Felsefeye Giriş 2025 Ünite -3

Giriş

Antik Yunan felsefesinde Sokrates öncesi doğa filozoflarının ardından, felsefenin odağı insana ve topluma yönelmiştir. Bu değişimin öncüleri, para karşılığı ders veren gezgin öğretmenler olan Sofistlerdir. Onların göreceli (rölativist) hakikat anlayışına en güçlü karşı çıkış ise Platon’dan gelmiştir. Bu makalede, Sofistlerin temel görüşleri ve Platon’un bu görüşlere karşı geliştirdiği İdealar Kuramı incelenecektir.

Sofistler: Hakikatin Göreceliliği

Sofistler, ilgilerini doğa felsefesinin “Varlık olarak varlık nedir?” gibi metafizik sorularından; “Adalet nedir?”, “İyi yönetim nasıl olabilir?” gibi siyasi ve ahlaki konulara çevirmişlerdir. Sofistlerin en temel ortak özelliği, mutlak ve herkes için geçerli bir hakikat olduğu fikrini reddeden “hakikat anlayışlarındaki rölativizmdir”.

• Protagoras: Bu akımın en önemli temsilcisi olan Protagoras, “İnsan her şeyin ölçütüdür” sözüyle rölativizmin temel ilkesini ortaya koymuştur. Bu, doğrunun ve değerin kişiden kişiye değiştiği anlamına gelir.
• Gorgias: Daha da ileri giderek nihilist (hiççi) bir tavırla, bir şey var olsa bile bilinemeyeceğini savunmuştur. Ona göre “varlığın bilgisi bilinemezdir”.

Platon’un Yanıtı: İdealar Kuramı

Platon, Sofistlerin rölativizmine karşı, mutlak ve değişmez bir hakikat arayışına girmiş ve felsefesini İdealar Kuramı üzerine inşa etmiştir. Bu kurama göre, içinde yaşadığımız duyusal dünya, asıl gerçeklik olan İdealar Dünyası’nın bir kopyasından ibarettir.

• İdealar ve Nesneler: Duyusal dünyadaki nesneler, İdealar Dünyası’ndaki mükemmel formlardan “pay alarak” (metheksein) var olurlar. Bu mükemmel ve değişmez ideaların zihnimizdeki temsillerine ise “kavram” denir. Platon’a göre bu idealar sistemi, bir işletim sistemi gibi çalışarak tek tek duyu verilerini anlamlı bütünler haline getirmemizi ve onlara “ad vermemizi” sağlar.
• Bilgi ve Akıl: Platon’un bilgi hiyerarşisinde, duyulara dayanan ve güvenilmez olan “duyu bilgisi” en alt basamakta yer alırken, matematiksel ve mantıksal akıl yürütmeyi ifade eden “dianoia” ise üst düzey bir bilişsel faaliyettir.

Sonuç

Sofistler ve Platon arasındaki tartışma, felsefe tarihinin en temel karşıtlıklarından birini oluşturur: Hakikatin göreceli mi yoksa mutlak mı olduğu sorusu. Platon, Herakleitosçu oluş ve değişim felsefesini duyusal dünyaya, Parmenidesçi kalıcı ve değişmez varlık anlayışını ise idealar dünyasına yerleştirerek bu iki uzlaşmaz görüşü kendi felsefesinde uyumlu hale getirmeye çalışmıştır. Bu tür felsefi tartışmalara, ruhun ölümsüzlüğünü konu alan “Phaidon” gibi diyaloglarında da değinmiştir.

1. Platon’un Herakleitosçu bir sofisti konuşturduğu diyaloğu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Timaios
B) Menon
C) Kriton
D) Kratylos
E) Phaidon

Cevap : E) Phaidon

Açıklama : Platon’un diyaloglarında Herakleitosçu düşünceler çeşitli karakterler tarafından dile getirilir. Phaidon diyaloğu temel olarak ruhun ölümsüzlüğü üzerine olsa da, değişime ve oluşa dair Herakleitosçu fikirler, kalıcı idealar dünyasıyla karşıtlık içinde tartışılır.

2. Aşağıdakilerden hangisi sofistlerin sorduğu sorular arasında gösterilememektedir?

A) Adalet nedir?
B) İyi yönetim nasıl olabilir?
C) Demokrasi nedir?
D) Yasalar nasıl oluşturulmaktadır?
E) Varlık olarak varlık nedir?

Cevap : E) Varlık olarak varlık nedir?

Açıklama : Sofistler, ilgilerini doğa felsefesinden insana ve topluma çevirmişlerdir. Bu nedenle adalet, yönetim, demokrasi gibi siyasi ve ahlaki konularla ilgilenmişlerdir. “Varlık olarak varlık nedir?” sorusu ise doğa filozoflarının ve metafiziğin temel sorusudur.

3. “İnsan her şeyin ölçütüdür” sözü aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

A) Gorgias
B) Kratylos
C) Theaitetos
D) Protagoras
E) Platon

Cevap : D) Protagoras

Açıklama : Bu söz, sofist düşüncenin en bilinen temsilcilerinden biri olan Protagoras’a aittir. Bu ifade, bilginin ve doğruluğun mutlak olmadığını, kişiden kişiye değişen göreceli bir yapıda olduğunu savunan rölativizmin temelini oluşturur.

4. Gorgias’ın “bilinemez” olarak gördüğü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yönetim bilgisi
B) Yasaların bilgisi
C) Toplumun bilgisi
D) Varlığın bilgisi
E) İyi konuşma bilgisi

Cevap : D) Varlığın bilgisi

Açıklama : Sofist Gorgias, “Hiçbir Şey Üzerine” adlı eserinde nihilist (hiççi) bir yaklaşımla üç temel iddia öne sürer: 1) Hiçbir şey yoktur. 2) Bir şey var olsa bile bilinemez. 3) Bilinse bile başkasına aktarılamaz. Dolayısıyla ona göre “varlığın bilgisi” bilinemezdir.

5. Aşağıdakilerden hangisi sofistlerin ortak özelliği olarak ifade edilebilir?

A) Kesin bilgi peşinde koşmaları
B) Hakikat anlayışlarındaki rölativizm
C) Sanat sorunlarıyla uğraşmaları
D) İnsanın her şeyin ölçütü olduğunu savunmaları
E) Hiçbir şeyin bilinemeyeceğini düşünmeleri

Cevap : B) Hakikat anlayışlarındaki rölativizm

Açıklama : Sofistlerin en temel ortak özelliği, mutlak ve herkes için geçerli bir hakikat olduğu fikrini reddetmeleridir. Protagoras’ın “insan her şeyin ölçüsüdür” sözünde özetlenen bu görecelilik (rölativizm), onların hakikat anlayışının temelini oluşturur.

6. “İdeaların zihindeki temsillerine …… denir.” cümlesinde boş kalan yere aşağıdakilerden hangisinin getirilmesi Platon felsefesi açısından uygundur?

A) Kavram
B) Nesne
C) Önerme
D) Özne
E) Algı

Cevap : A) Kavram

Açıklama : Platon’a göre, idealar dünyasındaki mükemmel ve değişmez formların, bizim zihnimizdeki yansımaları veya temsilleri “kavramlar”dır. Biz nesneleri bu kavramlar aracılığıyla tanırız.

7. Platon ideaları bir işletim sistemi olarak görüldüğünde, işletim sisteminin nerede kendini gösterdiği aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Nesnelere ad vermede
B) Duyumda
C) Tecrübede
D) Algıda
E) Hiçbiri

Cevap : A) Nesnelere ad vermede

Açıklama : Bu metafora göre, idealar dünyası zihnimizin “işletim sistemini” oluşturur. Bu sistem, tek tek duyu verilerini anlamlı bütünler haline getirmemizi ve onları genel kavramlar altında tanıyarak “nesnelere ad vermemizi” sağlar.

8. Platon ve eski Yunan bağlamında dianoia kavramı aşağıdakilerden hangisi ile karşılanamaz?

A) Akıl yürütme
B) Kavramsal düşünme
C) Gidimsel düşünme
D) Bir fikri kanıtlamaya çalışma
E) Duyu bilgisi

Cevap : E) Duyu bilgisi

Açıklama : Platon’un bilgi hiyerarşisinde “dianoia”, matematiksel ve mantıksal akıl yürütmeyi, yani gidimli (çıkarımsal) düşünmeyi ifade eden bir üst düzey bilişsel faaliyettir. “Duyu bilgisi” (aisthesis) ise bu hiyerarşinin en alt basamağında yer alan, aldatıcı ve güvenilmez bilgidir.