İslam Sanatları Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

İslam sanatı, İslam medeniyetinin yayıldığı geniş coğrafyalarda, farklı zaman dilimlerinde ve yerel kültürlerin etkisiyle üretilmiş sanat eserlerinin bütününü ifade eden kapsayıcı bir kavramdır. İslam inancının temel ilkeleri, bu sanatın karakterini ve gelişim yönünü doğrudan şekillendirmiştir. Geleneksel İslam sanatlarında usta-çırak ilişkisine dayanan ve öğrencinin ustanın eserini taklit ederek kendini geliştirdiği öğrenme biçimine ise “meşk” denir. Bu makalede, İslam sanatlarının mimari, kitap sanatları ve diğer süsleme alanlarındaki önemli örnekleri ve özellikleri incelenecektir.

Mimari: Cami, Medrese ve Türbeler

İslam mimarisi, her dönemde ve coğrafyada kendine özgü üsluplar geliştirmiştir. Emevî mimarisi, fethedilen topraklardaki geleneklerin de etkisiyle “taş, mermer ve mozaik” kullanımını benimsemiştir. Fâtımîler dönemine ait Kahire’deki “Akmer Camii” ise, hem cephe tasarımı hem de “mukarnasın” mimaride ilk kez kullanıldığı yapılardan biri olmasıyla öne çıkar. Orta Asya’daki ilk Türk-İslam minarelerine Karahanlı ve Gazneli dönemlerinden kalan Burana ve Kalan minareleri örnek gösterilebilir; Edirne’deki “Üç Şerefeli Minare” ise bir Osmanlı eseridir. İlhanlı mimarisinin başyapıtlarından biri olan “Sultan Olcaytu Türbesi” ise “sekizgen” bir plana sahiptir. İslam medeniyetinde yükseköğretim kurumu olarak işlev gören yapılar ise “medreselerdir”.

Osmanlı mimarisinde ise, Batılılaşma dönemi “Sultan III. Ahmed” (Lale Devri) ile başlamıştır. Erken dönem Osmanlı mimarisinin özgün cami plan tipi ise “tabhaneli cami” (zaviyeli cami) planıdır. Osmanlı mimarisinin zirvesi kabul edilen Mimar Sinan, mimar olmadan önce “asker” olarak görev yapmıştır. Onun en ünlü eserleri sırasıyla çıraklık eseri “Şehzade Camii”, kalfalık eseri “Süleymaniye Camii” ve ustalık eseri “Selimiye Camii”dir. İstanbul’daki “Şeyh Zafir Türbesi” ise, Osmanlı mimarisindeki Art Nouveau üslubunun en önemli örneklerindendir.

Kitap Sanatları: Hat, Tezhip ve Cilt

İslam medeniyetinde kitap, bir sanat nesnesi olarak görülmüş ve etrafında hat, tezhip, minyatür ve cilt gibi sanatlar gelişmiştir.

• Hat Sanatı: Güzel yazı sanatı olan hatta kullanılan kalemler Cava, İran ve kargı gibi özel kamışlardan yapılırdı; “yaprak kamışı” ise bu türlerden biri değildir. Geleneksel “is” mürekkebinin yapımında ise bağlayıcı olarak “Arap zamkı” kullanılırdı.
• Tezhip: Kelime anlamı “altınlama” olan ve el yazmalarını stilize motiflerle süsleme sanatı olan tezhip, kitap sanatlarının en önemli dallarındandır. Yazma eserlerde metnin başladığı ilk sayfaya yapılan süslemeye “serlevha” denir.
• Cilt Sanatı: El yazması eserleri korumak ve güzelleştirmek için yapılan ciltler, dönemlere ve coğrafyalara göre farklı üsluplar göstermiştir. Türk, Herat ve Rumi üslupları bu alandaki önemli tarzlardır.

Diğer Sanatlar

İslam sanatları, mimari ve kitap sanatlarının yanı sıra başka alanlarda da zengin örnekler vermiştir. Özellikle Selçuklu ve Osmanlı döneminde gelişen ve geometrik ahşap parçaların çivi veya tutkal olmadan birbirine geçirilmesiyle oluşturulan tekniğe “kündekârî” denir. Osmanlı ağaç işçiliğinde Batı etkisindeki natürmortların görülmeye başlanması ise 19. yüzyılda olmuştur.

Sonuç

İslam sanatları, tevhid inancının estetik anlayışıyla şekillenmiş, farklı coğrafyaların kültürel birikimleriyle zenginleşmiş derin bir mirastır. Beylikler döneminde Aydınoğulları tarafından yaptırılan Selçuk İsa Bey Camii’nin mimarının Şamlı “Ali İbn el Dımaşk” olması, bu sanatın ne kadar evrensel ve etkileşime açık olduğunu gösteren güzel bir örnektir. Bu zengin miras, günümüz sanat ve tasarım anlayışını da etkilemeye devam etmektedir.

1. Dersler haftada bir gün yapılır ve talebe hafta boyunca yazdığını derste hocasına gösterir. Hocası da yazılarının altına “çıkarma” yaparak yanlışlarını işaret eder. Bu dersler haftalar, aylar boyunca devam eder.
Yukarıda tarif edilen öğrenme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Okuyarak öğrenme
B) Meşk ederek öğrenme
C) Tarayarak öğrenme
D) Pasif öğrenme
E) Yoğun öğrenme

Cevap : B) Meşk ederek öğrenme

Açıklama : Bu tanım, hat ve musiki gibi geleneksel İslam sanatlarında usta-çırak ilişkisine dayanan, öğrencinin ustanın eserini taklit ederek ve ustanın düzeltmeleriyle kendini geliştirerek öğrendiği “meşk” yöntemini ifade etmektedir.

2. Aşağıdakilerden hangisi İslam cild sanatında görülen üsluplardan değildir?

A) Türk Üslûbu
B) Atâ Yolu Üslûbu
C) Herat Üslûbu
D) Rûmi Üslûbu
E) Arap Üslûbu

Cevap : B) Atâ Yolu Üslûbu

Açıklama : Türk, Herat, Rûmi ve Arap üslupları, İslam cilt sanatında görülen belirgin tarzlardır. “Atâ Yolu Üslûbu” ise cilt sanatında tanımlanmış bir üslup değildir.

3. Aşağıdakilerden hangisi temel yazı mürekkebi olan “is” mürekkebinin yapımında kullanılır?

A) Çin zamkı
B) Balık zamkı
C) Kemik zamkı
D) Arap zamkı
E) Japon zamkı

Cevap : D) Arap zamkı

Açıklama : Geleneksel is mürekkebinin yapımında, isin (kurumun) su içinde homojen bir şekilde dağılmasını ve kâğıda tutunmasını sağlamak için bağlayıcı olarak “Arap zamkı” (zamk-ı arabî) kullanılır.

4. Aşağıdaki yapılardan hangisi Art Nouveau üslubunda inşa edilmiştir?

A) Sultan Abdülmecid Türbesi
B) Alay Köşkü
C) Şeyh Zafir Türbesi
D) V. Mehmed Reşad Türbesi
E) Cevri Kalfa Sıbyan Mektebi

Cevap : C) Şeyh Zafir Türbesi

Açıklama : İstanbul Beşiktaş’ta bulunan Şeyh Zafir Türbesi ve Külliyesi, kıvrımlı bitkisel formları, asimetrik kompozisyonu ve süslemeleriyle Osmanlı mimarisindeki Art Nouveau üslubunun en belirgin ve en önemli örneklerinden biridir.

5. Mukarnasın mimaride ilk kez kullanıldığı ve düzgün kesme taş işçiliğiyle yapılan giriş cephesiyle İslam sanat tarihinde önemli bir yere sahip eser aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sefakûs Ulucamii
B) Akmer Camii
C) Rabat Hasan Camii
D) Kasba Camii
E) Kütübiye Camii

Cevap : B) Akmer Camii

Açıklama : Fâtımîler dönemine ait Kahire’deki Akmer Camii, hem mukarnasın mimari bir unsur olarak ilk kez kullanıldığı yapılardan biri olması hem de zengin taş işçiliğine sahip cephe tasarımıyla İslam mimarlık tarihinde bir dönüm noktası kabul edilir.

6. Aşağıdaki yapı türlerinden hangisi eğitim yapısı olarak kullanılmıştır?

A) Bedestenler
B) Şifahaneler
C) Sebiller
D) Medreseler
E) Sebilküttaplar

Cevap : D) Medreseler

Açıklama : Medreseler, İslam medeniyetinde orta ve yüksek düzeyde dini ve akli ilimlerin okutulduğu, günümüzdeki fakültelere denk gelen temel eğitim kurumlarıdır.

7. Batılılaşma Dönemi mimarisi hangi padişah döneminde başlamıştır?

A) Sultan IV. Mustafa
B) Sultan II. Murad
C) Sultan II. Osman
D) Sultan III. Ahmed
E) Sultan III. Mehmed

Cevap : D) Sultan III. Ahmed

Açıklama : Osmanlı mimarisinde Batı (Avrupa) etkilerinin belirgin bir şekilde görülmeye başlandığı Lale Devri, Sultan III. Ahmed’in saltanat dönemine (1703-1730) denk gelir.

8. Yazma eserlerde metnin başladığı ilk sayfaya yapılan süslemeye ne ad verilir?

A) Bölüm Başı Tezhibi
B) Zahriye Tezhibi
C) Serlevha Tezhibi
D) Hâtime Tezhibi
E) Koltuk Tezhibi

Cevap : C) Serlevha Tezhibi

Açıklama : Bir yazma eserde metnin başladığı ilk sayfanın üst kısmına yapılan, genellikle kitabın ve bölümün adını da içeren gösterişli tezhipli başlığa “serlevha” denir.

9. I. Selçuk İsa Bey Camii’nin mimarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yakup Şah
B) Muhammed b. Havlan
C) Ali İbn el Dımaşk
D) Atik Sinan
E) Muhammed b. Ahmed

Cevap : C) Ali İbn el Dımaşk

Açıklama : Aydınoğulları Beyliği’nin en önemli eseri olan Selçuk İsa Bey Camii’nin kitabesinde, mimarının Şamlı Ali (Ali ibn el-Dımaşkî) olduğu belirtilmektedir.

10. Osmanlı ağaç işçiliği süslemelerinde kaçıncı yüzyıldan itibaren natürmortlar görülmeye başlar?

A) 18. Yüzyıl
B) 17. Yüzyıl
C) 19. Yüzyıl
D) 16. Yüzyıl
E) 15. Yüzyıl

Cevap : C) 19. Yüzyıl

Açıklama :

11. Aşağıdakilerden hangi kamış türü hat sanatı kalemlerinden biri değildir?

A) Cava kamışı
B) İran kamışı
C) Kargı kamışı
D) Yaprak kamışı
E) Bambu kamışı

Cevap : D) Yaprak kamışı

Açıklama : Hat sanatında kullanılan kalemler, genellikle özel olarak yetiştirilen ve işlenen Cava, İran ve Kargı gibi sert kamış türlerinden veya bambudan yapılır. “Yaprak kamışı” diye bir kalem türü bulunmamaktadır.

12. “Altın veya çeşitli boyalarla stilize edilmiş bitki, hayvan ve bulut motiflerini kullanarak dinî, edebî, ilmî, tarihî el yazmalarını, levhaları, albümleri, tuğraları, fermanları, minyatür detaylarını, kuburkutu ve ciltleri süslemek” şeklinde tanımlanabilecek olan sanat dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tezhip
B) Cild
C) Hüsnühat
D) Minyatür
E) Kündekâri

Cevap : A) Tezhip

Açıklama : Verilen tanım, kelime anlamı “altınlama” olan ve özellikle el yazması kitapların sayfalarını stilize motiflerle bezeme sanatı olan “tezhip”i tam olarak açıklamaktadır.

13. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde Mimar Sinan’ın çıraklık kalfalıkustalık eserleri doğru bir şekilde verilmiştir?

A) Şehzade Camii-Süleymaniye Camii-Selimiye Camii
B) Şehzade Camii-Selimiye Camii-Süleymaniye Camii
C) Şehzade Camii-Süleymaniye Camii-Hüsrev Paşa Camii
D) Selimiye Camii-Şehzade Camii-Sultan Ahmed Camii
E) Sultan Ahmed Camii-Selimiye Camii-Hüsrev Paşa Camii

Cevap : A) Şehzade Camii-Süleymaniye Camii-Selimiye Camii

Açıklama : Mimar Sinan’ın kendisinin belirttiği ve genel olarak kabul gören sıralama şöyledir: İstanbul’daki Şehzade Camii “çıraklık”, yine İstanbul’daki Süleymaniye Camii “kalfalık” ve Edirne’deki Selimiye Camii “ustalık” eseridir.

14. Emevi mimarisinin özelliklerini aşağıdakilerden hangisi en iyi yansıtır?

A) Taş-mermer-mozaik
B) Taş-çini-ahşap
C) Tuğla-çini-mozaik
D) Ahşap-stuk-maden
E) Kerpiç-mermer-mozaik

Cevap : A) Taş-mermer-mozaik

Açıklama : Emevîler, fethettikleri Suriye ve Filistin’deki Geç Antik ve Bizans sanat geleneklerinden etkilenmişlerdir. Bu nedenle mimarilerinde ana yapı malzemesi olarak taşı, iç süslemelerde ise mermer ve cam mozaikleri yoğun bir şekilde kullanmışlardır.

15. Mimar Sinan’ın mimar olmadan önceki mesleği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çiftçi
B) Asker
C) Kuyumcu
D) Hattat
E) Çoban

Cevap : B) Asker

Açıklama : Mimar Sinan, devşirme olarak Yeniçeri Ocağı’na alınmış ve uzun yıllar asker olarak çeşitli seferlere katılmıştır. Bu seferler sırasında köprü ve kale yapımı gibi askeri mühendislik alanlarında kendini göstermiş ve daha sonra mimarlığa geçmiştir.

16. Aşağıdakilerden hangisi ilk Türk­İslam minarelerine örnek değildir?

A) Üç Şerefeli Minare
B) Sultan Mesut Minaresi
C) Burana Minaresi
D) Kalan Minare
E) Çar Kurgan Minaresi

Cevap : A) Üç Şerefeli Minare

Açıklama : Diğer seçeneklerdeki minareler Karahanlı ve Gazneli dönemlerine ait, Orta Asya’daki ilk Türk-İslam minareleridir. Edirne’deki Üç Şerefeli Cami’nin minaresi ise 15. yüzyıla ait bir Osmanlı eseridir.

17. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İslam sanatının, İslam dininin yayıldığı tüm bölgelerdeki uygarlıkların etkilerinden bağımsız olarak geliştiği düşünülemez.
B) İslam sanatı kavramından İslam ülkelerinde farklı zaman ve coğrafyalardaki sanat faaliyetleri anlaşılır.
C) İslam sanatı ibaresi ile, İslam medeniyetinin adeta kendisini dışa vurduğu sanatsal tezahürlerin bütünü kastedilmektedir.
D) İslam sanatı başlığını, aynı inanç sistemini benimsemiş milletler ve kültür çevreleri için geçerli bir üst kimlik olarak ifade etmek mümkündür.
E) İslam sanatında, İslam inancının sanatsal uğraşılara yön vermesi gibi bir durum söz konusu değildir.

Cevap : E) İslam sanatında, İslam inancının sanatsal uğraşılara yön vermesi gibi bir durum söz konusu değildir.

Açıklama : Bu ifade kesinlikle yanlıştır. Tevhid inancı (tasvir yasağına yol açması), kutsal metne verilen önem (hat sanatını geliştirmesi) ve sonsuzluk fikri (geometrik desenlerin kullanımı) gibi İslam inancının temel unsurları, İslam sanatının karakterini ve gelişim yönünü doğrudan şekillendirmiştir.

18. Erken dönem Osmanlı mimarisinin özgün cami plan tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tek kubbeli cami plan tipi
B) Ahşap cami plan tipi
C) Çatılı cami plan tipi
D) Çok birimli cami plan tipi
E) Tabhaneli cami plan tipi

Cevap : E) Tabhaneli cami plan tipi

Açıklama : Erken Osmanlı döneminde (14-15. yy) geliştirilen ve “zaviyeli” veya “Bursa tipi” olarak da bilinen “tabhaneli cami planı”, ana ibadet mekanının yanında yolcuların ve dervişlerin konaklaması için kullanılan yan odalara (tabhane) sahip olmasıyla özgün bir plan tipidir.

19. Osmanlı ağaç işçiliğinde, geometrik ahşap parçaların madenî çivi, tutkal ve benzeri bağlayıcılar kullanılmadan birbirine geçirilmesi şeklinde oluşturulan tekniğe ne ad verilir?

A) Kafes işi
B) Kakma
C) Kabartma
D) Edrinekâri
E) Kündekâri

Cevap : E) Kündekâri

Açıklama : Bu tanım, özellikle Selçuklu ve Osmanlı döneminde minber, kapı ve rahle gibi ahşap eserlerde kullanılan, küçük geometrik ahşap parçalarının birbirine geçirilmesiyle oluşturulan “kündekârî” tekniğini ifade etmektedir.

20. Sultan Olcaytu Türbesi’nin yapısı şekil itibarıyla aşağıdakilerden hangisidir?

A) Üçgen
B) Dörtgen
C) Altıgen
D) Silindir
E) Sekizgen

Cevap : E) Sekizgen

Açıklama : İran’ın Sultaniye şehrinde bulunan ve İlhanlı mimarisinin başyapıtlarından biri olan Sultan Olcaytu Türbesi’nin ana gövdesi, yüksek bir kasnak üzerine oturan devasa bir kubbe ile örtülü “sekizgen” bir plana sahiptir.