Felsefeye Giriş 2025 Ünite -5

Giriş

Bilgi felsefesi (epistemoloji), bilginin doğasını, kaynağını ve sınırlarını sorgulayan felsefe dalıdır. “Bu işte bir bit yeniği var!” şüphesi, felsefi sorgulamanın ve hakikati arayışın başlangıç noktasıdır. Bu arayış, Antik Yunan’dan günümüze, bilginin kaynağının akıl mı yoksa deneyim mi olduğu yönündeki temel tartışma etrafında şekillenmiştir. Bu makalede, bu temel tartışma Platon, Aristoteles, Descartes ve Locke gibi öncü filozofların görüşleri üzerinden incelenecektir.

Antik Yunan’da Bilginin Temelleri: Platon ve Aristoteles

Bilgi felsefesinin temelleri Antik Yunan’da atılmıştır.

• Platon: Felsefe tarihinde, duyulara dayalı, güvenilmez sanı (“doxa”) ile akla dayalı, kesin ve değişmez bilgi (“episteme”) arasındaki ayrımı ilk kez sistematik olarak yapan filozoftur. Ona göre gerçek bilgi, duyusal dünyanın dışında, zaman ve mekandan bağımsız, ezeli-ebedi ve değişmez olan ideaların bilgisidir. İçinde yaşadığımız dünyadaki nesneler ise bu idealardan “pay alarak” (“metheksein”) var olurlar. Bu ideaların zihnimizdeki yansımaları ise “kavramlardır”.
• Aristoteles: Hocası Platon’dan farklı olarak, ideaların (formların) ayrı bir dünyada olmadığını, “tek tek nesnelerin içinde” bulunduğunu savunmuştur. Ona göre değişim, bir varlıktaki “potansiyelin” “aktüel” hale gelmesidir. Bir şeyin tam olarak anlaşılabilmesi için ise dört nedenin (maddi, formel, fail ve “ereksel neden”) bilinmesi gerektiğini ileri sürmüştür.

Modern Felsefede Bilgi Sorunu: Rasyonalizm

17. yüzyılda René Descartes, modern felsefenin ve rasyonalizmin (akılcılık) temellerini atmıştır. Her şeyden şüphe ederek felsefesine başlayan Descartes, şüphe eden kendisinin varlığından şüphe edemeyeceği sonucuna ulaşmıştır. Bu düşüncesini “Düşünüyorum, o halde varım” (“Cogito, ergo sum”) sözüyle ölümsüzleştirmiştir. Descartes’a göre, doğruluğundan emin olabileceğimiz güvenilir bilginin temel ölçütü, o bilginin akıl tarafından “açık ve seçik” bir şekilde kavranmasıdır.

Modern Felsefede Bilgi Sorunu: Empirizm

Rasyonalizme karşı en güçlü tepki, bilginin kaynağının deneyim olduğunu savunan empirizm (deneyimcilik) akımından gelmiştir. Bu akımın en önemli temsilcilerinden biri olan John Locke’a göre, her türlü bilginin tek kaynağı “duyusal deneyimlerdir”. Locke, doğuştan gelen hiçbir bilginin olmadığını, insan zihninin doğduğunda “üzerinde hiçbir şey yazılı olmayan, bütünüyle boş bir levha” (tabula rasa) gibi olduğunu savunmuştur.

Sonuç

Bilginin kaynağına dair bu temel tartışma, felsefe tarihinin en kalıcı ve en verimli tartışmalarından birini oluşturur. Platon ve Descartes gibi rasyonalistler bilginin temelini akılda ararken, Locke gibi empiristler deneyimde bulmuşlardır. Bu iki karşıt görüş, daha sonra Kant gibi filozoflar tarafından sentezlenmeye çalışılacak ve günümüz bilgi felsefesi tartışmalarının zeminini oluşturacaktır.

1. Platon’un idealar anlayışı göz önünde bulundurulduğunda metheksein ne anlama gelir?

A) Tümevarım
B) Pay almak
C) Tümdengelim
D) Doxa
E) Episteme

Cevap : D) Doxa

Açıklama : Platon’un felsefesinde “metheksein” terimi, duyusal dünyadaki nesnelerin, idealar dünyasındaki asıl formlarından “pay alarak” var olmaları ilişkisini anlatır. “Doxa” ise sanı, yani güvenilir olmayan, duyulara dayalı bilgiyi ifade eder.

2. Batı felsefe tarihinde doksa ile episteme arasında ayırımı ilk defa yapan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hegel
B) Thales
C) Kant
D) Platon
E) Anaksagoras

Cevap : A) Hegel

Açıklama : “Doxa” (sanı) ve “episteme” (doğru, değişmez bilgi) arasındaki temel ayrım, felsefe tarihinde ilk kez sistematik olarak Platon tarafından yapılmıştır. Bu ayrım, onun bilgi ve varlık felsefesinin temelini oluşturur.

3. Aşağıda verilenlerden hangisi Platon’un anladığı anlamda ideaların özelliklerinden biri değildir?

A) İdealar tek tek varlıklardır.
B) İdealar, fiziksel nesneler gibi zamanda ve mekanda bulunurlar.
C) İdealar öncesiz ve sonrasızdır.
D) İdealar sabit ve değişmezdir.
E) Duyusal dünyadaki şeyler idealardan pay alırlar.

Cevap : B) İdealar, fiziksel nesneler gibi zamanda ve mekanda bulunurlar.

Açıklama : Platon’a göre idealar, duyusal dünyanın dışında, zaman ve mekandan bağımsız, ezeli-ebedi, değişmez ve mükemmel varlıklardır. Fiziksel nesneler gibi zaman ve mekanda bulunmaları, onların doğasına aykırıdır.

4. “İdealar tek tek şeylerde bulunur.” bu yargı aşağıdaki filozoflardan hangisi tarafından verilmiş olabilir?

A) Aristoteles
B) Platon
C) Parmenides
D) Sokrates
E) Herakleitos

Cevap : A) Aristoteles

Açıklama : Aristoteles, hocası Platon’un ideaların ayrı bir dünyada olduğu fikrine karşı çıkarak, formların (ideaların) tek tek nesnelerin “içinde” bulunduğunu ve onlardan ayrı bir varlığa sahip olmadığını savunmuştur.

5. “Aristoteles’e göre değişme, nesnede varolan potansiyelin, … hâle geçmesidir.” İfadesinde boşluğa gelecek uygun kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilgi
B) Pasif
C) Aktüel
D) Ereksel
E) Potansiyel

Cevap : C) Aktüel

Açıklama : Aristoteles’in değişim anlayışına göre, her varlıkta bir “potansiyel” (dynamis) yani olabilme gücü bulunur. Değişim, bu potansiyelin gerçekleşerek “aktüel” (energeia) yani fiili, edimsel hale gelmesidir.

6. Aşağıda verilen seçeneklerden hangisi Aristoteles’in dört nedeninden birisidir?

A) Ereksel neden
B) Etik neden
C) Estetik neden
D) Özsel neden
E) Fiziksel neden

Cevap : A) Ereksel neden

Açıklama : Aristoteles’e göre bir şeyin varoluşunu açıklayan dört neden şunlardır: Maddi neden, Formel neden, Fail neden ve Ereksel neden (nihai amaç). “Ereksel neden”, bir şeyin varoluş amacını ifade eder.

7. Descartes’a göre güvenilir bilginin temel özellikleri hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

A) Fiziksel olması
B) Soyut olması
C) Açık ve seçik olması
D) Anlaşılır olması
E) Analojik olması

Cevap : C) Açık ve seçik olması

Açıklama : Rasyonalist filozof René Descartes’a göre, doğruluğundan şüphe edilemeyecek bilginin temel ölçütü, o bilginin akıl tarafından “açık ve seçik” (clear and distinct) bir şekilde kavranabilmesidir.

8. “Düşünüyorum, o halde varım.” sözünü söyleyen filozof kimdir?

A) Augustinus
B) Kant
C) Herakleitos
D) Descartes
E) Anselmus

Cevap : D) Descartes

Açıklama : Bu ünlü söz (“Cogito, ergo sum”), modern felsefenin kurucusu kabul edilen René Descartes’ın, her şeyden şüphe etse bile kendi düşünen varlığından şüphe edemeyeceğini ifade ettiği temel felsefi ilkesidir.

9. “Emprist(Deneyimci) felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan John Locke’a göre her tür bilginin tek kaynağı ……….’dır.”

İfadesinde boş bırakılan yere aşağıda verilen seçeneklerden hangisi kesinlikle gelir?

A) Duyusal deneyimler.
B) Saf akıl bilgisi.
C) Episteme.
D) Bilgi sevgisi.
E) Doğa bilimi.

Cevap : A) Duyusal deneyimler.

Açıklama : Deneyimciliğin (empirizm) babası sayılan John Locke’a göre, insan zihni doğuştan boştur (tabula rasa) ve tüm bilgilerimiz duyu organlarımız aracılığıyla edindiğimiz “duyusal deneyimler”den kaynaklanır.

10. “Zihin, insan doğduğunda üzerinde hiçbir şey yazılı olmayan, bütünüyle boş bir levha gibidir.” görüşü aşağıdaki filozofun idelerle ilgili görüşünü ifade etmektedir?

A) R. Descartes
B) Platon
C) J. Locke
D) Aristoteles
E) Farabi

Cevap : C) J. Locke

Açıklama : Bu ifade, John Locke’un “tabula rasa” (boş levha) olarak bilinen ünlü metaforudur. Bu görüş, bilginin doğuştan geldiği fikrini reddeder ve tüm bilginin kaynağının deneyim olduğunu savunur.