Din Psikolojisi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Din psikolojisi, dini inançların, tecrübelerin ve davranışların insan psikolojisi üzerindeki etkilerini ve bu etkilerin altında yatan psikolojik süreçleri inceleyen bir bilim dalıdır. Bu alanın temel prensibi, dinin ne olması gerektiğini söyleyen “normatif” bir yaklaşım yerine, dindarlığın nasıl yaşandığını “deskriptif” (betimleyici) bir şekilde anlamaya çalışmaktır. Bu amaçla hem anket gibi “nicel” hem de mülakat gibi “nitel” araştırma yöntemlerini bir arada kullanır.

Din ve Ruh Sağlığı

Din psikolojisinin en önemli araştırma alanlarından biri, dindarlık ve ruh sağlığı arasındaki ilişkidir. Yapılan çok sayıda araştırma, bu iki olgu arasında genellikle “pozitif bir korelasyon” olduğunu, yani dindarlığın psikolojik iyi oluşa katkı sağladığını göstermektedir. Bu bulgulardan hareketle, “pastoral psikoloji” adı verilen uygulamalı bir alan gelişmiştir. Pastoral psikoloji, “dini değerlerden istifade ederek kişilerin psikolojik sağlıklarının iyileştirilmesini” hedefler. Bu alanda hizmet veren manevi danışmanlarda bulunması gereken en temel yeterlilik ise “empatik düşünme ve davranma becerisidir”.

Psikodinamik Yaklaşımlar: Freud, Jung ve Nesne İlişkileri

20. yüzyıl psikolojisinde dine yönelik en etkili, ancak bir o kadar da zıt görüşler psikanalitik gelenekten çıkmıştır.

• Sigmund Freud: Dini, bilinç dışı çatışmaların bir ürünü, bir “yanılsama” ve nevroz olarak görmüştür. Ona göre Tanrı, yüceltilmiş bir baba imgesidir ve insanlar dine doğru şekilde bağlanarak değil, ondan kurtularak ruh sağlıklarını koruyabilirler.
• Carl Gustav Jung: Analitik psikolojinin kurucusu olan Jung ise dine çok daha olumlu yaklaşmıştır. O, “dinin ve Tanrı’nın inkârının ruh sağlığı için gerekli olmadığını”, aksine zararlı olabileceğini savunmuştur. Jung’a göre kolektif bilinç dışını tanımanın yollarından biri de mitosları incelemektir.
• Nesne İlişkileri Kuramı: Psikanalitik gelenekten gelen bu ekol, yetişkinlikteki ruh sağlığı için en belirleyici unsurun, “bebeklik dönemindeki ilişkilerde kurulan güven” olduğunu savunur.

Üçüncü Güç ve Ötesi: Hümanist ve Transpersonel Psikoloji

Psikanaliz ve davranışçılığın determinist görüşlerine bir tepki olarak doğan Hümanist Psikoloji, insanın özgür iradesini ve kendini gerçekleştirme potansiyelini vurgular. Bu ekole göre insan özünde iyidir. “Kolektif bilinç dışı” kavramı ise hümanist psikolojiye değil, Jung’a aittir. Hümanist psikolojiden doğan “Transpersonel (Benötesi) Psikoloji” ise, mistik deneyimler gibi manevi olguları insan psikolojisinin önemli bir parçası olarak kabul eder ve inceleme alanına dahil eder.

Maneviyat ve Gelişim

Manevi tecrübeler, din psikolojisinin önemli bir konusudur. Kökeni Yunanca “gizem” anlamına gelen “musterion” kelimesine dayanan mistisizm, bireyin hakikat arayışına odaklanır. William James’e göre mistik bir deneyimin dört temel özelliğinden biri “edilgenliktir” (passivity). İslam geleneğindeki “tasavvufun” temel hedefi ise, “nefsin tezkiye edilmesi ve eğitilmesidir”. Dinî gelişim de bu alanın bir parçasıdır; güncel bilimsel bulgular, “çocukların doğuştan bir inanca meyilli” olabileceğini göstermektedir. İnançsızlığın nedenleri arasında ise model alma gibi sosyal sebeplerin yanı sıra, “dinin anlamsızlığı ve yararsızlığı düşüncesi” gibi bilişsel sebepler de bulunmaktadır.

Sonuç

Din psikolojisi, dindarlığın insan yaşamındaki karmaşık rolünü anlamak için bilimsel bir çerçeve sunar. Bu alandaki araştırmalarda, “İslam dışındaki dinler batıldır” gibi inanca dayalı yargılar yerine, “dindarlık arttıkça depresyon azalır” gibi test edilebilir hipotezler kurulur. Anket gibi araştırma yöntemlerinde ise güvenilirliği artırmak için katılımcıların kimliklerinin gizli tutulması (anonimlik) esastır. Geçmişte dinin modern çağda yok olacağı varsayılsa da, günümüzde dini ve manevi unsurların insan psikolojisindeki önemi giderek daha fazla kabul görmektedir.

1. Aşağıdakilerden hangisi klasik koşullanmadır?

A) Aniden meydana gelen patlama sesinden dolayı irkilmek
B) Farenin manivelaya basarak peynir almayı öğrenmesi
C) Sevilen hocanın dersini hiç kaçırmadan takip etmek
D) Güvercinin yem bulduğu balkona her sabah uğraması
E) Geyiğin aslan gördüğünde kaçarak uzaklaşması

Cevap : A) Aniden meydana gelen patlama sesinden dolayı irkilmek

Açıklama :

2. Aşağıdakilerden hangisi manevi danışmanlarda bulunması gereken yeterliliklerden biridir?

A) Dinî naslardan Kur’ân-ı Kerimi ezbere bilmek
B) Kendi fikirlerini danışana empoze etmek
C) Empatik düşünme ve davranma becerisine sahip olmak
D) İyi bir sanatçı olmak
E) Psikoterapi yapabilmek

Cevap : C) Empatik düşünme ve davranma becerisine sahip olmak

Açıklama : Etkili bir manevi danışmanlığın temelinde, danışanın duygu ve düşüncelerini onun bakış açısından anlayabilme ve bunu ona hissettirebilme yeteneği, yani “empatik düşünme ve davranma” becerisi yatar.

3. Dinî/manevi gelişim ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Çocukların doğuştan inanca meyilli olduklarına dair bilimsel bulgular vardır.
B) Dinî gelişimi etkileyen faktörler arasında sosyal ortam yer almamaktadır.
C) Yaş ile dinî gelişim arasında anlamlı bir ilişki yoktur.
D) Dinî gelişim statik yapıdadır.
E) Bilişsel gelişim ile dinî gelişim arasında negatif bir korelasyon vardır.

Cevap : A) Çocukların doğuştan inanca meyilli olduklarına dair bilimsel bulgular vardır.

Açıklama : Justin Barrett gibi gelişim psikologlarının çalışmaları, çocukların beyin yapılarının doğaüstü faillere (Tanrı gibi) inanmaya doğal bir yatkınlık gösterdiğini öne sürmektedir. Bu, “doğuştan inanç” hipotezini desteklemektedir.

4. Ruh sağlığı ve din konusunda aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Dindarlık ruh sağlığını etkiler ama ruhsal durum dindarlığı etkilemez.
B) 20. yüzyılın ortalarında dinin ruh sağlığı üzerindeki etkilerine dair araştırmalar sonlandırılmıştır.
C) Dindarlıkla ruh sağlığı arasındaki araştırmalar iki olgu arasında pozitif bir korelasyon olduğunu göstermektedir.
D) Davranışçılık ve psikanaliz ekolünün kurucuları dindarlığın ruh sağlığı üzerindeki olumlu etkilerini şiddetle savunmuştur.
E) Bir insan dindar ise psikolojik rahatsızlıklar yaşamaz.

Cevap : C) Dindarlıkla ruh sağlığı arasındaki araştırmalar iki olgu arasında pozitif bir korelasyon olduğunu göstermektedir.

Açıklama : Yapılan binlerce meta-analiz ve araştırma, genel olarak dindarlığın (özellikle içsel dindarlığın) depresyon ve kaygı düzeylerinin daha düşük, yaşam doyumu ve psikolojik iyi oluşun ise daha yüksek olmasıyla ilişkili olduğunu, yani arada pozitif bir korelasyon olduğunu göstermektedir.

5. Hümanist psikologlar aşağıdakilerden hangisini söylememektedir?

A) Her birey duygu, algı, düşünüş ve davranış bakımından biriciktir.
B) İnsan kolektif bilinç dışının etkisinden kurtulamayacağı için kendini ona açmalıdır.
C) Psikanalistlerin iddiasının aksine insan özünde kötü değil iyidir.
D) İnsan, hayatta kalmak ve neslini sürdürmekten öte amaçları olan, gelişmek ve potansiyelini geliştirmek eğilimine sahip bir varlıktır.
E) İnsan özgür bir iradeye sahiptir, davranışlarının sorumluluğunu taşır.

Cevap : B) İnsan kolektif bilinç dışının etkisinden kurtulamayacağı için kendini ona açmalıdır.

Açıklama : “Kolektif bilinç dışı” kavramı, hümanist psikolojiye değil, Carl Gustav Jung’un Analitik Psikoloji ekolüne aittir. Hümanist psikologlar daha çok bireyin bilinçli deneyimlerine ve kendini gerçekleştirme potansiyeline odaklanır.

6. Aşağıdakilerden hangisi psikoloji alanında dinî/manevi etkilerin incelenmeye başlanılmasının gerekçelerinden değildir?

A) Sosyokültürel farklılıkların insan psikolojisinde önemli etkilerinin olduğunun anlaşılması
B) Psikoloji alanında ortaya atılan kuramların tüm topluma yönelik genel geçerliğinin sorgulanması
C) Postmodern çağda ortaya çıkan yeni psikolojik problemlere yönelik çözüm arayışı
D) Dindar danışanların anlaşılamadığının fark edilmesi
E) Dinî/manevi unsurların modern çağda yok olacağının varsayılması

Cevap : E) Dinî/manevi unsurların modern çağda yok olacağının varsayılması

Açıklama : Dinî/manevi unsurların yok olacağı varsayımı (sekülerleşme tezi), bu alanı incelemeye başlamanın bir gerekçesi değil, tam tersine bu alanın uzun süre ihmal edilmesinin bir nedenidir. İncelemeler, bu varsayımın yanlış olduğunun anlaşılmasıyla artmıştır.

7. Dindarlık ile ruh sağlığı arasındaki ilişkiye dair araştırmalar aşağıdaki yöntemlerin hangisiyle yapılmaktadır?

A) Sadece deneylerle
B) Sadece mülakatlarla
C) Sadece anketlerle
D) Dinen yasak yöntemlerle
E) Hem nicel hem nitel yöntemlerle

Cevap : E) Hem nicel hem nitel yöntemlerle

Açıklama : Bu karmaşık ilişkiyi anlamak için araştırmacılar, geniş gruplardaki istatistiksel ilişkileri inceleyen anket gibi “nicel” yöntemlerin yanı sıra, bireylerin derinlemesine deneyimlerini inceleyen mülakat gibi “nitel” yöntemleri de bir arada kullanırlar.

8. Aşağıdakilerden hangisi nesne ilişkileri teorisinin savunduğu düşüncelerden biri olabilir?

A) Odipal dönem, psikolojinin temel belirleyicisidir.
B) Yetişkinlikteki ruh sağlığı için belirleyici olan, bebeklik ilişkilerindeki güven unsurudur.
C) İnsanın psikolojik gelişimi konusunda aile içindeki en önemli figür babadır.
D) Dindarlığın arka planındaki en baskın dürtüler cinsellik ve saldırganlıktır.
E) Tanrı yüceltilmiş baba imgesinden başka bir şey değildir.

Cevap : B) Yetişkinlikteki ruh sağlığı için belirleyici olan, bebeklik ilişkilerindeki güven unsurudur.

Açıklama : Nesne İlişkileri Kuramı, bireyin kişilik yapısının ve gelecekteki ilişkilerinin, bebeklik döneminde anne (veya birincil bakıcı) ile kurduğu ilk ilişkilerin kalitesi tarafından şekillendirildiğini savunur. Bu ilk ilişkideki güven unsuru temel belirleyicidir.

9. Doğru olup olmadığı göz ardı edilecek olursa, aşağıdaki hipotezlerden hangisi din psikolojisi araştırması için uygun değildir?

A) Hristiyanlar Müslümanlardan daha düşük psikolojik iyi oluş düzeyine sahiptir.
B) Dindarlık arttıkça depresyon düzeyi de artmaktadır.
C) Din düşmanları dindarlara göre hayata daha kötümser bakmaktadır.
D) İslam dışındaki dinler batıldır.
E) Dindarlık ile ruh sağlığı arasında hiçbir ilişki yoktur.

Cevap : D) İslam dışındaki dinler batıldır.

Açıklama : Diğer seçenekler, yanlış veya doğru olabilecek, test edilebilir bilimsel hipotezlerdir. “Batıldır” ifadesi ise bilimsel olarak test edilemeyen, inanca dayalı bir değer yargısıdır (normatif bir ifadedir) ve bilimsel bir hipotez olamaz.

10. Aşağıdaki alanlardan hangisi dinî/manevi olguları insan açısından değerli görüp inceleme alanına dâhil eden ekoller arasındadır?

A) Yapısal psikoloji
B) Davranışçı psikoloji
C) Transpersonel psikoloji
D) Bilişsel psikoloji
E) Psikanaliz

Cevap : C) Transpersonel psikoloji

Açıklama : Hümanist psikolojiden doğan “Transpersonel (Benötesi) Psikoloji”, mistik deneyimler, maneviyat, meditasyon gibi konuları insan psikolojisinin önemli bir parçası olarak kabul eden ve inceleyen bir psikoloji ekolüdür.

11. Mistik kelimesinin kökeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Arapça “mystikos” kelimesinden
B) Latince “mysterion” kelimesinden
C) Yunanca “musterion” kelimesinden
D) İngilizce “mrs.” kelimesinden
E) İbranice “mystis” kelimesinden

Cevap : C) Yunanca “musterion” kelimesinden

Açıklama : Mistik kelimesi, “gizem” anlamına gelen Antik Yunanca “mysterion” kelimesinden türemiştir ve “sırlara ermiş kimse” anlamına gelen “mystikos” kelimesiyle ilişkilidir.

12. Pastoral psikolojiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Pastoral psikoloji dinî değerlerden istifade edilerek kişilerin psikolojik sağlıklarının iyileştirilmesini ve korunmasını hedefler.
B) Pastoral kelimesinin kökeni olan pastor, illüzyon anlamına gelmektedir.
C) Viktor Frankl tarafından kurulmuştur.
D) Yahudi inanç sistemini temel alır.
E) 1800’lü yıllarda ortaya çıkmıştır.

Cevap : A) Pastoral psikoloji dinî değerlerden istifade edilerek kişilerin psikolojik sağlıklarının iyileştirilmesini ve korunmasını hedefler.

Açıklama : Pastoral psikoloji ve danışmanlık, psikoloji biliminin bulgularıyla teolojik ve manevi bilgileri birleştirerek, din görevlileri veya manevi danışmanlar aracılığıyla insanların ruhsal ve psikolojik sorunlarına yardımcı olmayı amaçlayan bir alandır.

13. C. G. Jung ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Anima arketipi erkeklerin kadınları anlamasında önemlidir.
B) Cinsellik ve saldırganlık dürtüleri gibi negatif yönler gölge arketipiyle ilgilidir.
C) Jung analitik psikolojinin kurucusudur.
D) Din ve Tanrı’nın inkârının ruh sağlığı için gerekli olduğunu savunur.
E) Kolektif bilinç dışını tanımanın yollarından biri de mitosları incelemektir.

Cevap : D) Din ve Tanrı’nın inkârının ruh sağlığı için gerekli olduğunu savunur.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Jung, Freud’un aksine, dinin ve Tanrı arketipinin insan ruhu için temel bir ihtiyaç olduğunu, dinin bireyleşme sürecinde önemli bir rol oynadığını ve inkârının psikolojik sorunlara yol açabileceğini savunmuştur.

14. Tasavvufta temel hedef ….. .
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) sûfizm ve modern psikolojinin birbirine yaklaşmasıdır
B) insan davranışının sebeplerini ortaya koymaktır
C) bireyin psikolojik hayatının mühim boyutlarını tespit etmektir
D) mistik tecrübelerin artırılmasını sağlamaktır
E) nefsin tezkiye edilmesi, eğitilmesidir

Cevap : E) nefsin tezkiye edilmesi, eğitilmesidir

Açıklama : Tasavvufun nihai amacı, “nefsin tezkiyesi” yani insanın benliğindeki olumsuz eğilimleri (kibir, öfke, hırs vb.) kontrol altına alarak kalbini arındırması ve ahlaki olarak olgunlaşmasıdır.

15. Anket yöntemiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Basılı kâğıtlarla hem yüz yüze hem elektronik ortamda gerçekleştirilebilir.
B) Din psikolojisinde maliyeti ve kullanışlılığı nedeniyle daha çok anket tekniği kullanılmaktadır.
C) Çok sayıda bireye ulaşma avantajına sahiptir.
D) Soruların yalın ve anlaşılır olmaması araştırmanın güvenirliğini düşürür.
E) Güvenilirlik adına katılımcılar gerçek kimliklerini bildirmek zorundadır.

Cevap : E) Güvenilirlik adına katılımcılar gerçek kimliklerini bildirmek zorundadır.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Tam tersine, anketlerde güvenilir ve dürüst cevaplar alabilmek için katılımcıların kimliklerinin gizli tutulması (anonimlik) esastır. Kimlik bildirme zorunluluğu, cevapların güvenilirliğini düşürür.

16. William James’e göre bir deneyimin mistik olarak kabul edilebilmesi için gerekli dört özellikten biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Edilgenlik
B) Kalıcılık
C) Bilinçsizlik
D) Subjektiflik
E) Sosyal kabul

Cevap : A) Edilgenlik

Açıklama : William James, mistik deneyimin dört temel özelliğini şöyle sıralamıştır: Sözle Anlatılamazlık (Ineffability), Sezgisel Olma (Noetic Quality), Geçicilik (Transiency) ve Edilgenlik (Passivity). Edilgenlik, mistik hale girildiğinde iradenin askıya alınması ve kişinin kendisini daha yüksek bir gücün kontrolündeymiş gibi hissetmesidir.

17. Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde en altta yer alan ve en temel durumdaki ihtiyaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kendini gerçekleştirme
B) Fizyolojik ihtiyaçlar
C) Bağlanma
D) Sevgi
E) Saygınlık

Cevap : B) Fizyolojik ihtiyaçlar

Açıklama : Maslow’un ihtiyaçlar piramidinin en alt ve en temel basamağında, hayatta kalmak için zorunlu olan yeme, içme, barınma gibi fizyolojik ihtiyaçlar yer alır.

18. Psikoloji disiplini insan ve davranışını anlamaya çalışırken tasavvuf ve mistisizm aşağıdakilerden hangisine odaklanır?

A) Fizyolojik yönüne
B) Manevi tecrübesine ve hakikat arayışına
C) Ekonomik yönüne
D) Sosyal etkileşimlerine
E) Bilişsel yönüne

Cevap : B) Manevi tecrübesine ve hakikat arayışına

Açıklama : Tasavvuf ve mistisizmin temel ilgi alanı, bireyin içsel yolculuğu, manevi deneyimleri (keşf, ilham vb.) ve nihai hakikate (Tanrı’ya) ulaşma arayışıdır.

19. Aşağıdakilerden hangisi inançsızlığın sosyal sebepleri arasında değildir?

A) Model alma
B) Din-dindarlık karşıtlığı
C) Sosyal anomi
D) Dinin anlamsızlığı ve yararsızlığı düşüncesi
E) Evlilik

Cevap : D) Dinin anlamsızlığı ve yararsızlığı düşüncesi

Açıklama : Model alma (inançsız bir çevrede büyüme), din karşıtlığı, toplumsal kuralsızlık (anomi) ve evlilik gibi faktörler inançsızlığa yol açabilen sosyal süreçlerdir. Dinin anlamsız olduğu düşüncesi ise sosyal değil, bireysel ve “bilişsel” bir sebeptir.

20. Aşağıdakilerden hangisi Freud’un dinle ilgili düşüncelerinden biri değildir?

A) Dinin kökeninde bilinç dışı vardır.
B) Tanrı yüceltilmiş baba imgesidir.
C) Din bir yanılsamadır.
D) İnsanlar dine doğru şekilde bağlanırsa ruh sağlıklarını koruyacaklardır.
E) İnsanların ilk dinleri totemcilik olmuştur.

Cevap : D) İnsanlar dine doğru şekilde bağlanırsa ruh sağlıklarını koruyacaklardır.

Açıklama : Bu ifade Freud’un görüşünün tam tersidir. Freud, dini evrensel bir nevroz olarak görmüş ve insanlığın bu nevrozdan kurtularak bilime yönelmesiyle ruh sağlığına kavuşacağını savunmuştur.