin teşkil eden site veya forum üyelerinin sahip olması gereken koşullar arasında sayılamaz?

A) Sitedeki interaktivitelerin üyelerin ilgi alanlarına uygun olması
B) Üyeler üzerinde sosyal kontrolün bulunması
C) Üyelerin sabit bir kullanıcı adına (nick) sahip olması
D) Üyeler arasında etkileşimin olması
E) Üyeler arasındaki etkileşimin süreklilik arz etmemesi

Cevap : E) Üyeler arasındaki etkileşimin süreklilik arz etmemesi

Açıklama : Bir topluluğun “cemaat” olarak nitelendirilebilmesi için üyeler arasındaki etkileşimin “süreklilik arz etmesi” gerekir. Bu nedenle etkileşimin sürekli olmaması bir koşul olarak sayılamaz.

9. Osmanlı Devleti’nde ilk haber ajansı aşağıdakilerden hangisi tarafından kurulmuştur?

A) Talat Paşa
B) Salih Gürcü
C) Damat Ferit Paşa
D) Prens Sabahattin
E) Enver Paşa

Cevap : B) Salih Gürcü

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde ilk haber ajansı, 1917 yılında “Salih Gürcü” tarafından “Milli Ajans” adıyla kurulmuştur.

10. Genellikle hekimlik mesleği için kullanılmasına rağmen bir mesleği uygularken uyulması gereken etik kuralları ve meslek ahlakını inceleyen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hipokrat
B) Deontoloji
C) Dermatoloji
D) Etimoloji
E) Etnometodoloji

Cevap : B) Deontoloji

Açıklama : “Deontoloji”, genellikle meslek etiği olarak tanımlanan, bir mesleği uygularken uyulması gereken görev ve ahlaki kuralları inceleyen felsefe ve bilim dalıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi eleştirel iletişim kuramcılarının ilgilendikleri konular arasında yer almaz?

A) Tüketicilerin medyayı kullanım amaçları
B) Yabancılaşma ve fetişleştirme
C) Kültür emperyalizmi
D) Bilinç yönetimi ve beyin yıkama
E) Medya – ideoloji ilişkisi

Cevap : A) Tüketicilerin medyayı kullanım amaçları

Açıklama : Eleştirel iletişim kuramcıları, medyayı ideoloji, iktidar, yabancılaşma ve kültür emperyalizmi gibi makro konular bağlamında ele alırken, “tüketicilerin medyayı kullanım amaçları” konusu, daha çok davranışçı yaklaşımlar veya medya etkileri araştırmalarıyla ilgili bir konudur.

12. İletişim sürecine iki temel yaklaşım biçimi vardır. Birincisi etkileme süreci olarak ….. yaklaşım, ikincisi ise anlam üretme süreci olarak….. yaklaşımdır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) noktasal/döngüsel
B) kodlama / kod açma
C) durağan / akışkan
D) özel / genel
E) doğrusal / döngüsel

Cevap : E) doğrusal / döngüsel

Açıklama : İletişim kuramları iki temel yaklaşım etrafında gelişmiştir: Birincisi, mesajın kaynaktan alıcıya tek yönlü aktarıldığını savunan “doğrusal” yaklaşım; ikincisi ise iletişim sürecini karşılıklı bir etkileşim olarak gören “döngüsel” yaklaşımdır.

13. Lance Bennett’a göre sosyal hareketler teknolojik imkânlarla bazı değişimler geçirmektedir. Sosyal hareketlerin yöneldiği konuların hızla değişmesi ve yüz yüze etkinlik olanağının sınırlı olduğu durumlarda sanal eylemler ile internet, sosyal hareketlerin gerçekleştiği yeni bir alan olma potansiyeli taşımaktadır. Aşağıdakilerden hangisi Bennett’a göre sosyal hareketlerde sosyal ağların ortaya çıkmasından sonra meydana gelen değişimlerin önemli sonuçlarından biridir?

A) Ulusal düzeydeki eylemlere müdahaleyi zorlaştırır.
B) Eylemlerin internetle sınırlı kalmasına neden olur.
C) Yerel sorunların genele yayılmasını sağlayarak çözümünü zamana yayar.
D) Sosyal hareketlere geniş maddi kaynak imkânı sunar.
E) Yerel sorunların genele yayılmasını sağlayarak yerel eylemcilerin radikalleşmesini önler.

Cevap : E) Yerel sorunların genele yayılmasını sağlayarak yerel eylemcilerin radikalleşmesini önler.

Açıklama :

14. Frankfurt Okulu hangi tarihte kurulmuştur?

A) 1917
B) 1933
C) 1923
D) 1965
E) 1945

Cevap : C) 1923

Açıklama : Frankfurt Okulu, 1923 yılında Frankfurt’ta “Sosyal Araştırmalar Enstitüsü” (Institut für Sozialforschung) adıyla kurulmuştur.

15. Bilişim teknolojilerinin gelişmesiyle ortaya çıkan, merkezsiz, hiyerarşisiz ve yatay ilişkilerin hâkim olduğu toplumsal örgütlenme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Organik toplum
B) Dijital toplum
C) Ağ toplumu
D) Enformatik toplum
E) Bilinçli toplum

Cevap : C) Ağ toplumu

Açıklama : Manuel Castells gibi sosyologlar, bilişim teknolojilerinin etkisiyle ortaya çıkan, merkezsiz, hiyerarşisiz ve yatay ilişkilerin hakim olduğu bu yeni toplumsal örgütlenme biçimine “ağ toplumu” adını vermiştir.

16. Aşağıdakilerden hangisi yazılı iletişimde mesajın özelliklerinden biri olarak sayılamaz?

A) Arşivlenebilmesi
B) Kalıcı olması
C) Değişmeden aktarılabilmesi
D) Manipülasyona açık olması
E) Kanıt olarak kullanılabilmesi

Cevap : D) Manipülasyona açık olması

Açıklama : Yazılı iletişimde mesajlar, sözlü iletişime göre daha kalıcı, arşivlenebilir ve kanıt olarak kullanılabilir niteliktedir. Bu nedenle, yazılı bir mesajın manipülasyonu ve değiştirilmesi, sözlü iletişime göre daha zordur. Bu durum bir özellik olarak sayılamaz.

17. Antonio Gramsci tarafından geliştirilen, iktidar ile pratik arasındaki ilişkiyi sorunsallaştıran, güç ve rızanın bileşimine dayanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Medya emperyalizmi
B) Kültürel çatışma
C) Rıza üretme
D) Hegemonya
E) Deregülasyon

Cevap : D) Hegemonya

Açıklama : İtalyan marksist düşünür Antonio Gramsci’nin geliştirdiği “hegemonya” kavramı, iktidarın sadece zor kullanma gücüne değil, aynı zamanda yönetilenlerin rızasının kazanılmasına dayandığını ifade eder.

18. Aşağıdakilerden hangisi liberal kuramcıların medyaya yaklaşım biçimlerini yansıtan bir görüş olamaz?

A) Haber kaynağı olarak medyanın bireyler üzerinde egemenliği yoktur.
B) Medya ile sağlanan iletişim gönüllülük ilkesine dayanır.
C) Medya, iktidarın meşruiyet ve rıza üretme aracıdır.
D) Medya, insanlar üzerinde bir tahakküm kurma aracı olamaz.
E) Medya organlarının egemenlik konumları sorgulanabilir.

Cevap : C) Medya, iktidarın meşruiyet ve rıza üretme aracıdır.

Açıklama : “Medya, iktidarın meşruiyet ve rıza üretme aracıdır” görüşü, Marksist ve Eleştirel Kuramcıların (Frankfurt Okulu, Gramsci) medyaya yönelik eleştirel yaklaşımlarını yansıtır. Liberal kuramcılar ise medyanın özgür, çok sesli ve gönüllü bir iletişim aracı olduğunu savunur.

19. İlk iletişim bilimi araştırmaları hangi ülkede başlamıştır?

A) ABD
B) Fransa
C) Almanya
D) İsviçre
E) İngiltere

Cevap : A) ABD

Açıklama : İletişim biliminin ilk sistematik ve ampirik araştırmaları, özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında Lazarsfeld, Lasswell ve Hovland gibi isimlerin çalışmalarıyla “ABD’de” başlamıştır.

20. Fichter’e göre (1994) toplumsallaşma iki açıdan tanımlanabilir: ….. olarak, birey üzerinde eylemde bulunan toplum açısından ve ….. olarak, topluma tepkide bulunan birey olarak.
Boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdaki hangi ifadeler gelmelidir?

A) Nesnel / öznel
B) Toplumsal / bireysel
C) Çoğul/tekil
D) Fiziksel / sosyal
E) Genel / özel

Cevap : A) Nesnel / öznel

Açıklama : Toplumsallaşma, Fichter’e göre, birey üzerinde dışarıdan etki eden “nesnel” bir süreç ve bireyin bu sürece kendi yorumuyla tepki verdiği “öznel” bir süreç olarak iki açıdan tanımlanabilir.