İslam Mezhepleri Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

İslam mezhepleri tarihi, İslam düşüncesindeki yorum farklılıklarının ve bu farklılıkların yol açtığı itikadi ve siyasi gruplaşmaların tarihsel sürecini inceler. Bu makalede, İslam düşünce tarihinin ana kollarından biri olan Şiî geleneği, bu gelenek içinden veya ondan etkilenerek doğmuş olan Bâtınî fırkalar ve modern dönemde ortaya çıkan yeni dini hareketler ele alınacaktır.

İsnâaşeriyye (On İki İmam) Şiası

İmamiyye Şiası olarak da bilinen bu mezhep, günümüzdeki en yaygın Şiî koludur. İnanç esasları (Usûlü’d-dîn) Tevhid, Adalet, Nübüvvet, İmamet ve Mead (Ahiret) olmak üzere beş temel prensibe dayanır; “takiyye” ise bir inanç esası değil, bir fıkıh prensibidir. On ikinci imamın gizliliğe çekildiği inancı olan “Gaybet”, bu mezhebin merkezindedir. İmamla insanlar arasında aracılık yapan “dördüncü ve son sefirin ölümüyle” Küçük Gaybet sona ermiş ve Büyük Gaybet dönemi başlamıştır. Tarihsel olarak, Şiî Büveyhîlerin Bağdat’ı ele geçirdiği “Büveyhîler Dönemi”, İsnâaşeriyye’nin Aşure matem törenleri gibi kendilerine özgü ritüelleri ilk kez kamuya açık bir şekilde uygulamaya başladığı dönemdir. Ezan’a “Eşhedü enne Aliyyen veliyyullah” ifadesinin eklenmesi ise Safevi hükümdarı “Şah İsmail” tarafından zorunlu hale getirilmiştir.

Bâtınî ve Senkretik Gelenekler

İslam tarihinde, nasların zahiri anlamlarının ardında gizli (bâtınî) anlamlar arayan birçok fırka ortaya çıkmıştır.

• Nusayrîlik: “Ben ilmin şehriyim, Ali de onun kapısıdır” rivayetinden etkilenen ve “bablık” (kapılık) inancını geliştiren bir fırkadır. Kutsal kitapları olan Kitâbü’l-Mecmû’nun bazı surelerinin “Hamdan el Hasibi” tarafından yazıldığına inanılır. Baas Partisi’nin fikir babalarından İskenderunlu “Zeki Arsuzi” de bir Nusayrî’dir.
• Karmatîler: 9. yüzyılda “Bahreyn” merkezli güçlü bir devlet kuran radikal bir İsmaili fırkasıdır. Bu devlete 11. yüzyılda yerel bir hanedanlık olan “Uyuniler” son vermiştir.
• Dürzîlik: Temelinde, asıl adı “Ebu Ali Mansur” olan Fâtımî halifesi Hâkim bi-Emrillâh’ın ilahlığı inancı yatar. Hâkim bi-Emrillâh, kadınların sokağa çıkmasını yasaklamak gibi birçok tuhaf uygulama yapmıştır; ancak “ekmek yemeyi yasakladığı” doğru değildir.
• Yezîdîlik: İnançlarının merkezinde Melek Tavus, “Şeyh Hâdî” ve Sultan Yezîd olmak üzere üç büyük melek bulunur. Kendilerine özgü, din adamları ve halk için farklı zamanlarda tutulan karmaşık bir “oruç” ibadetleri vardır.

Modern Dönemde Ortaya Çıkan Hareketler

19. yüzyılda, özellikle sömürgeciliğin etkisiyle İslam dünyasında yeni dini hareketler ortaya çıkmıştır.

• Kâdiyânîlik (Ahmediyye): Hindistan’da “Hanefî” fıkıh mezhebi içinden çıkan bu hareketin kurucusu Mirza Gulâm Ahmed’dir. Faaliyetlerine başlamasındaki en önemli etken, bölgedeki “Hristiyan misyonerlik faaliyetlerine” karşı İslam’ı savunma iddiasıdır. Gulâm Ahmed, İngiliz işgaline karşı “kılıçla cihadın” farz olmadığını savunmuş ve direnişi desteklememiştir. Peygamberlik iddiasından önce ise kendisinin Allah’tan ilham alan bir “muhaddes” olduğunu ileri sürmüştür.
• Bahailik: Babilikten doğan bu inanca göre, ölüm bir yok oluş değil, ruhun Tanrı’ya doğru manevi yolculuğunun başlangıcıdır. Fiziksel dirilişi reddederler ve “kıyameti”, yeni bir peygamberin gelişiyle eski dinin hükmünün kalkması olarak sembolik bir şekilde yorumlarlar.

Sonuç

İslam mezhepleri tarihi, İslam düşüncesinin tarih boyunca ne kadar çeşitli ve dinamik olduğunu gösteren zengin bir alandır. Şiîliğin ana akım kollarından, Nusayrilik ve Dürzilik gibi Bâtınî geleneklere ve Kâdiyânîlik gibi modern hareketlere kadar her bir fırka, kendi tarihsel, sosyal ve siyasi koşulları içinde İslam’ı farklı şekillerde yorumlamıştır. Bu çeşitliliği anlamak, İslam medeniyetinin entelektüel zenginliğini kavramak için vazgeçilmezdir.

1. Kitabu’l Mecmu’nun ilk beş suresini yazan kimdir?

A) Selman-ı Farisi
B) Ebu Muhammed Abdullah b. Cünbülani
C) Şeyh Galib Tavil
D) Hamdan el Hasibi
E) Muhammed bi. Nusayr

Cevap : D) Hamdan el Hasibi

Açıklama : Nusayriliğin kutsal kitabı olarak kabul edilen Kitâbü’l-Mecmû’nun, inanca göre ilk beş suresinin Ali tarafından yazdırıldığı, sonraki surelerin ise Nusayriliğin önemli isimlerinden Hamdan el-Hasîbî tarafından kaleme alındığı kabul edilir.

2. Büyük Gaybet Dönemi’nin başlangıcı olarak hangi olay kabul edilir?

A) Hz. Ali’nin vefatı
B) Dördüncü sefirin ölümü
C) Hasan el-Askerî’nin vefatı
D) Cafer-i Sâdık’ın vefatı
E) Hz. Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilmesi

Cevap : B) Dördüncü sefirin ölümü

Açıklama : İsnâaşeriyye (On İki İmam) Şiası inancına göre, 12. İmam’ın gizliliğe çekildiği Küçük Gaybet (Gaybet-i Suğrâ) dönemi, onunla insanlar arasında aracılık yapan dördüncü ve son sefirin (elçinin) vefatıyla sona ermiş ve Büyük Gaybet (Gaybet-i Kübrâ) dönemi başlamıştır.

3. Aşağıdakilerden hangisi Gülâm Ahmed’in siyasi tutumları ve görüşlerinden biri değildir?

A) Kılıçla cihad dönemi sona ermiştir.
B) Bölgedeki İngiliz hakimiyetini Allah’ın bahşettiği nimet olarak görür.
C) Nefse karşı cihad devam etmektedir.
D) Sipahi ayaklanmasında ailesinden İngiliz saflarında savaşanlar olmuştur.
E) İngilizl işgaline direnişe destek verip cihadın farz olduğunu söylemiştir.

Cevap : E) İngilizl işgaline direnişe destek verip cihadın farz olduğunu söylemiştir.

Açıklama : Mirza Gulâm Ahmed’in en çok eleştirilen görüşlerinden biri, yaşadığı dönemde Hindistan’daki İngiliz sömürge yönetimine karşı silahlı cihadın (kılıçla cihad) farz olmadığını, asıl cihadın nefse karşı yapılması gerektiğini savunmasıdır. Bu nedenle İngiliz işgaline direnişi desteklememiştir.

4. Gulâm Ahmed’in yaşadığı bölgede muhalifleri olarak mücadele ettiği gruplar arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Hıristiyanlar
B) Arya Samajistler
C) Karmatîler
D) Diyûbendî medreseler
E) Ehl-i Hadis

Cevap : C) Karmatîler

Açıklama : Mirza Gulâm Ahmed, 19. yüzyıl Hindistan’ında Hristiyan misyonerlerle, Hindu reformist hareketi Arya Samaj ile ve diğer Sünni ekollerle (Diyûbendî, Ehl-i Hadis) yoğun polemiklere girmiştir. Karmatîler ise 9. ve 10. yüzyıllarda faaliyet göstermiş bir Bâtınî fırkası olup, onun döneminde varlıkları sona ermişti.

5. Kâdıyânîlik mezhebi hangi fıkhı mezhebi içinden çıkmıştır?

A) Şâfiî
B) Hanbelî
C) Zeydî
D) Hanefî
E) Malikî

Cevap : D) Hanefî

Açıklama : Kâdiyânîlik (Ahmediyye Hareketi), 19. yüzyılda Hindistan’da ortaya çıkmıştır. Kurucusu Mirza Gulâm Ahmed ve ilk takipçileri, fıkhi konularda Sünni Hanefî mezhebine mensup bir çevre içinden çıkmışlardır.

6. Gulâm Ahmed peygamberlik iddiasından önce bir dönem benzer bir kavram olarak aşağıdakilerden hangisini kullanmıştır?

A) Mütekellim
B) Fakîh
C) Muhaddis
D) Muhaddes
E) Murâbıt

Cevap : D) Muhaddes

Açıklama : Gulâm Ahmed, peygamberlik iddiasını doğrudan ortaya atmadan önce, kendisinin peygamber olmamakla birlikte Allah tarafından ilham alan, meleklerle konuşan bir “muhaddes” olduğunu iddia etmiştir.

7. Kâdiyânîlik mezhebinde mübelliğ, hangi görevle sorumludur?

A) Toplumsal barışı sağlamak
B) Mezhebin görüşlerini yaymak
C) Mali işleri yönetmek
D) Savaş yönetmek
E) Mezhep mensuplarının evliliklerini düzenlemek

Cevap : B) Mezhebin görüşlerini yaymak

Açıklama : “Mübelliğ”, tebliğ eden, yani bir mesajı veya inancı başkalarına ulaştıran ve yayan kişi demektir. Kâdiyânîlikte mübelliğler, mezhebin öğretilerini yaymakla görevli misyonerlerdir.

8. “Ben ilmin şehriyim, Ali de onun kapısıdır.” rivayeti aşağıdaki anlayışların hangisine doğrudan tesir etmiştir?

A) Gaybet
B) Bablık
C) Ahbarilik
D) Usulilik
E) Mehdilik

Cevap : B) Bablık

Açıklama : Bu hadis, Şiî ve Bâtınî ekollerde, Hz. Ali’nin peygamberin ilmî mirasının tek meşru varisi olduğu ve ona ulaşmak için bir “kapı” (bâb) olduğu inancını güçlendirmiştir. Bu durum, “bâb” kavramının merkezde olduğu Nusayrilik ve benzeri mezheplerin oluşumuna doğrudan etki etmiştir.

9. Baas partisinin fikir babası İskenderunlu Nusayri lider kimdir?

A) Beşar Esad
B) Salahaddin Bitar
C) Zeki Arsuzi
D) Emin el Hafız
E) Mişel Eflak

Cevap : C) Zeki Arsuzi

Açıklama : Arap milliyetçiliği ve sosyalizmini birleştiren Baas ideolojisinin üç kurucu fikir babasından biri olan Zeki el-Arsûzî, İskenderun (Hatay) kökenli bir Nusayrî’dir.

10. Allah’ın en büyük üç meleğinin Melek Tavus, Şeyh Hâdî ve Sultan Yezîd olduğunu kabul ederler. Bu üç meleğin insanlar sapkınlığa düştükçe insan kılığına girerek yeryüzüne indiğine ve insanlara doğru yolu gösterdiğine inanırlar.
Yukarıdaki melek inancı aşağıdaki ekollerden hangisine aittir?

A) Dürzilik
B) Nusayrilik
C) İsmaililik
D) Yezidilik
E) Bahailik

Cevap : D) Yezidilik

Açıklama : Yezidilik inancının merkezinde, Tanrı tarafından evreni yönetmekle görevlendirilen ve en büyükleri Melek Tavus olan yedi melek inancı bulunur. Şeyh Adî (Hâdî) ve Sultan Yezid de bu inanç sisteminde kutsal varlıklar olarak kabul edilir.

11. Karmatilerin etkin olduğu ve bir devlet kuracak kadar kurumsallaştığı bölge neresidir?

A) Ürdün
B) Irak
C) Bahreyn
D) Suriye
E) İran

Cevap : C) Bahreyn

Açıklama : Karmatîler, 9. yüzyılın sonlarında Basra Körfezi’nin batı kıyısındaki Bahreyn bölgesinde merkezlenerek güçlü bir devlet kurmuşlar ve buradan Abbasi topraklarına akınlar düzenlemişlerdir.

12. Günümüzde Caferilerin etkin olduğu camilerde ezan ‘’Eşhedü enne Aliyyen veliyyullah ve Hayye alâ hayri’lamel’’ şeklinde iki cümle ilavesiyle okunmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi ezana bu cümleleri eklemiştir?

A) Hz. Ali
B) Cafer Sadık
C) Şeyh Haydar
D) İmam Ali Rıza
E) Şah İsmail

Cevap : E) Şah İsmail

Açıklama : Safevi Devleti’nin kurucusu Şah İsmail, On İki İmam Şiiliğini devletin resmi mezhebi olarak ilan ettiğinde, Şiiliğin bir alameti olarak ezana “Eşhedü enne Aliyyen veliyyullah” (Ali’nin Allah’ın velisi olduğuna şahitlik ederim) ifadesinin eklenmesini zorunlu kılmıştır.

13. Hakim bi Emrillah’ın asıl ismi nedir?

A) Hamza bin Ali
B) Muktena Bahaeddin
C) Neştekin ed-Derezi
D) İbn Ammar
E) Ebu Ali Mansur

Cevap : E) Ebu Ali Mansur

Açıklama : Dürziliğin temelinde yer alan ve ilahlık iddia eden Fâtımî halifesi el-Hâkim bi-Emrillâh’ın asıl adı Mansûr, künyesi ise Ebû Ali’dir.

14. Aşağıdakilerden hangisi Hakim bi Emrillah’ın uygulamalarından biri değildir?

A) Kadınların dışarı çıkmalarının yasaklanması
B) Köpeklerin ve domuzların öldürülmesi
C) Ekmek yenilmesini yasaklaması
D) İneklerin kurban bayramı dışında kesilmesinin yasaklanması
E) Ticaretin gece yapılması

Cevap : C) Ekmek yenilmesini yasaklaması

Açıklama : Halife Hâkim bi-Emrillâh, kadınların sokağa çıkmasını yasaklamak, köpekleri öldürtmek gibi birçok tuhaf ve aşırı uygulama yapmıştır. Ancak ekmek yenmesini yasakladığına dair bir bilgi kaynaklarda yer almaz.

15. Gulâm Ahmed’in İslam’ı savunmak amacıyla yazılar yazmasına neden olan etken nedir?

A) Müslümanların ibadetlerini özgürce yapması
B) Müslümanların yeni bir devlet kurması
C) Müslümanların yeni fetihler yapması
D) Müslümanların kendi aralarındaki anlaşmazlıklar
E) Müslümanların bölgede hakimiyetlerini kaybetmesiyle misyoner faaliyetlerin başlaması

Cevap : E) Müslümanların bölgede hakimiyetlerini kaybetmesiyle misyoner faaliyetlerin başlaması

Açıklama : Mirza Gulâm Ahmed’in kamuoyu önüne çıkışındaki en önemli etken, İngiliz sömürge yönetimi altındaki Hindistan’da yoğunlaşan Hristiyan misyonerlik faaliyetlerine ve Hindu reformist hareketlerine karşı İslam’ı savunma iddiasıdır.

16. Bu mezhebe göre, oruç ibadeti genel ve özel olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Yalnız din adamlarına özgü olan özel oruç, Aralık ve Temmuz aylarında yirmişer ve arkasından Şeyh Adiy’in türbesine yapılan ziyaret sırasında da kırk gün olmak üzere toplam seksen gündür. Genel oruç ritüeli ise Aralık ayının ilk Pazartesi gününden itibaren Güneş Bayramı’nda üç gün ve 18 Şubat’taki Hızır-İlyas Bayramı’ndan önce üç gün olmak üzere yılda iki defadır. Toplam seksen gün oruç tutulur.
Yukarıdaki oruç ibadeti verilen mezhepdin aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dürzîlik
B) Yezîdîlik
C) Kadıyanilik
D) Bahailik
E) Nusayrilik

Cevap : B) Yezîdîlik

Açıklama : Paragrafta anlatılan, din adamları ve halk için farklı zamanlarda ve sürelerde tutulan, Şeyh Adî’nin türbesini ziyaretle birleşen oruç ritüelleri, Yezidilik inancının karakteristik ibadetlerindendir.

17. İsnâaşeriyye fırkası hangi dönemde ilk kez mezhebî bazı uygulamaları hayata geçirmiştir?

A) Büveyhîler Dönemi
B) Abbâsîler Dönemi
C) Selçuklular Dönemi
D) Emevîler Dönemi
E) Gazneliler Dönemi

Cevap : A) Büveyhîler Dönemi

Açıklama : Şiî olan Büveyhî hanedanının 10. yüzyılda Bağdat’ı ele geçirerek Abbasi halifesini kontrol altına alması, İsnâaşeriyye (On İki İmam) Şiası’nın ilk kez Aşure Günü matem törenleri gibi kendilerine özgü ritüelleri kamuya açık bir şekilde uygulamaya başlamasına olanak tanımıştır.

18. Bunlara göre ölüm bir yok olma değil aksine yeni bir başlangıçtır. Ölüm, insanın Tanrı’ya olan manevî yolculuğunun başlangıcıdır. İnsan ruhu vücudundan ayrıldıktan sonra yaşamına devam eder ve Tanrı melekûtunda ilerler. Fakat maddî bir şekilde dünyaya tekrar geri gelmez. Onlara göre, cesetlerin yeniden dirilmesi söz konusu değildir. Kıyamet; İslamiyet, Yahudilik ve Hristiyanlığın inandığı gibi bütün canlıların dünya hayatlarının sonunun gelmesi demek değildir. Onlara göre kıyametin kopması; bir din veya şeraitin zamanla tazeliğini ve gücünü kaybettiği dönemde ilahî bir elçinin ayağa kalkması demektir. Herhangi bir peygamberin ortaya çıkması, önceki dinin kıyameti anlamına gelir. İnsan ırkı var oldukça Tanrı, yeni peygamberler ve yeni dinler göndermeye devam edecektir.
Yukarıdaki AhiretKıyamet inancı aşağıdaki mezheplerden hangisine aittir?

A) Bahailik
B) Nusayrilik
C) Batınilik
D) Yezidilik
E) Dürzilik

Cevap : A) Bahailik

Açıklama : Paragrafta anlatılan, ruhun ölümsüzlüğü, fiziksel yeniden dirilişin reddi ve “kıyamet”in yeni bir peygamberin gelişiyle eski dinin hükmünün kalkması olarak sembolik yorumlanması, Babilik’ten doğan Bahailik inancının temel ahiret ve eskatoloji anlayışıdır.

19. Aşağıdakilerden hangisi Şiî­İmâmiyye’nin dine dair temel prensipleri (Usulu’ddin) olan beş esası arasında değildir?

A) Takiyye
B) Adalet
C) Tevhid
D) İmamet
E) Nübüvvet

Cevap : A) Takiyye

Açıklama : İmamiyye Şiası’nın Usûlü’d-dîn (Dinin Temelleri) olarak kabul ettiği beş esas; Tevhid, Adalet, Nübüvvet, İmamet ve Mead’dır (Ahiret). Takiyye ise bir inanç esası değil, baskı altında inancı gizlemeyi ifade eden bir fıkıh prensibidir.

20. Karmatilere son veren hanedanlık hangisidir?

A) Uyuniler
B) Müstaliler
C) Abbasiler
D) Nizariler
E) Senusiler

Cevap : A) Uyuniler

Açıklama : Bahreyn merkezli Karmatî Devleti, 11. yüzyılın sonlarına doğru bölgede güçlenen ve Sünni Abbasi Halifeliği ile ittifak kuran yerel bir Arap hanedanlığı olan Uyunîler tarafından ortadan kaldırılmıştır.