Türk Siyasi Hayatı 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Türk siyasi hayatı, kökleri Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün “Siyasetname”sinden ve Osmanlı’nın “müsadere” gibi idari uygulamalarından beslenen, 20. yüzyılda ise büyük dönüşümler yaşamış köklü bir tarihe sahiptir. Bu makalede, II. Meşrutiyet’ten başlayarak 1980 sonrası döneme kadar Türk siyasi hayatını şekillendiren temel olaylar, partiler ve anayasal gelişmeler incelenecektir.

II. Meşrutiyet ve Milli Mücadele

II. Meşrutiyet döneminde, İttihat ve Terakki’nin merkeziyetçi politikalarına karşı “Prens Sabahattin” gibi isimler liberal ve ademi merkeziyetçi düşünceleriyle öne çıkmıştır. I. Dünya Savaşı’nın ardından başlayan Milli Mücadele’de ise, Kurtuluş Savaşı’nın yol haritası olan “Misak-ı Milli”, bölünmez bütünlük ve kapitülasyonların kaldırılması gibi konuları içerirken, “Müdafa-i Hukuk Cemiyetlerinin birleştirilmesi” gibi kararlar daha önceki Sivas Kongresi’nde alınmıştı. Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu Müfettişliğine atanmasındaki resmi gerekçe ise, Samsun ve çevresindeki “yerel direniş gruplarını bastırmaktı”. Tek parti döneminin başlangıcında ise, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın genel başkanlığını “Kâzım Karabekir” üstlenmiştir.

Çok Partili Hayata Geçiş (1945-1960)

II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye, çok partili hayata geçiş sürecine girmiştir. 1946’da CHP Kurultayı’nda tek dereceli seçim sistemine geçilmesi gibi önemli kararlar alınmış, ancak “gizli oy, açık sayım” ilkesi daha sonraki bir düzenlemeyle kabul edilmiştir. Bu geçiş dönemindeki siyasi gerilimi düşüren ve “çok partili hayattan bir geriye gidişin mümkün olmadığını” gösteren en önemli adımlardan biri, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün yayımladığı “12 Temmuz Beyannamesi”dir. Bu dönemde, işe ve üretime dayalı özgün bir model olan Köy Enstitülerinin öğretim programlarının değiştirilerek sadece kültür derslerine odaklanılması kararı ise “1947 yılı CHP Kurultayı’nda” alınmıştır.

Darbeler ve Koalisyonlar Dönemi (1960-1980)

1960 ve 1980 arası dönem, siyasi istikrarsızlıklar ve askeri müdahalelerle anılır. 1961 Anayasası, “Anayasa Mahkemesi’ni” kurarak Türk hukuk sistemine önemli bir yenilik getirmiştir. Bu dönemin hakim iktisat politikası ise “ithal ikameci sanayileşme” olmuştur. Dış politikada ise, 1962’deki “Küba Krizi”, ABD’nin Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökmesiyle sonuçlanmıştır.

12 Mart 1971 Muhtırası’nın ardından yapılan anayasa değişiklikleri, “hak ve özgürlükleri sınırlayıcı ve yürütme otoritesini güçlendirici” bir nitelik taşımıştır. Bu dönemde Anayasa Mahkemesi tarafından “Milli Nizam Partisi ve Türkiye İşçi Partisi” kapatılmıştır. 1970’li yılların ortalarında ise, yeniden kurulan Türkiye İşçi Partisi’nin genel başkanlığını “Behice Boran” yürütmüştür. Bu yıllara damgasını vuran koalisyonlardan biri olan “Birinci Milliyetçi Cephe Hükümeti” ise dört partiden (AP, MSP, MHP, CGP) oluşuyordu.

12 Eylül Sonrası Siyaset

12 Eylül 1980 darbesi, siyasi hayatı derinden etkilemiştir. Darbe öncesi liderlerden, MHP Genel Başkanı “Alparslan Türkeş”, en uzun süre tutuklu kalan isim olmuştur. 1983 seçimleri öncesinde, eski Adalet Partisi’nin devamı olarak görülen “Büyük Türkiye Partisi”, Milli Güvenlik Konseyi tarafından kapatılmıştır. 1985 yılında ise merkez solda yer alan “Halkçı Parti ve Sosyal Demokrat Parti’nin” birleşmesiyle Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) kurulmuştur. 1987’de siyasi yasakların halk oylamasıyla kalkmasının ardından ise Alparslan Türkeş, MHP’nin devamı niteliğindeki “Milliyetçi Çalışma Partisi’nin” genel başkanı olmuştur.

Sonuç

20. yüzyıl Türk siyasi hayatı, merkeziyetçilik ile demokrasi, tek parti yönetimi ile çok partili sistem, askeri müdahaleler ile sivil siyaset arasındaki gelgitlerle şekillenmiştir. Bu karmaşık ve dinamik süreç, günümüz Türkiye’sinin siyasi yapısının ve kurumlarının anlaşılması için zengin bir tarihsel arka plan sunmaktadır.

1. 1971-1973 yılları arasında yapılan Anayasa değişikliklerinin ortak özelliği nedir?

A) Hak ve özgürlükleri sınırlayıcı ve yürütme otoritesini güçlendirici nitelikte olmaları
B) Anayasa Mahkemesinin ve yüksek yargı organlarının yetkilerinin güçlendirilmesi
C) Parlamenter sisteme geçilmesi
D) Cumhurbaşkanlığı makamına güçlü yetkiler verilmesi
E) Yargı alanında bir değişiklik içermemesi

Cevap : A) Hak ve özgürlükleri sınırlayıcı ve yürütme otoritesini güçlendirici nitelikte olmaları

Açıklama : 12 Mart 1971 Muhtırası sonrasında yapılan anayasa değişiklikleri, 1961 Anayasası’nın getirdiği özgürlükçü ortamı sınırlamayı ve devleti “aşırı” özgürlüklere karşı korumak amacıyla yürütme organının yetkilerini artırmayı hedeflemiştir.

2. Aşağıdakilerden hangisi 10 Mayıs 1946 tarihinde toplanan CHP Kurultayında alınan kararlar arasında sayılamaz?

A) Gizli oy açık sayım ilkesinin getirilmesi
B) CHP başkanının seçimle belirlenmesi
C) Sınıf esasına göre dernek kurma yasağının kaldırılması
D) Müstakil Grubun sonlandırılması
E) Tek dereceli seçim sistemine geçilmesi

Cevap : A) Gizli oy açık sayım ilkesinin getirilmesi

Açıklama : 1946 CHP Kurultayı’nda tek dereceli seçim sistemine geçilmesi gibi demokratikleşme adımları atılmış olsa da, “gizli oy, açık sayım” ilkesi bu kurultayda değil, daha sonra 1950 seçimleri öncesinde çıkarılan yeni seçim kanunu ile kabul edilmiştir.

3. 1970’li yılların ortalarında yeniden teşkilatlanan Türkiye İşçi Partisi’nin genel başkanlığını bu yıllarda aşağıdaki hangi isim yürütmüştür?

A) Behice Boran
B) Doğu Perinçek
C) Mihri Belli
D) Mehmet Ali Aybar
E) Sadun Eren

Cevap : A) Behice Boran

Açıklama : 12 Mart 1971 Muhtırası sonrası kapatılan Türkiye İşçi Partisi (TİP), 1975’te yeniden kurulduğunda genel başkanlık görevini partinin önde gelen isimlerinden sosyolog ve siyasetçi Behice Boran üstlenmiştir.

4. Osmanlı Devleti’nde görevden alınan bir kamu görevlisinin mal varlığına padişah fermanı ile el konulmasına ne denilmektedir?

A) Müsadere
B) Tağşiş
C) Hisbe
D) Narh
E) Siyaseten Katl

Cevap : A) Müsadere

Açıklama : Müsadere, Osmanlı Devleti’nde haksız kazanç sağladığı düşünülen veya gözden düşen devlet görevlilerinin servetine devlet tarafından el konulması uygulamasıdır. Bu uygulama Tanzimat Fermanı ile kaldırılmıştır.

5. Nizam’ül—mülk’ün Siyasetname adlı eserinde aşağıdaki hangi konu yer almaz?

A) Bölge divanları
B) Yönetimin meşruiyeti
C) Hilafet
D) İkta sistemi
E) Büyük Divan

Cevap : C) Hilafet

Açıklama : Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün Siyasetname’si, ideal bir devlet yönetiminin nasıl olması gerektiğini anlatır ve ikta sistemi, divan teşkilatı gibi konulara geniş yer verir. Ancak eser, Selçuklu devlet yapısını anlattığı için, Abbasi Halifeliği’ne bağlı olmakla birlikte, hilafetin teolojik ve hukuki yapısını derinlemesine incelemez.

6. 12 Mart döneminde kapatılan siyasal partiler hangileridir?

A) Milli Nizam Partisi – Milliyetçi Hareket Partisi
B) Adalet Partisi – Milli Nizam Partisi
C) Milliyetçi Hareket Partisi – Milli Nizam Partisi
D) Milli Nizam Partisi – Türkiye İşçi Partisi
E) Türkiye İşçi Partisi – Milli Demokratik Devrim Hareketi

Cevap : D) Milli Nizam Partisi – Türkiye İşçi Partisi

Açıklama : 12 Mart 1971 Muhtırası sonrasında Anayasa Mahkemesi tarafından, laikliğe aykırı faaliyetleri gerekçesiyle Milli Nizam Partisi (MNP) ve Marksist-Leninist propaganda yaptığı gerekçesiyle Türkiye İşçi Partisi (TİP) kapatılmıştır.

7. Köy Enstitülerinin öğretim programlarında yalnızca kültür derslerinin yer alması uygulamasına ne zaman geçilmiştir?

A) 1951 tarihli DP Kurultayında
B) 1947 yılı CHP Kurultayında
C) 20 Haziran 1949 tarihli DP Kurultayında
D) 7 Ocak 1947 tarihli DP Kongresi
E) 10 Mayıs 1946 tarihinde toplanan CHP Kurultayı

Cevap : B) 1947 yılı CHP Kurultayında

Açıklama : Köy Enstitüleri’nin işe ve üretime dayalı özgün eğitim modeli, 1947 yılındaki CHP Kurultayı’nda alınan kararlar doğrultusunda değiştirilmiş ve programları klasik ilköğretmen okullarının programlarına benzetilerek yalnızca teorik kültür derslerine ağırlık verilmeye başlanmıştır.

8. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın genel başkanı aşağıdaki isimlerden hangisidir?

A) Ali Fuat Cebesoy
B) Hüseyin Rauf Orbay
C) Kâzım Karabekir
D) Refet Bele
E) Dr. Adnan Adıvar

Cevap : C) Kâzım Karabekir

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucuları arasında yer alan ve partinin genel başkanlığını üstlenen isim, Kurtuluş Savaşı’nın önemli komutanlarından Kâzım Karabekir’dir.

9. Birinci Milliyetçi Cephe Hükümetinde hangi partiler yer alıyordu?

A) Milli Selamet Partisi – Milliyetçi Hareket Partisi – Cumhuriyetçi Güven Partisi
B) Adalet Partisi – Milli Selamet Partisi – Milliyetçi Hareket Partisi – Cumhuriyetçi Güven Partisi
C) Adalet Partisi – Milli Selamet Partisi – Cumhuriyetçi Parti- Demokratik Parti
D) Adalet Partisi – Milli Selamet Partisi – Milliyetçi Hareket Partisi – Demokratik Parti
E) Adalet Partisi – Milli Selamet Partisi – Milliyetçi Hareket Partisi

Cevap : B) Adalet Partisi – Milli Selamet Partisi – Milliyetçi Hareket Partisi – Cumhuriyetçi Güven Partisi

Açıklama : Mart 1975’te Süleyman Demirel başbakanlığında kurulan ve “Birinci Milliyetçi Cephe (MC) Hükümeti” olarak bilinen koalisyon hükümeti; Adalet Partisi (AP), Milli Selamet Partisi (MSP), Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve Cumhuriyetçi Güven Partisi (CGP) olmak üzere dört partiden oluşuyordu.

10. 1987 halk oylaması sonrasında Alparslan Türkeş hangi partinin genel başkanlığına getirilmiştir?

A) Halkçı Parti
B) Milliyetçi Çalışma Partisi
C) Türkiye Köylü Millet Partisi
D) Huzur Partisi
E) Milliyetçi Hareket Partisi

Cevap : B) Milliyetçi Çalışma Partisi

Açıklama : 12 Eylül 1980 darbesiyle kapatılan Milliyetçi Hareket Partisi’nin (MHP) yerine 1983’te Muhafazakar Parti, 1985’te ise Milliyetçi Çalışma Partisi (MÇP) kurulmuştu. 1987’de siyasi yasakların kalkmasıyla birlikte Alparslan Türkeş, Milliyetçi Çalışma Partisi’nin genel başkanı olmuştur.

11. Misak-ı Milli Beyannamesi’nde aşağıdaki hangi konuda hüküm yer almaz?

A) Bölünmez bütünlük
B) Müdafa-i Hukuk Cemiyetlerinin birleştirilmesi
C) İstanbul ve Boğazların statüsü
D) Kapitülasyonlar ile Osmanlı borçları
E) Osmanlı Devletinin sınırları

Cevap : B) Müdafa-i Hukuk Cemiyetlerinin birleştirilmesi

Açıklama : Müdafa-i Hukuk Cemiyetlerinin birleştirilmesi kararı, Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nin toplandığı ve Misak-ı Milli’yi ilan ettiği tarihten önce, Sivas Kongresi’nde alınmış bir karardır. Misak-ı Milli ise sınırlar, boğazlar, borçlar, kapitülasyonlar ve azınlık hakları gibi konuları içerir.

12. Aşağıdaki partilerden hangisi 1983 seçimleri öncesinde MGK tarafından kapatılmıştır?

A) Milliyetçi Çalışma Partisi
B) Sosyal Demokrat Parti
C) Refah Partisi
D) Büyük Türkiye Partisi
E) Milliyetçi Demokrasi Partisi

Cevap : D) Büyük Türkiye Partisi

Açıklama : 1983 yılında, kapatılan Adalet Partisi’nin devamı niteliğinde olduğu gerekçesiyle, Milli Güvenlik Konseyi (MGK) kararıyla Büyük Türkiye Partisi (BTP) kapatılmıştır.

13. 12 Temmuz Beyannamesi’nin Türk siyasal hayatı açısından önemi nedir?

A) CHP’de sertlik yanlısı grupların güç kazanması
B) DP’nin izleyeceği politikalarda belirleyici olması
C) Cumhurbaşkanı İnönü’nün CHP başkanlığından ayrılması
D) Çok partili hayattan bir geriye gidişin mümkün olmadığı
E) Anayasada kapsamlı değişikliklerin yapılması

Cevap : D) Çok partili hayattan bir geriye gidişin mümkün olmadığı

Açıklama : 1947 yılında Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından yayımlanan 12 Temmuz Beyannamesi, iktidar (CHP) ve muhalefet (DP) arasındaki gerilimi düşürmeyi amaçlamış ve cumhurbaşkanının çok partili rejime olan bağlılığını teyit ederek, bu sistemden geri dönüş olmayacağını göstermesi açısından büyük önem taşımıştır.

14. Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) hangi partilerin birleşmesi ile kurulmuştur?

A) Halkçı Parti – Sosyalist Parti
B) Halkçı Parti – Merkez Demokrat Parti
C) Halkçı Parti – Sosyal Demokrat Parti
D) Sosyal Demokrat Parti – Merkez Demokrat Parti
E) Sosyal Demokrat Parti – Halk Parti

Cevap : C) Halkçı Parti – Sosyal Demokrat Parti

Açıklama : 1980 sonrası dönemde kurulan ve merkez sol siyasette yer alan Halkçı Parti (HP) ile Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP), 1985 yılında birleşerek Sosyaldemokrat Halkçı Parti’yi (SHP) kurmuşlardır.

15. 12 Eylül rejiminde, darbe öncesinde TBMM içinde temsil edilen partilerden hangi lider en uzun süre tutuklu kalmıştır?

A) Necmettin Erbakan
B) Turhan Feyzioğlu
C) Süleyman Demirel
D) Alparslan Türkeş
E) Bülent Ecevit

Cevap : D) Alparslan Türkeş

Açıklama : 12 Eylül 1980 darbesinden sonra MHP ve Ülkücü Kuruluşlar davası nedeniyle Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Alparslan Türkeş, yaklaşık 4.5 yıl tutuklu kalarak, darbe öncesi liderler arasında en uzun süre tutuklu kalan isim olmuştur.

16. Aşağıda belirtilen kurumlardan hangisi ilk kez 1961 Anayasasında yer almıştır?

A) Danıştay
B) Danışma Meclisi
C) Anayasa Mahkemesi
D) Yargıtay
E) Diyanet İşleri Başkanlığı

Cevap : C) Anayasa Mahkemesi

Açıklama : Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetlemekle görevli olan Anayasa Mahkemesi, Türkiye’de ilk kez 1961 Anayasası ile kurulmuş bir yüksek yargı organıdır.

17. 1960’lı yıllarda siyasal hayat üzerinde belirleyici olan iktisat politikasının genel adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devletçilik
B) Neo Liberal Politika
C) Kırsal Kalkınma
D) Korporatizm
E) İthal İkameci Sanayileşme

Cevap : E) İthal İkameci Sanayileşme

Açıklama : 1960’lı yıllarda Türkiye ekonomisine hakim olan temel strateji, ithal edilen tüketim mallarını yurt içinde üreterek dışa bağımlılığı azaltmayı ve sanayileşmeyi hızlandırmayı hedefleyen “ithal ikameci sanayileşme” politikasıdır.

18. Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu Müfettişliğine atanmasının resmi gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yeni bir ordunun teşekkülü
B) Bölgedeki kolorduların teftişi
C) Samsun ve yakın bölgesinde asker terhisinin denetlenmesi
D) 9. Ordu’da komuta devir tesliminin gerçekleştirilmesi
E) Samsun ve çevresinde yerel direniş gruplarının bastırılması

Cevap : E) Samsun ve çevresinde yerel direniş gruplarının bastırılması

Açıklama : İstanbul Hükûmeti’nin Mustafa Kemal Paşa’yı Samsun’a göndermesindeki resmi gerekçe, Mondros Mütarekesi hükümlerine aykırı olarak ortaya çıkan yerel direnişleri ve asayişsizliği bastırmak, bölgedeki silahları toplamak ve düzeni sağlamaktı.

19. ABD ile Sovyetler arasında Türkiye’ye yerleştirilen Jüpiter füzelerinin sökülmesi ile sonuçlanan olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Johnson Mektubu
B) Jüpiter Krizi
C) Kıbrıs Krizi
D) Marshall Planı
E) Küba Krizi

Cevap : E) Küba Krizi

Açıklama : 1962 yılında Sovyetler Birliği’nin Küba’ya nükleer füzeler yerleştirmesi üzerine ABD ile arasında çıkan ve dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren “Küba Füze Krizi”, ABD’nin Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökmesi ve Sovyetlerin de Küba’daki füzeleri geri çekmesiyle çözülmüştür.

20. II. Meşrutiyet döneminde liberal-ademi merkeziyetçi düşünceleri ile öne çıkan isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Namık Kemal
B) Ahmet Rıza
C) Enver Paşa
D) Miralay Sadık Bey
E) Prens Sabahattin

Cevap : E) Prens Sabahattin

Açıklama : Prens Sabahattin, II. Meşrutiyet döneminde Jön Türk hareketinin önemli bir figürüydü ve İttihat ve Terakki’nin merkeziyetçi politikalarına karşı, bireysel girişimi ve yerinden yönetimi (ademi merkeziyet) savunan liberal görüşleriyle tanınıyordu.