Anadolu ve Mezopotamya Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Anadolu ve Mezopotamya, Yakındoğu olarak da bilinen ve dünya medeniyetinin temellerinin atıldığı coğrafyalardır. Fırat ve Dicle nehirleri arasındaki bereketli topraklardan oluşan Mezopotamya’nın kültürel sınırları Basra Körfezi ve Elam’ı da içine alırken, Mısır’ın güneyindeki “Nübye” bu coğrafyanın dışında kalır. Bu makalede, insanlığın ilk barınaklarından ilk büyük krallıklara uzanan bu zengin tarih, tarih öncesi dönemler ve ilk uygarlıklar başlıkları altında incelenecektir.

Tarih Öncesi Dönemler: Yerleşik Hayata Geçiş

İnsanlık tarihinin en uzun evresi olan Paleolitik Çağ, Türkiye’de “Yontma Taş Çağı” olarak da bilinir. Bu dönemde insanlar, doğada hazır buldukları “mağara ve kaya sığınaklarını” barınak olarak kullanmışlardır. Avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata geçişin yaşandığı Epipaleolitik dönemde ise, Doğu Akdeniz coğrafyasında “Natuf” kültürü yaygınlaşmıştır. Irak’taki Zagros Dağları’nda bulunan “Şanidar Mağarası”, hem Neandertal hem de Natuf dönemi kalıntılarıyla bu geçiş sürecini aydınlatan önemli bir merkezdir. Neolitik Çağ’da ise Diyarbakır-Ergani’deki “Çayönü”, avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarım toplumuna geçişin kesintisiz olarak izlenebildiği, dünyanın en eski köy yerleşimlerinden biri olarak kabul edilir.

Uygarlığın Şafağı: Mezopotamya

Mezopotamya’da şehirlerin ve devletlerin ortaya çıkışıyla uygarlık tarihi başlamıştır. Anıtsal mimarinin ilk örnekleri, “Obeyd” döneminde görülen üç bölümlü tapınak planıdır. Tarihin ilk imparatorluğunu kuran Akkad Kralı Sargon’un efsanesi, “doğar doğmaz terk edilen kahraman” motifini işler. Sargon, Ur ve Uruk gibi Sümer kentlerini fethetmiş, ancak “Ugarit” gibi Suriye kıyı kentleri onun hakimiyet alanı dışında kalmıştır. Akkad İmparatorluğu’nun Guti istilasıyla yıkılmasının ardından ise Mezopotamya’da “III. Ur Hanedanlığı” dönemi başlamıştır. M.Ö. 1830-1760 yılları arası “Mari Çağı” olarak bilinir; bu dönemde Mari kenti, yüzlerce odası bulunan devasa “sarayı” ve Halep merkezli “Yamhad Krallığı” ile kurduğu diplomatik evlilik ilişkileriyle bölgenin en önemli güçlerinden biri haline gelmiştir.

İran ve Anadolu’da Gelişmeler

Mezopotamya’nın komşu coğrafyaları da bu dönemde önemli gelişmelere sahne olmuştur.

• İran Platosu: İran’ın güneybatısındaki ovalık bölge, antik çağda “Elam” olarak adlandırılmıştır. Bu bölgede gelişen Proto-Elam kültürünün en önemli ve ayırt edici unsuru ise kendilerine özgü “Proto-Elam yazısıdır”. İran’ın Kalkolitik dönemini aydınlatan önemli merkezler arasında Tepe Sialk ve Susa yer alırken, “Bastam” ise çok daha sonraki bir dönem olan Demir Çağı’na ait bir Urartu kalesidir.
• Anadolu’da Tunç Çağı: Bakır ile kalayın karıştırılmasıyla “tuncun” elde edilmesi, Anadolu’da yeni bir çağ başlatmıştır. Batı Anadolu’da “İlk Tunç Çağı I” periyodu, genel olarak M.Ö. 3000-2700 yılları arasına tarihlenir. Bu dönemin kronolojisi ve kültürü hakkında en önemli bilgileri sunan ve yüz yılı aşkın süredir kazılan yerleşim ise “Troia”dır.

Demir Çağı Krallıkları: Assur ve Urartu

Demir Çağı’nda Mezopotamya ve çevresinde büyük imparatorluklar kurulmuştur. Doğu Anadolu’da kurulan Urartu Krallığı’nın öncülleri olan Uruadri-Nairi topluluklarına karşı askeri seferler düzenlediğinden kendi yazıtlarında bahseden ilk Assur kralı, M.Ö. 13. yüzyılda yaşamış olan “I. Salmanassar”dır.

Sonuç

Anadolu ve Mezopotamya, binlerce yıl boyunca sayısız kültüre ve medeniyete ev sahipliği yapmış, insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarının yaşandığı bir coğrafyadır. İlk barınaklardan karmaşık saraylara, basit piktogramlardan gelişmiş yazı sistemlerine uzanan bu zengin miras, günümüz dünyasının temellerini oluşturmuştur.

1. Proto­Elam kültürünün en önemli kültürel unsurlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çanak çömlek
B) Yol ağı
C) Su mühendisliği
D) Proto-Elam yazısı
E) Tapınak tipleri

Cevap : D) Proto-Elam yazısı

Açıklama : Proto-Elam kültürü, günümüz İran coğrafyasında ortaya çıkmış ve en ayırt edici özelliği, henüz tam olarak çözülememiş olan kendilerine özgü piktografik yazı sistemidir. Bu yazı, kültürün en önemli ve belirgin unsurudur.

2. Batı Anadolu İlk Tunç Çağı’nın kronolojisi ve kültürü hakkında önemli bilgiler edinilen, yüz yılı aşkın süredir kazılan yerleşim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Alişar
B) Troia
C) Osmankayası
D) Karahöyük
E) Harmanören

Cevap : B) Troia

Açıklama : Troia (Truva), 19. yüzyıldan beri devam eden kazılarla Batı Anadolu’nun İlk Tunç Çağı’ndan Demir Çağı’na kadar olan süreçteki kültürel ve kronolojik yapısının anlaşılmasında temel referans noktası olmuş bir yerleşim yeridir.

3. Urartu’nun erken tarihiyle ilişkilendirilen Uruadri­-Nairi topluluklarıyla savaştığını, kentlerini yakıp yıktığını ve ele geçirdiğini kendi yazıtları sayesinde öğrenilen ilk Assur kralı hangisidir?

A) III. Salmanassar
B) II. Assurnasirpal
C) I. Salmanassar
D) II. Assurbanipal
E) II. Sargon

Cevap : C) I. Salmanassar

Açıklama : M.Ö. 13. yüzyılda hüküm süren Assur Kralı I. Salmanassar, yazıtlarında Van Gölü çevresinde dağınık halde yaşayan ve Urartu Krallığı’nın öncülleri olan Uruadri ve Nairi topluluklarına karşı düzenlediği askeri seferlerden bahseden ilk kraldır.

4. Aşağıdakilerden hangisi İran Kalkolitiği’nin önemli höyüklerin başında gelmez?

A) Tepe Sialk
B) Tepe Yahya
C) Susa
D) Bastam
E) Tepe Hisar

Cevap : D) Bastam

Açıklama : Tepe Sialk, Tepe Yahya, Susa ve Tepe Hisar, İran’ın Kalkolitik (Bakır-Taş Çağı) dönemini aydınlatan önemli arkeolojik merkezlerdir. Bastam ise bu dönemden çok daha sonra, Demir Çağı’nda kurulmuş bir Urartu kalesidir.

5. Mezopotamya’da uzun bir merkezi salon, bu salona açılan payandalı odalar, girinti ve çıkıntılı duvar cepheleri (rizalitli) yapıların birçok merkezde görülmeye başladığı ilk dönem hangisidir?

A) Erken Sülaleler
B) Erken Transkafkasya
C) Hassuna
D) Uruk
E) Obeyd

Cevap : E) Obeyd

Açıklama : Mezopotamya’da anıtsal mimarinin ilk örnekleri olarak kabul edilen üç bölümlü (tripartit) tapınak planı, ilk olarak Obeyd (Ubaid) Dönemi’nde ortaya çıkmış ve sonraki Uruk Dönemi’nde geliştirilmiştir.

6. Mezopotamya’da kendinden önceki döneme göre coğrafi açıdan daha geniş bir bölgeyi etkileyen ve MÖ 11.000­-9300 yılları arasındaki zamandizinsel aşamada değerlendirilen dönem hangisidir?

A) Samara
B) Natuf
C) Kebara
D) Halaf
E) Hassuna

Cevap : B) Natuf

Açıklama : Belirtilen tarihler, avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata geçişin yaşandığı Epipaleolitik dönemi kapsar. Bu dönemin Levant (Doğu Akdeniz) bölgesindeki en yaygın ve etkili kültürü Natuf kültürüdür.

7. Mari Krallığı aşağıdaki ülke ve kentlerden hangisi ile taht evliliği/diplomatik evlilik yoluyla ilişkilerini güçlendirmiştir?

A) Babil
B) Yamhad Krallığı
C) Susa
D) Elam
E) Assur

Cevap : B) Yamhad Krallığı

Açıklama : Mari Kralı Zimri-Lim, dönemin en güçlü devletlerinden biri olan Halep merkezli Yamhad Krallığı ile ittifakını güçlendirmek için kralın kızı Şibtu ile diplomatik bir evlilik yapmıştır.

8. Batı Anadolu’da İlk Tunç Çağı I Periyodu hangi tarihler arasına oturtulur?

A) MÖ 2000-1800
B) MÖ 3500-3200
C) MÖ 2500-2200
D) MÖ 2200-2000
E) MÖ 3000-2700

Cevap : E) MÖ 3000-2700

Açıklama : Batı Anadolu’da İlk Tunç Çağı’nın başlangıcı olarak kabul edilen I. evre (İTÇ I), genel olarak M.Ö. 3000-2700 yılları arasına tarihlenmektedir.

9. Mezopotamya kronolojisinde Guti istilasından sonraki dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) III. Ur Hanedanlığı
B) Erken Sülaleler
C) Cemdet-Nasır
D) Hurri
E) Uruk

Cevap : A) III. Ur Hanedanlığı

Açıklama : Akkad İmparatorluğu’nun Guti istilasıyla yıkılmasının ardından Mezopotamya’da bir kargaşa dönemi yaşanmıştır. Bu dönemin sonunda Sümer şehir devletleri yeniden güçlenmiş ve III. Ur Hanedanlığı liderliğinde “Sümer Rönesansı” olarak da bilinen yeni bir merkezi devlet kurulmuştur.

10. İran’ın güneybatı bölgesindeki Kuzistan eyaleti içindeki ve Zagros Dağları’nın batısındaki ovalık alana yayılan bölgesi hangi adla tanımlanmıştır?

A) Babil
B) Elam
C) Yamhad
D) Urartu
E) Assur

Cevap : B) Elam

Açıklama : Verilen coğrafi tanım, Antik Çağ’da Mezopotamya’nın doğu komşusu olan ve başkenti Susa olan Elam medeniyetinin çekirdek bölgesini tarif etmektedir.

11. Hangi iki madenin karışımından tunç elde edilir?

A) Bakır – Kalay
B) Demir – Kalay
C) Demir – Pirinç
D) Bakır – Demir
E) Gümüş – Demir

Cevap : A) Bakır – Kalay

Açıklama : Tunç (Bronz), bakırın ana metal olarak kullanıldığı ve genellikle kalay ile karıştırılmasıyla elde edilen bir alaşımdır. Bu buluş, Tunç Çağı’na adını vermiştir.

12. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu ve Mezopotamya’daki ilk insan barınakları arasında sayılır?

A) Kule tipi evler
B) Kara çadırlar
C) Kare planlı evler
D) Mağara ve kaya sığınakları
E) Ahşap evler

Cevap : D) Mağara ve kaya sığınakları

Açıklama : İnsanlığın avcı-toplayıcı olduğu Paleolitik Çağ’da, insanlar henüz mimari yapılar inşa etmeden önce, doğada hazır buldukları mağara ve kaya sığınaklarını barınak olarak kullanmışlardır.

13. Zağros Bölgesi içinde yer alan, Natuf dönemine ait 26 gömünün tespit edildiği ve daha çok Neandertal iskelet kalıntılarıyla tanınan mağara aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yarımburgaz
B) Beldibi
C) Şanidar
D) İnkuyu
E) Eşşekderesi

Cevap : C) Şanidar

Açıklama : Irak’taki Zagros Dağları’nda bulunan Şanidar Mağarası, hem Neandertal insanlarına ait önemli iskelet kalıntıları hem de daha sonraki Natuf kültürü dönemine ait gömüleriyle tanınan, çok katmanlı önemli bir arkeolojik alandır.

14. Paleolitik Çağ veya yaygın adıyla Eski Taş Dönemi Türkiye’de daha çok hangi terimle tanımlanmıştır?

A) Bakırtaş
B) Helenistik
C) Cilalı Taş
D) Bronz
E) Yontma Taş

Cevap : E) Yontma Taş

Açıklama : Paleolitik Çağ’da aletler taşların yontulmasıyla yapıldığı için, bu dönem Türkiye’deki terminolojide “Yontma Taş Çağı” olarak adlandırılır. “Cilalı Taş Çağı” ise Neolitik Çağ’ın karşılığıdır.

15. Diyarbakır­Ergani sınırları içinde bulunan ve Çömleksiz Neolitik Çağ ile Çanak Çömlekli Neolitik Çağ’a ilişkin Yakındoğu’daki ilk köylerin mimari gelişiminin yakından izlenebildiği arkeolojik alan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karahantepe
B) Göbeklitepe
C) Çayönü
D) İkiztepe
E) Sefertepe

Cevap : C) Çayönü

Açıklama : Çayönü, Diyarbakır-Ergani’de yer alan ve avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarım toplumuna geçiş sürecinin kesintisiz olarak izlenebildiği, dünyanın en eski köy yerleşimlerinden biri olarak kabul edilen önemli bir Neolitik Çağ merkezidir.

16. “Sargon Efsanesi”, “Doğum Efsanesi” olarak adlandırılan hikayede temel vurgu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Halkına bağımsızlık getiren kahraman
B) Yaban hayvanları dile getiren kahraman
C) Dağların hâkimi kahraman
D) Doğar doğmaz terk edilen kahraman
E) Halkının büyük sevgi duyduğu kahraman

Cevap : D) Doğar doğmaz terk edilen kahraman

Açıklama : Akkad Kralı Sargon’un doğum efsanesi, gizlice doğan bir bebeğin bir sepet içinde nehre bırakılması ve daha sonra bir bahçıvan tarafından bulunup büyütülmesini anlatır. Hikayenin temel motifi, kahramanın doğar doğmaz terk edilmesi ve mütevazı bir başlangıçtan yükselmesidir.

17. Mari’nin avlu, koridor, salon ve odalardan oluşan yaklaşık 260 birimin 2.5 hektarlık bir alana yayıldığı hangi yapısı Mezopotamya mimarisinin nadir örneklerindendir?

A) Stadyum
B) Meclis binası
C) Tapınak
D) Ziggurat
E) Saray

Cevap : E) Saray

Açıklama : Mari’de bulunan ve Kral Zimri-Lim dönemine tarihlenen devasa yapı, yüzlerce odası, avluları, idari bölümleri ve duvar resimleriyle ünlü, dönemin en büyük ve en iyi korunmuş saray kompleksidir.

18. Aşağıdaki bölgelerden hangisi Mezopotamya ve kültürel sınırlarına dâhil edilemez?

A) Dicle Havzası
B) Fırat Havzası
C) Nübye
D) Basra Körfezi
E) Elam

Cevap : C) Nübye

Açıklama : Mezopotamya, “iki nehir arası” anlamına gelir ve Fırat ile Dicle havzalarını merkez alır. Basra Körfezi güney sınırını, Elam ise doğu komşusunu ve kültürel etki alanını oluşturur. Nübye ise Mısır’ın güneyinde, Nil Nehri boyunca uzanan ve Antik Mısır medeniyetinin etki alanında olan bir bölgedir.

19. Aşağıdakilerden hangisi Sargon’un ele geçirdiği kentler arasında değildir?

A) Ugarit
B) Ur
C) Lagaş
D) Uruk
E) Mari

Cevap : A) Ugarit

Açıklama : Akkad Kralı Sargon, Sümer kent devletleri olan Ur, Uruk ve Lagaş’ı fethetmiş, seferlerini batıda Mari’ye kadar uzatmıştır. Ugarit ise Suriye kıyısında yer alan ve özellikle Geç Tunç Çağı’nda (Sargon’dan yaklaşık bin yıl sonra) önem kazanmış bir liman kentidir.

20. Mari’nin önemini belirten “Mari Çağı” terimi hangi yıllar arası için kullanılır?

A) MÖ 1830-1760
B) MÖ 1650-1545
C) MÖ 1760-1650
D) MÖ 1850-1830
E) MÖ 1900-1850

Cevap : A) MÖ 1830-1760

Açıklama : “Mari Çağı”, kentin özellikle Kral Zimri-Lim döneminde siyasi ve kültürel olarak zirveye ulaştığı ve ünlü saray arşivlerinin oluştuğu dönemi ifade eder. Bu dönem, Babil kralı Hammurabi’nin M.Ö. 1760 civarında kenti yıkmasıyla sona ermiştir.