Spor Psikolojisi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Spor psikolojisi, sporcuların performansını en üst düzeye çıkarmak için psikolojik bilgi ve becerileri uygulayan bir bilim dalıdır. Tarihi, 1897’de bisikletçiler üzerine araştırma yapan Dr. Norman Triplett gibi öncülerin çalışmalarına kadar uzanır. Alanın kurumsallaşması ise, 1925’te ABD’deki ilk spor psikolojisi laboratuvarını kuran ve “Amerikan Spor Psikolojisinin Babası” olarak anılan Coleman Griffith gibi isimlerle gerçekleşmiştir. Türkiye’de ise akademik anlamda spor psikolojisi çalışmaları ilk kez 1979 yılında Ege Üniversitesi’nde Prof. Dr. Süleyman Çetin Özoğlu tarafından başlatılmıştır.

Uyarılmışlık, Stres ve Performans

Bir sporcunun performansı, onun fizyolojik ve psikolojik “uyarılmışlık” düzeyiyle yakından ilişkilidir. Uyarılmışlık, otonom sinir sisteminin bir fonksiyonu olup, genel bir aktivasyon durumudur; üzüntü veya endişe gibi bir duygu değildir. Sporcular, ideal performans seviyelerine ulaşmak için uyarılmışlık düzeylerini yönetmeyi öğrenirler. Motivasyonel sloganlar uyarılmışlığı artırırken, “gevşeme egzersizleri” ise aşırı uyarılmışlığı ve kaygıyı düşürmeyi amaçlar. Stres yönetimi de bu sürecin önemli bir parçasıdır. Hans Selye’nin Genel Uyum Sendromu modeline göre vücut, strese “Alarm, Direnme ve Tükenme” olmak üzere üç aşamada tepki verir. Aşırı stres altında ise, sporcunun iyi bildiği bir beceriyi sergileyemediği ve performansının aniden düştüğü “şok” (choking) durumu yaşanabilir.

Zihinsel Antrenman Teknikleri

Sporcular, zihinsel dayanıklılıklarını ve performanslarını artırmak için çeşitli psikolojik beceri antrenmanları yaparlar.

• İmgeleme: Bir deneyimin tüm duyular kullanılarak zihinde canlandırılmasıdır. Etkinliğini açıklayan kuramlardan biri olan “Sembolik Öğrenme Kuramı”, imgelemenin hareket için zihinsel bir şablon oluşturduğunu savunur. “Biyolojik Bilgi Kuramı” ise, etkili bir imgeleme için hareketin yapıldığı “çevrenin” de sürece dahil edilmesi gerektiğini belirtir. “PETTLEP Modeli” de imgelemenin “çevresel” unsurunu vurgulayan modern bir yaklaşımdır.
• Gevşeme Teknikleri: Farklı durumlara yönelik çeşitli teknikler bulunur. Penaltı vuruşu gibi anlık stres durumlarında “anlık kas gevşetme egzersizleri” kullanılabilir. Dikkati dağılan sporcular için ise nefese odaklanmayı sağlayan “konsantrasyon solunumu” etkili bir yöntemdir.
• Meditasyon: Zihni sakinleştirmeyi amaçlayan bu tekniğin dört temel bileşeni vardır: “sessiz bir ortam, rahat bir pozisyon, zihinsel bir araç (odak noktası) ve pasif bir tutum”.

Spor Psikolojisinin Çalışma Alanları

Spor psikolojisi, farklı alt alanlara ayrılır. Sağlık psikolojisi, egzersizin genel sağlık üzerindeki etkilerine odaklanırken; klinik spor psikolojisi, sporcuların yaşadığı depresyon, yeme bozuklukları gibi ruhsal sorunlarla ilgilenir. Eğitimsel spor psikolojisi ise, sporculara zihinsel becerileri (hedef belirleme, kaygı yönetimi vb.) öğretir. Tüm bu alanlarda, olaylara tepki vermek yerine, gelecekteki olası durumları öngörerek önceden harekete geçme becerisi olan “proaktif davranış” teşvik edilir.

Sonuç

Spor psikolojisi, modern sporun ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. İngiltere’de “Spor ve Egzersiz Psikoloğu” unvanını alabilmek için psikoloji lisansının yanı sıra tezli yüksek lisans ve uzun bir staj programı gibi katı kriterlerin olması, mesleğin ne kadar uzmanlaştığını göstermektedir. Sporcuların zihinsel ve duygusal olarak en iyi durumda olmalarını sağlamak, fiziksel antrenman kadar önemli ve bilimsel bir çabadır.

1. “Hayal edenin kendi kontrolünden doğan, gerçek uyaranların olmadığı, sözde duyumsal, algısal ve duygusal özellikler içeren hafıza bilgisinden yaratılmış deneyimlerin zihinde yaşatılması ve tekrar yaratılması” olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Psikolojik beceri antrenmanı
B) Meditasyon
C) İmgeleme
D) Kaygı
E) Otojenik antrenman

Cevap : C) İmgeleme

Açıklama : Verilen tanım, bir deneyimin tüm duyular kullanılarak zihinde canlandırılması süreci olan “imgeleme” (imagery) kavramını eksiksiz bir şekilde açıklamaktadır.

2. Aşağıdakilerden hangisi uyarılmışlığı artırma stratejilerinden değildir?

A) Motivasyonel sloganlar
B) Cesaret konuşmaları
C) Gevşeme egzersizleri
D) Müsabaka öncesi ısınma antrenmanı
E) İlham veren yazılar

Cevap : C) Gevşeme egzersizleri

Açıklama : Gevşeme egzersizleri (nefes kontrolü, meditasyon vb.), sporcunun aşırı uyarılmışlık ve kaygı düzeyini düşürerek ideal performans seviyesine gelmesini amaçlar. Diğer şıklar ise uyarılmışlık düzeyini artırmaya yönelik stratejilerdir.

3. 1897’de Indiana Üniversitesi’nde bisiklet branşında diğer rakiplerin varlığının sporcunun performansını kolaylaştırabileceği konusunda araştırmalar yapmış olan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Carl Friedrich Koch
B) Wilhelm Wundt
C) Dr. Norman Triplett
D) Avksenty Cezarevich Puni
E) Edward W. Scripture

Cevap : C) Dr. Norman Triplett

Açıklama : Norman Triplett, 1897’de yaptığı bu çalışmayla, bisikletçilerin tek başlarına zamana karşı yarıştıklarından daha hızlı bir şekilde, başka bisikletçilerle birlikteyken yarıştıklarını gözlemlemiştir. Bu çalışma, “sosyal kolaylaştırma” etkisini gösteren ilk spor psikolojisi deneyi olarak kabul edilir.

4. Türkiye’de akademik anlamda spor psikolojisi çalışmaları ne zaman, hangi üniversitede ve kim tarafından verilmiştir?

A) 1978 yılında, Marmara Üniversitesi’nde, Prof. Dr. Lütfü Öztabağ tarafından
B) 1980 yılında, Ege Üniversitesi’nde, Prof. Dr. Sabri Özbaydar tarafından
C) 1979 yılında, Hacettepe Üniversitesi’nde, Prof. Dr. Ziya Koruç tarafından
D) 1977 yılında, Gazi Üniversitesi’nde, Prof. Dr. Şevki Koç tarafından
E) 1979 yılında, Ege Üniversitesi’nde, Prof. Dr. Süleyman Çetin Özoğlu tarafından

Cevap : E) 1979 yılında, Ege Üniversitesi’nde, Prof. Dr. Süleyman Çetin Özoğlu tarafından

Açıklama :

5. ABD’deki ilk spor psikolojisi laboratuvarını kuran, Antrenörlük Psikolojisi ve Sporcu Psikolojisi kitaplarının yazarı olan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) David Tracy
B) Dorothy Hazeltine Yates
C) Coleman Griffith
D) Dr. Carl Diem
E) Franklin Henry

Cevap : C) Coleman Griffith

Açıklama : Coleman Griffith, 1925 yılında Illinois Üniversitesi’nde ilk spor psikolojisi laboratuvarını kurması ve alanda yazdığı öncü kitaplar nedeniyle “Amerikan Spor Psikolojisinin Babası” olarak kabul edilir.

6. Aşağıdakilerden hangisinde “Biyolojik Bilgi Kuramı” hakkındaki ifade yanlıştır?

A) İmgelemede uyaranı hayal etme sürecine çevre dahil edilmez.
B) İmgeleme fizyolojik ve psikolojik durumların birleşiminden meydana gelir.
C) İmgelenecek beceri, becerinin gerçekleştirildiği ortam gibi tüm öğeleri kapsar.
D) İmgeleme çalışması içinde ne kadar çok uyarıcı ve tepki bulunduruyorsa sporcunun gelişimi o ölçüde fazla olur.
E) İmgeleme uygulaması “uyaran” ve “tepki” öğelerini içerir.

Cevap : A) İmgelemede uyaranı hayal etme sürecine çevre dahil edilmez.

Açıklama : Lang’ın Biyolojik Bilgi Kuramı’na göre etkili bir imgeleme, sadece hareketi değil, aynı zamanda o hareketin yapıldığı çevreyi de içeren “uyaran” önermelerini de kapsamalıdır. Çevrenin dahil edilmemesi, imgelemenin etkinliğini azaltır.

7. İngiltere’de “Spor ve Egzersiz Psikoloğu” mesleki unvanının verilmesi için tamamlaması gereken şartlar bulunmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi İngiliz Psikoloji Derneği “Spor ve Egzersiz Psikoloğu” mesleki unvan kriterlerinden değildir?

A) Lisans eğitiminde psikoloji bölümünden mezun olma zorunluluğu
B) Spor ve egzersiz bilimleri mezunlarının bir yıllık psikoloji lisans dönüştürme eğitimini bitirmeleri
C) Spor ve egzersiz psikolojisi bölümlerinde tezli yüksek lisans yapmaları
D) En az 3 yıllık danışmanlık eğitimi staj programını tamamlamaları
E) Spor ve egzersiz bilimleri, egzersiz ve spor psikolojisi veya psikoloji lisans eğitimini bitirmeleri

Cevap : A) Lisans eğitiminde psikoloji bölümünden mezun olma zorunluluğu

Açıklama :

8. Gelecekte istenmeyen olaylara engel olmak veya ortadan kaldırmak için öngörü oluşturma ve otomatik karar verme araçlarını kullanma becerisi olarak tanımlanan davranış aşağıdakilerden hangisidir?

A) Spor davranışı
B) Motor davranış
C) Bilişsel davranış
D) Egzersiz davranışı
E) Proaktif davranış

Cevap : E) Proaktif davranış

Açıklama : Proaktif davranış, olaylar meydana geldikten sonra tepki vermek yerine, gelecekteki olası sorunları veya fırsatları öngörerek önceden harekete geçme ve durumu kontrol altına alma becerisidir.

9. Voleybol ve teniste servis atışında, basketbolda serbest atışlarda ve futbolda penaltı vuruşunda anlık stresin arttığı durumlarda kullanılabilen gevşeme tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anlık kas gevşetme egzersizleri
B) Biyolojik geri bildirim (Biofeedback)
C) Nefes egzersizleri
D) Otojenik çalışmalar
E) İlerleyen gevşeme antrenmanı

Cevap : A) Anlık kas gevşetme egzersizleri

Açıklama :

10. I. Otonom sinir sisteminin bir fonksiyonudur.
II. Üzüntü, endişe duyulan düşünce, tasa anlamına gelir.
III. Organizmanın fizyolojik ve psikolojik durumu ile ilgilidir.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi veya hangileri “uyarılmışlık” kavramı ile ilgilidir?

A) Yalnız III
B) II ve III
C) Yalnız II
D) I ve III
E) I ve II

Cevap : D) I ve III

Açıklama : Uyarılmışlık, derin uykudan aşırı heyecana kadar uzanan genel bir fizyolojik ve psikolojik aktivasyon düzeyidir (III). Bu durum otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir (I). Üzüntü veya endişe (II) ise uyarılmışlık durumu değil, birer duygudur.

11.
Yukarıda tanımlamaları yapılan imgeleme türlerinin doğru eşleştirmesi aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) 1-X, 2-Y, 3-Z
B) 1-Y, 2-Z, 3-X
C) 1-Y, 2-X, 3-Z
D) 1-Z, 2-Y, 3-X
E) 1-X, 2-Z, 3-Y

Cevap : D) 1-Z, 2-Y, 3-X

Açıklama :

12.
Yukarıda spor psikolojisinin çalışma alanları ile bu çalışma alanlarının tanımlarının eşleştirmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

A) I-Y, II-X, III-Z
B) I-Y, II-Z, III-X
C) I-Z, II-Y, III-X
D) I-X, II-Z, III-Y
E) I-X, II-Y, III-Z

Cevap : B) I-Y, II-Z, III-X

Açıklama :

13. Aşağıdakilerden hangisi imgelemede PETTLEP Modeli unsurlarından biridir?

A) Eşya
B) Ego
C) Düşünce
D) Çevresel
E) Uzaysal

Cevap : D) Çevresel

Açıklama : PETTLEP Modeli, etkili imgeleme için yedi önemli unsuru tanımlayan bir akronimdir: Physical (Fiziksel), Environmental (Çevresel), Task (Görev), Timing (Zamanlama), Learning (Öğrenme), Emotion (Duygu), Perspective (Bakış Açısı).

14. Dikkat dağınıklığı olan sporcularda kullanılabilen, nefes tekniğinde sporcuların dikkatlerini nefes alma ritmine odaklayabilmesi sağlanan, rahatsız edici düşüncenin kaybolmasına izin verilen gevşeme yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Konsantrasyon solunumu
B) Biyolojik geri bildirim (Biofeedback)
C) İlerleyen gevşeme antrenmanı
D) Otojenik çalışmalar
E) Anlık kas gevşetme egzersizleri

Cevap : A) Konsantrasyon solunumu

Açıklama : Tanımlanan teknik, dikkati bilinçli olarak nefes alıp verme eylemine odaklayarak zihni sakinleştirmeyi ve an’a getirmeyi amaçlayan bir farkındalık (mindfulness) egzersizidir. Bu, spor psikolojisinde “konsantrasyon solunumu” olarak adlandırılır.

15.
Yukarıda tanımlamaları yapılan organizasyonel stres kategorilerinin doğru eşleştirmesi aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) I-X, II-Z, III-Y
B) I-Y, II-Z, III-X
C) I-X, II-Y, III-Z
D) I-Z, II-Y, III-X
E) I-Y, II-X, III-Z

Cevap : E) I-Y, II-X, III-Z

Açıklama :

16. Hareket modellerinin merkezi sinir sistemine kodlandığı, bilişsel faktörlerin baskın olduğu becerilerin öğrenilmesinin kolaylaştırıldığı ve sporcular sportif becerilerin zihinde canlandırma çalışmalarıyla otomatikleştiğini iddia eden imgeleme kuramı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Biyolojik Bilgi Kuramı
B) Sembolik Öğrenme Kuramı
C) Analitik İmgeleme Modeli
D) Dikkat-Uyarılmışlık Düzenleme Kuramı
E) Psiko-Nöromüsküler Kuram

Cevap : B) Sembolik Öğrenme Kuramı

Açıklama : Bu kuram, imgelemenin, bir hareketin nasıl yapılacağına dair zihinsel bir şablon veya “sembolik kod” oluşturarak işe yaradığını öne sürer. Bu, özellikle becerinin bilişsel (ne yapacağını planlama) aşamalarında sporcunun hareketi daha iyi anlamasına ve otomatikleştirmesine yardımcı olur.

17. Meditasyon yaparken önemli olan dört temel bileşen aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

A) Sessiz bir ortam – Rahat bir pozisyon – Gözler kapalı – Mantra
B) Müzikli bir ortam – Yatış pozisyonu – Zihinsel bir araç – Mantra
C) Müzikli bir ortam – Rahat bir pozisyon – Zihinsel bir araç – Pasif bir tutum
D) Sessiz bir ortam – Rahat bir pozisyon – Zihinsel bir araç – Pasif bir tutum
E) Sessiz bir ortam – Yatış pozisyonu – Gözler kapalı – Pasif bir tutum

Cevap : D) Sessiz bir ortam – Rahat bir pozisyon – Zihinsel bir araç – Pasif bir tutum

Açıklama : Etkili bir meditasyon uygulaması için genellikle dört temel bileşen gereklidir: Dış uyaranları en aza indirmek için “sessiz bir ortam”, vücudun rahatlayabileceği “rahat bir pozisyon”, dikkati odaklamak için bir “zihinsel araç” (nefes, bir kelime vb.) ve düşüncelerin yargılanmadan akıp gitmesine izin veren “pasif bir tutum”.

18.
Yukarıda tanımlamaları yapılan stres türlerinin doğru eşleştirmesi aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) 1-X, 2-Z, 3-Y
B) 1-X, 2-Y, 3-Z
C) 1-Y, 2-X, 3-Z
D) 1-Z, 2-Y, 3-X
E) 1-Y, 2-Z, 3-X

Cevap : B) 1-X, 2-Y, 3-Z

Açıklama :

19. Spor ortamlarında “Şok” olarak tanımlanan süreçte aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?

A) Kaslarda gerginlik oluşur.
B) Sporcunun performansı yükselir.
C) Sporcunun koordinasyonu bozulur.
D) Hareket akışı kaybolur.
E) Performansın sergilenemez.

Cevap : B) Sporcunun performansı yükselir.

Açıklama : Spor psikolojisinde “choking” (şok, baskı altında tıkanma) olarak tanımlanan süreç, aşırı stres ve kaygı nedeniyle sporcunun iyi bildiği bir beceriyi sergileyememesi ve performansının aniden ve ciddi şekilde düşmesidir. Dolayısıyla performans yükselmez, tam aksine düşer.

20. Selye (1985) uzun süren stresli durumlarda üç safhanın yaşanacağını belirtmiştir:
….. safhası: Adrenalin ve noradrenalinin kandaki düzeyinin arttığı safhadır.
….. safhası: Vücudun direnci stres verici duruma karşı normalin üzerine çıkar. Bu durumdan kaçmak veya ona uyum sağlamak zorunda olduğundan vücut direnci düşer.
….. safhası: Organizmanın sürekli tetikte olması sonucu enerji rezervlerinin tükenmesi sonucu organizmanın çökmesidir.
Yukarıda boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Direnme, Alarm, Tükenme
B) Alarm, Tükenme, Direnme
C) Direnme, Tükenme, Alarm
D) Tükenme, Alarm, Direnme
E) Alarm, Direnme, Tükenme

Cevap : E) Alarm, Direnme, Tükenme

Açıklama : Hans Selye’nin Genel Uyum Sendromu (GAS) modeline göre vücudun strese tepkisi üç aşamada gerçekleşir: 1. Alarm: “Savaş ya da kaç” tepkisinin verildiği ilk şok aşaması. 2. Direnme: Vücudun stresle başa çıkmaya çalıştığı ve kaynaklarını kullandığı adaptasyon aşaması. 3. Tükenme: Stresle uzun süre başa çıkmaya çalışan vücudun kaynaklarının tükenmesi ve çöküş aşaması.