20. Yüzyıl Türkiye’sinde Gayrimüslimler ve Kurumları 2024-2025 Final Soruları

Giriş

20. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde, gayrimüslim cemaatlerin statüleri, kurumları ve kimlikleri açısından köklü bir dönüşüme sahne olmuştur. Klasik millet sisteminin çözülüşünden modern vatandaşlık anlayışına uzanan bu sancılı süreç, cemaatlerin hem kendi içlerinde hem de devletle olan ilişkilerinde yeni mücadeleleri ve adaptasyonları beraberinde getirmiştir. Bu makalede, bu tarihsel dönüşüm, gayrimüslim cemaatlerin kurumları ve yaşadıkları önemli olaylar üzerinden incelenecektir.

Osmanlı’nın Son Dönemi: Çözülüş ve Yeniden Yapılanma

19. yüzyılda Osmanlı Devleti, klasik millet anlayışından vazgeçerek yeni milletler tanımaya başlamıştır. 1830’da “Katolik Ermenilerin” ayrı bir cemaat olarak tanınması bu dönüşümün bir örneğidir. Benzer şekilde, 1870’de “Bulgar Eksarhlığı’nın” kurulması, Bulgarların dinî bağımsızlık kazanarak milliyetçi hareketlerini güçlendirmesine yol açmıştır. Islahat Fermanı sonrası hazırlanan millet nizamnameleri ise, cemaat yönetimlerine sivillerin katılımını öngördüğü için Rum Patrikhanesi gibi ruhban sınıfının mutlak otoritesini sarsmış ve bu kurumların “dinî yetkilerinin ellerinden alınması” endişesiyle tepkisine neden olmuştur.

Milli Mücadele ve Lozan Süreci

Milli Mücadele yılları, gayrimüslim kurumları için kritik bir dönüm noktası olmuştur. Ankara Hükümeti’nin desteğiyle Papa Eftim tarafından kurulan Türk Ortodoks Patrikhanesi, Anadolu’daki Ortodoksları Fener Rum Patrikhanesi’nin etkisinden kurtarmayı amaçlıyordu. Milli Mücadele’ye karşı ortak bir siyasi tutum sergileyen Rum ve Ermeni patrikhaneleri arasındaki iş birliği ise, “Yunan ordusunun Anadolu’da başarısız olması” ve Türk zaferinin kesinleşmesiyle birlikte dağılmıştır. Lozan Konferansı’nda ise iki önemli karar alınmıştır: Rum Patrikhanesi’nin İstanbul’da kalmasına, ancak tüm “siyasi yetkilerinden arındırılarak sadece dinî işlerle ilgilenmesi” şartıyla izin verilmiş; azınlık okullarında ise “kendi dillerinde eğitim yapabilmeleri ama Türkçe’nin zorunlu ders olması” kararlaştırılmıştır.

Cumhuriyet Döneminde Cemaatlerin Konumu

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte gayrimüslimler için yeni bir dönem başlamıştır. Erken dönemde devletin azınlıklara yönelik politikası, “korunmacı ve denetleyici” bir refleksle yürütülmüştür. Bu süreçte cemaatler farklı yollar izlemiştir. Yahudi toplumu, Hahambaşı Vekili Moşe Bejerano’nun da ifade ettiği gibi, azınlık hakları söyleminin Türkiye aleyhine kullanılmasından endişe ederek bu haklardan feragat etmiş ve “laiklik” ilkesini benimseyerek Cumhuriyet rejimine tam uyum göstermiştir. 1931’den 1952’ye kadar Yahudi toplumu seçilmiş bir hahambaşı olmadan, “vekil hahambaşılar” tarafından yönetilmiştir. Süryani cemaati ise, Lozan’da azınlık olarak tanımlanmadığı için en büyük sorunu “eğitim olanaklarının kısıtlı olması” olmuştur; ancak “kılık kıyafet düzenlemesi” gibi konularda hükümetle uyumlu hareket etmişlerdir. Ermeni Patrikhanesi’nde ise 1960 askeri darbesi sonrası yapılan değişiklikle “ruhaniler idareyi tamamen devralmış”, Patrik Mesrob Mutafyan’ın hastalığı döneminde ise yerine “Başepiskopos Aram Ateşyan Patrik Genel Vekili olarak” atanmıştır.

Devlet Politikaları ve Önemli Olaylar

Cumhuriyet tarihi boyunca gayrimüslimleri doğrudan etkileyen önemli olaylar ve yasal düzenlemeler yaşanmıştır. 1917’de çıkarılan ve aile hukukunu birleştirmeyi amaçlayan “Hukuk-ı Aile Kararnamesi”, gelen tepkiler üzerine 19 Haziran 1919’da yürürlükten kaldırılmıştır. “II. Dünya Savaşı sırasında” uygulanan “Varlık Vergisi” ise, özellikle gayrimüslimler üzerinde ağır ekonomik sonuçlar doğuran tartışmalı bir kanun olmuştur. Bir diğer önemli konu olan “Heybeliada Ruhban Okulu”, 1971 yılında “Özel Yüksek Okulların Devletleştirilmesi” ile ilgili kanun kapsamında kapatılmıştır ve Patrikhanenin yeniden açılmasını istemesindeki en temel neden, “kendi din adamlarını yetiştirme” ihtiyacıdır.

Sonuç

20. yüzyıl, Türkiye’deki gayrimüslim cemaatler için derin ve köklü bir dönüşümün yaşandığı bir dönemdir. Osmanlı millet sisteminin özerk yapısından, Cumhuriyet’in vatandaşlık esasına dayalı laik ve denetleyici yapısına geçiş, her cemaatin kendi içinde ve devletle olan ilişkilerinde yeni sorunlar ve adaptasyon süreçleri yaşamasına neden olmuştur. Bu karmaşık tarih, günümüz Türkiye’sinin toplumsal yapısını anlamak için önemli bir zemin sunmaktadır.

1. 1931’den 1952’ye kadar Yahudi toplumunun liderliği nasıl yürütülmüştür?

A) Devlet tarafından atanan yetkililer
B) Vekil hahambaşılar
C) Seçilmiş bir hahambaşı
D) Geçici ruhani liderler
E) Sivil bir meclis

Cevap : B) Vekil hahambaşılar

Açıklama :

2. Osmanlı Devleti’nin Bulgar Eksarhlığı Fermanı’nı ilan etmesi Bulgarlar açısından nasıl bir sonuç doğurmuştur?

A) Bulgarlar dinî bağımsızlık kazanarak milliyetçi hareketlerini güçlendirmiştir.
B) Bulgarlar Osmanlı parlamentosunda yer almıştır.
C) Bulgarlar Rum Patrikhanesi’ne bağımlı kalmaya devam etmiştir.
D) Bulgarlar Yunanistan ile ittifak kurmuştur.
E) Bulgarlar Osmanlı ordusunda daha fazla temsil edilmiştir.

Cevap : A) Bulgarlar dinî bağımsızlık kazanarak milliyetçi hareketlerini güçlendirmiştir.

Açıklama : 1870’te ilan edilen fermanla kurulan Bulgar Eksarhlığı, Bulgarların Fener Rum Patrikhanesi’nden ayrılarak kendi milli kiliselerini kurmalarını sağlamış, bu da Bulgar milli kimliğinin ve bağımsızlık hareketlerinin güçlenmesinde çok önemli bir adım olmuştur.

3. Lozan Antlaşması’na göre azınlıkların eğitim hakları nasıl düzenlenmiştir?

A) Azınlık okulları tamamen yasaklanmıştır.
B) Azınlıklar sadece Türk okullarında eğitim alabilir.
C) Azınlıklar kendi dillerinde eğitim yapamaz.
D) Azınlıklar kendi dillerinde eğitim yapabilir ama Türkçe zorunlu ders olacaktır.
E) Azınlık okulları yalnızca dinî eğitim verebilir.

Cevap : D) Azınlıklar kendi dillerinde eğitim yapabilir ama Türkçe zorunlu ders olacaktır.

Açıklama : Lozan Antlaşması’nın 40. ve 41. maddeleri, gayrimüslim azınlıkların kendi dillerinde eğitim veren okullar kurma ve yönetme hakkını güvence altına alırken, bu okullarda Türkçe dersinin zorunlu olmasını da öngörmüştür.

4. Lozan Konferansı’ndaki tartışmalarda Rum Patrikhanesi’nin İstanbul’da kalmaya devam etmesi hangi şarta bağlanmıştı?

A) Patrikhanenin yetkilerinin Yunanistan’a devredilmesi
B) Patrikhanenin tamamen kapatılması
C) Siyasi yetkiler korunarak devam etmesi
D) Patrikhaneye yeni yetkiler verilmesi
E) Patrikhanenin siyasi yetkilerinden arındırılarak sadece dinî işlerle ilgilenmesi

Cevap : E) Patrikhanenin siyasi yetkilerinden arındırılarak sadece dinî işlerle ilgilenmesi

Açıklama : Türk heyetinin yoğun ısrarları sonucunda, Rum Patrikhanesi’nin İstanbul’da kalmasına ancak Osmanlı dönemindeki tüm siyasi, idari ve hukuki yetkilerinden vazgeçerek sadece Türkiye’deki Rum Ortodoks cemaatinin dinî işleriyle ilgilenen bir kurum olması şartıyla izin verilmiştir.

5. Rum Patrikhanesi, Islahat Fermanı’na neden karşı çıkmıştır ve bu muhalefetinin altında yatan temel kaygı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Osmanlı Devleti’nin milliyetçilik hareketlerini desteklediğini düşündükleri için karşı çıkmışlardır ve cemaatleri üzerindeki kontrolü kaybetme korkusu yaşamışlardır.
B) Osmanlı Devleti’ne asker vermek istemedikleri için karşı çıkmışlardır ve patrikhanelerinin bu süreçte güç kaybedeceğinden endişe etmişlerdir.
C) Batılı devletlerle yakınlaşmak istemedikleri için karşı çıkmışlardır ve Ortodoks Kilisesi’nin imtiyazlarını kaybetme korkusu taşımışlardır.
D) Dinî yetkilerinin ellerinden alınmasından ve sivil idarelerle otoritelerini paylaşmak zorunda kalmaktan endişe ettikleri için karşı çıkmışlardır.
E) Osmanlı yönetimi tarafından mali olarak desteklenmedikleri için karşı çıkmışlardır ve mali kaynaklarının azalmasından korkmuşlardır.

Cevap : D) Dinî yetkilerinin ellerinden alınmasından ve sivil idarelerle otoritelerini paylaşmak zorunda kalmaktan endişe ettikleri için karşı çıkmışlardır.

Açıklama : Islahat Fermanı sonrası hazırlanan millet nizamnameleri, cemaat yönetimine din adamlarının yanı sıra sivillerin de katılmasını öngörüyordu. Rum Patrikhanesi’ndeki yüksek ruhban sınıfı, bu durumun kendi mutlak otoritelerini sarsacağından ve yetkilerini sivil meclislerle paylaşmak zorunda kalacaklarından endişe ettikleri için bu düzenlemelere şiddetle karşı çıkmıştır.

6. Süryani din adamlarının Cumhuriyet döneminde hangi konuda hükûmetle uyumlu hareket ettiği söylenebilir?

A) Süryani gençlerinin askere gitmesi
B) Medeni Kanun sonrası kılık kıyafet düzenlemesine uyum sağlamaları ve bu konuda öncü rolü üstlenmeleri
C) Lozan Antlaşması’ndan sonra Türk vatandaşı olmaları
D) Patrik seçimlerinde hükûmetle iş birliği yapmaları
E) Kilise reformları uygulamaları

Cevap : B) Medeni Kanun sonrası kılık kıyafet düzenlemesine uyum sağlamaları ve bu konuda öncü rolü üstlenmeleri

Açıklama : Süryani ruhani liderleri, Cumhuriyet’in modernleşme ve laikleşme politikalarına uyum gösterme çabası içinde olmuşlar, özellikle kılık kıyafet gibi konularda cemaatlerine öncülük ederek yeni rejime bağlılıklarını göstermeye çalışmışlardır.

7. Türkiye’de Süryanilerin en büyük sorunlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eğitim olanaklarının kısıtlı olması ve resmî bir eğitim sistemine dâhil olamamaları
B) Kiliselerinin kapatılması
C) Ermeni Patrikhanesi’ne bağlı olmak istemeleri
D) Askerlikten muaf tutulmaları
E) Özerklik talepleri

Cevap : A) Eğitim olanaklarının kısıtlı olması ve resmî bir eğitim sistemine dâhil olamamaları

Açıklama : Süryaniler, Lozan Antlaşması’nda gayrimüslim azınlık olarak tanımlanmadıkları için, Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatlerinin sahip olduğu kendi okullarını kurma ve yönetme hakkından mahrum kalmışlardır. Bu durum, anadillerinde eğitim ve kültürlerini yaşatma konusunda en temel sorunları olmuştur.

8. Varlık Vergisi hangi dönemde uygulanmıştır?

A) II. Dünya Savaşı sırasında
B) 1950 sonrası demokratikleşme döneminde
C) 1920’lerde
D) Soğuk Savaş döneminde
E) Cumhuriyetin ilk yıllarında

Cevap : A) II. Dünya Savaşı sırasında

Açıklama : Varlık Vergisi, Türkiye’nin savaşa girmemesine rağmen ekonomik olarak derinden etkilendiği II. Dünya Savaşı yıllarında, 1942’de çıkarılan ve olağanüstü servet vergisi niteliği taşıyan bir kanundur.

9. Yahudi toplumu, hangi siyasi ilke doğrultusunda Türkiye Cumhuriyeti’ne tam uyum göstermiştir?

A) Milliyetçilik
B) Ekümenizm
C) Sosyalizm
D) Laiklik
E) Liberalizm

Cevap : D) Laiklik

Açıklama : Yahudi toplumu, kendilerini din temelinde ayrıştıran millet sistemi yerine, tüm vatandaşları din farkı gözetmeksizin eşit kabul eden laiklik ilkesini benimsemiş ve bu ilkenin kendileri için en büyük güvence olduğunu savunarak Cumhuriyet rejimine tam uyum göstermiştir.

10. Cumhuriyet’in erken dönemlerinde Türkiye’nin azınlıklara yönelik kontrol politikası hangi tür refleksle yürütülmüştür?

A) Korunmacı ve denetleyici
B) Dış politika
C) Kültürel entegrasyon
D) Askerî savunma
E) Ekonomik kalkınma

Cevap : A) Korunmacı ve denetleyici

Açıklama : Yeni kurulan Cumhuriyet, uzun savaşlar ve toprak kayıplarının ardından gayrimüslim kurumlarını potansiyel bir güvenlik sorunu olarak görmüş ve bu kurumların faaliyetlerini sıkı bir şekilde denetim altında tutarak ulus-devletin bütünlüğünü korumaya yönelik bir politika izlemiştir.

11. Mudanya Mütarekesi’nin imzalanmasıyla Ermeni ve Rum patrikhaneleri arasındaki iş birliği zayıflamış ve ilişkiler kopma noktasına gelmiştir.
Bu durumun temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ermenilerin bağımsızlık ilan etmesi
B) Yunan ordusunun Anadolu’da başarısız olması
C) Ermeni Patriği Zaven Efendi’nin ölümü
D) Osmanlı Devleti’nin yeniden güç kazanması
E) Türk milliyetçilerinin İngiltere ile anlaşma yapması

Cevap : B) Yunan ordusunun Anadolu’da başarısız olması

Açıklama : Milli Mücadele’ye karşı ortak siyasi hedeflerle birleşen bu iki patrikhane arasındaki iş birliği, Yunan ordusunun Anadolu’da kesin bir yenilgiye uğraması ve Türk zaferinin kesinleşmesiyle amacını ve dayanağını yitirmiş, bu da ittifakın çökmesine neden olmuştur.

12. Hahambaşı Vekili Moşe Bejerano, Avrupa’nın azınlık tanımına karşı çıkarak aşağıdakilerden hangisini savunmuştur?

A) Musevilerin azınlık olarak kabul edilmesi gerektiğini
B) Yahudilerin bağımsız bir devlete sahip olması gerektiğini
C) O dönemki azınlık hukuku söylemlerinin Milli Mücadele aleyhine kullanılmak istendiğini
D) Musevilerin Avrupalılarla iş birliği yapması gerektiğini
E) Türk hükümetinin Musevilere baskı yaptığını

Cevap : C) O dönemki azınlık hukuku söylemlerinin Milli Mücadele aleyhine kullanılmak istendiğini

Açıklama : Moşe Bejerano ve diğer Yahudi cemaati liderleri, Avrupalı devletlerin “azınlık hakları” kavramını Türkiye’nin iç işlerine karışmak ve ülkeyi bölmek için bir bahane olarak kullandıklarını, bu durumun kendilerine yarardan çok zarar getireceğini savunmuşlardır.

13. 1960 askerî darbesi sonrası Ermeni Patrikhanesi idaresinde yapılan en önemli değişikliklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Patrikhanenin tamamen kapatılması yönünde karar alınmıştır.
B) Patrikhane yetkilerinin tamamen sivil meclise devredilmesi sağlanmıştır.
C) Ruhanilerin idareyi tamamen devralması sağlanmıştır.
D) Patrikhane dış müdahalelere açık hâle getirilmiştir.
E) Patrik seçimlerinin halk oylamasıyla yapılması kabul edilmiştir.

Cevap : C) Ruhanilerin idareyi tamamen devralması sağlanmıştır.

Açıklama : 1961’de askeri yönetimin müdahalesiyle Ermeni Milleti Nizamnamesi’nde yapılan değişiklikler, cemaat yönetimindeki sivil meclislerin yetkilerini büyük ölçüde kısıtlamış ve idari gücü ruhban sınıfının elinde toplamıştır.

14. Türk Ortodoks Patrikhanesi’nin kurulma girişimi, hangi dinî topluluğun etkisinden kurtulmak amacıyla desteklenmiştir?

A) Ermeni Kilisesi
B) İstanbul Rum Patrikhanesi
C) Anglikan Kilisesi
D) Latin Kilisesi
E) Süryani Kilisesi

Cevap : B) İstanbul Rum Patrikhanesi

Açıklama : Papa Eftim tarafından Milli Mücadele sırasında Ankara Hükümeti’nin desteğiyle kurulan Türk Ortodoks Patrikhanesi, Anadolu’daki Türk Ortodoksları, Yunan milliyetçiliğinin merkezi olarak görülen Fener Rum Patrikhanesi’nin etkisinden kurtarmayı amaçlıyordu.

15. Patrik Mesrob Mutafyan’ın ciddi bir hastalığa yakalanması sonrası Ermeni Patrikhanesi’nde hangi gelişme yaşanmıştır?

A) Patrik seçimi yapılmış ve görev devri sağlanmıştır.
B) Patrik hemen değiştirilmiştir ve yerine yeni bir patrik atanmıştır.
C) Patrikhane tamamen kapatılmıştır ve tüm yetkiler hükûmete devredilmiştir.
D) Patrik yurtdışına gönderilerek tedavi edilmiştir.
E) Başepiskopos Aram Ateşyan Patrik Genel Vekili olarak atanmıştır.

Cevap : E) Başepiskopos Aram Ateşyan Patrik Genel Vekili olarak atanmıştır.

Açıklama : Patrik II. Mesrob’un görevini yerine getiremeyecek şekilde hastalanması üzerine, cemaat teamülleri ve devletin onayıyla, patrikhane işlerini yürütmek üzere Başepiskopos Aram Ateşyan, “Patrik Genel Vekili” olarak görevlendirilmiştir.

16. Heybeliada Ruhban Okulu’nun hangi amaçla yeniden açılması istenmektedir?

A) Medeni Kanun’un gereklerini yerine getirmesi
B) Yunanistan ile ilişkilerin düzeltilmesi
C) Kıbrıs sorununa çözüm sunması
D) Türkiye’deki diğer azınlık okullarına örnek olması
E) Patrikhane’nin kendi din adamlarını yetiştirmesi

Cevap : E) Patrikhane’nin kendi din adamlarını yetiştirmesi

Açıklama : Fener Rum Patrikhanesi için Heybeliada Ruhban Okulu’nun yeniden açılmasının en hayati sebebi, 1971’den beri kendi din adamlarını (piskopos, metropolit, patrik adayları) yetiştirememesidir. Okulun açılması, Patrikhanenin geleceği için din adamı ihtiyacını karşılamayı amaçlamaktadır.

17. Hukuk-1 Âile Kararnamesi hangi tarihte yürürlükten kaldırılmıştır?

A) 23 Nisan 1923
B) 20 Nisan 1920
C) 10 Mayıs 1917
D) 24 Temmuz 1923
E) 19 Haziran 1919

Cevap : E) 19 Haziran 1919

Açıklama : 1917’de çıkarılan ve gayrimüslimlerin aile hukuku özerkliğine müdahale eden Hukuk-ı Aile Kararnamesi, I. Dünya Savaşı’nın sona ermesi ve Mütareke döneminin başlamasının ardından, gelen yoğun tepkiler üzerine 19 Haziran 1919’da bir irade-i seniyye ile yürürlükten kaldırılmıştır.

18. Heybeliada Ruhban Okulu hangi kanun kapsamında kapatılmıştır?

A) Medeni Kanun
B) Varlık Vergisi Kanunu
C) Vakıflar Kanunu
D) Özel Yüksek Okulların Devletleştirilmesi
E) Patrikhane Yetkileri Kanunu

Cevap : D) Özel Yüksek Okulların Devletleştirilmesi

Açıklama : Okulun yüksekokul bölümü, 1971 yılında Anayasa Mahkemesi’nin özel yüksekokulların ya devlet üniversitelerine bağlanması ya da kapatılması yönündeki kararı ve ilgili kanunlar çerçevesinde kapatılmıştır.

19. Papa Eftim, hangi önemli olaydan sonra patrikhaneden bağımsızlık yoluna girmiştir?

A) Patrik Meletios Metaksakis’in seçilmesinden sonra
B) Lozan Antlaşması’nın imzalanmasından sonra
C) Patrikhanenin Rumların Osmanlı tebaası olmadığını ilan etmesinden sonra
D) Yunan ordusunun İzmir’i işgalinden sonra
E) Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra

Cevap : C) Patrikhanenin Rumların Osmanlı tebaası olmadığını ilan etmesinden sonra

Açıklama :

20. Misyonerlerin Ermeni toplumuna yönelik faaliyetlerinin bir hedefi de Ermeni Apostolik Kilisesi’ni Protestanlaştırmaktı. Bu hedefin başarısız olması durumunda misyonerlerin alternatif amacı neydi?

A) Ermenileri tamamen Katolik yapmak
B) Ermenilerin Osmanlı padişahına sadakatini güçlendirmek
C) Ermenileri Protestan mezhebine çekmek ve siyasi bir propaganda yürütmek
D) Ermeni cemaatini Rus Ortodoks Kilisesi’ne bağlamak
E) Ermenileri Yahudiliğe yönlendirmek

Cevap : C) Ermenileri Protestan mezhebine çekmek ve siyasi bir propaganda yürütmek

Açıklama : Amerikalı Protestan misyonerlerin öncelikli hedefi Ermeni Kilisesi’ni içeriden reforme etmekti. Bu olmayınca, alternatif stratejileri cemaatten bireyleri kendi mezheplerine çekerek ayrı Protestan kiliseleri ve toplulukları oluşturmak oldu.