Selçuklular Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Büyük Selçuklu İmparatorluğu, 11. ve 13. yüzyıllar arasında Orta Doğu ve Orta Asya’da hüküm süren, Türk-İslam tarihinin en önemli devletlerinden biridir. Selçukluların tarihi, Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin “Mir’âtü’z-zamân” eseri gibi Arapça kaynakların yanı sıra, Vardan Vartapet’in “Cihan Tarihi” gibi Ermeni kaynakları aracılığıyla da günümüze ulaşmıştır. Bu makalede, Selçukluların kökenleri ve Tuğrul Bey, Alp Arslan ve Melikşah dönemlerindeki temel siyasi ve askeri gelişmeler incelenecektir.

Selçukluların Kökeni ve Kuruluş

Selçuklu ailesinin kökeni, 10. yüzyılda “Yabgu” unvanlı bir hükümdar tarafından yönetilen Oğuz Devleti’ne dayanır. Ailenin atası olan Dukak ve oğlu “Selçuk Bey”, bu devlette ordu komutanı anlamına gelen “Sübaşı” unvanını taşımaktaydılar. Selçukluların Cend bölgesine göç ettikleri dönemde Maveraünnehir’e hakim olan Sâmânîler Devleti, doğudan gelen “Karahanlı Devleti” ile mücadele halindeydi.

Tuğrul Bey Dönemi ve Anadolu’ya İlk Adımlar

Selçuklu Devleti’nin kurucusu olan Tuğrul Bey döneminde, imparatorluk hızla genişlemiştir. Bu dönemde Selçuklular; Gazneliler, Büveyhîler ve Bizans İmparatorluğu gibi büyük güçlerle mücadele etmişlerdir. “Sâmânîler Devleti” ise Selçuklular tarih sahnesine çıkmadan önce yıkıldığı için onlarla bir mücadelesi olmamıştır. Anadolu’ya yönelik ilk büyük Selçuklu zaferi olan 1048 “Pasinler Savaşı”nın ardından Bizans ile yapılan antlaşmada, İstanbul’daki caminin tamir edilmesi ve hutbenin Abbasi Halifesi ile Tuğrul Bey adına okutulması gibi önemli maddeler yer almıştır.

Alp Arslan ve Malazgirt Zaferi

Sultan Alp Arslan dönemi, Selçuklu tarihinin en parlak zaferlerine sahne olmuştur. Alp Arslan, Kafkasya’ya düzenlediği seferlerde Gürcü Kralı IV. Bagrat gibi yerel hükümdarlarla mücadele etmiştir. Bu dönemde “Afşin Bey” gibi meşhur komutanlar Anadolu’ya başarılı akınlar düzenlemiştir. Dönemin en önemli olayı ise, 1071 yılında Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’e karşı kazanılan Malazgirt Zaferi’dir. Bu zaferin en önemli sonuçlarından biri, yenilgi sonrası Bizans’ta yaşanan taht kavgaları nedeniyle “İmparator Romanos Diogenes’in tahtını kaybetmesidir”. Bu zafer, Bizans’ın Anadolu’daki tüm topraklarını bir anda kaybetmesine neden olmasa da, Anadolu’nun kapılarını Türklere açmış ve “Haçlı Seferleri’nin düzenlenmesine” zemin hazırlamıştır.

Melikşah Dönemi: İmparatorluğun Zirvesi ve Yeni Tehditler

Alp Arslan’ın oğlu Sultan Melikşah dönemi, imparatorluğun en geniş sınırlara ulaştığı zirve dönemidir. Babası tarafından veliaht tayin edilen Melikşah, Vezir Nizâmü’l-Mülk’ün desteğiyle tahta çıkmış ancak amcası Kavurd’un isyanıyla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu dönemde Suriye ve Filistin, Selçuklu komutanı “Atsız” tarafından fethedilmiştir. Ancak bu parlak dönem, Bâtınî (Haşhaşi) hareketinin yükselişiyle gölgelenmiştir. “Hasan Sabbah” liderliğindeki Bâtınîler, Melikşah döneminde Alamut Kalesi’ni ele geçirmiş ve Sultan’ın buna “engel olamaması”, hareketin ne kadar tehlikeli olduğunu göstermiştir. Ünlü vezir Nizâmü’l-Mülk de Alp Arslan döneminde değil, 1092 yılında Melikşah döneminin sonunda bir Bâtınî fedaisi tarafından şehit edilmiştir.

Sonuç

Selçuklular, Oğuz Yabgu Devleti’nde komutanlık yapan bir aileden, kısa sürede İslam dünyasının en güçlü imparatorluklarından birini kuran bir hanedana dönüşmüştür. Tuğrul Bey’in devleti kurması, Alp Arslan’ın Anadolu’nun kapılarını açması ve Melikşah’ın imparatorluğu zirveye taşıması, bu büyük dönüşümün temel adımlarını oluşturur. Bu büyük devlet adamlarının mirası, kendilerinden sonraki Türk ve İslam tarihini derinden etkilemiştir.

1. Aşağıdaki kaynak kitaplardan hangisi doğrudan Selçukluları anlatan kaynaklardan biridir?

A) Urfalı Mateos’un Vekayinamesi
B) Mir’âtü’z-zamân fî târihi’l-a’yân
C) Tarihü’l-Azîmî
D) Câmi’ü’d-Düvel
E) el-Kâmil fi’t-Tarih

Cevap : D) Câmi’ü’d-Düvel

Açıklama :

2. Sultan Alp Arslan döneminde Kafkasya üzerine Selçuklular iki önemli sefer düzenlemişlerdir. Sultanın Kafkasya Seferi dolayısıyla kaynaklarda bazı yerel hükümdar ve bey isimleri geçmektedir. Aşağıdakilerden hangisi seferle ilgili kaynaklarda ismi geçen hükümdar ya da beylerden biri değildir?

A) Emîr Ebu’l-esfar
B) Kral IV. Bagrat
C) Prens Kuirike
D) Kral David
E) Emîr Dübeys

Cevap : E) Emîr Dübeys

Açıklama : Alp Arslan’ın Kafkasya seferleri sırasında Gürcü Kralı IV. Bagrat, Şeddadî Emiri Ebu’l-esvâr Şâvur ve diğer yerel prenslerle mücadele edilmiştir. Emîr Dübeys ise bu coğrafyada değil, Mezopotamya’daki Mazyedî hanedanına mensup bir emirdir.

3. Hasan Sabbâh ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Fâtımîlerin Irak baş dâîsi İbnu Attâş’ın yardımıyla İsmâilî eğitimi almıştır.
B) Fâtımî Halifesi el-Mustansır’ın veliaht tayin ettiği Nizâr’ın taraftarlığını yapmıştır.
C) Selçuklu veziri Amîdü’l-Mülk’ün öldürülmesinde etkili olmuştur.
D) 17 yaşına kadar İsnâaşeriye (Oniki İmâm) mezhebine bağlı olarak yaşamıştır.
E) Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusudur.

Cevap : C) Selçuklu veziri Amîdü’l-Mülk’ün öldürülmesinde etkili olmuştur.

Açıklama : Hasan Sabbah’ın fedaileri tarafından öldürülen ünlü Selçuklu veziri Nizâmü’l-Mülk’tür. Amîdü’l-Mülk Kündürî ise Tuğrul Bey’in veziridir ve onunla bir ilgisi yoktur.

4. Sultan Tuğrul Bey’in saltanatı döneminde Selçuklular aşağıdakilerden hangisi ile mücadele etmemiştir?

A) Sâmânîler
B) Büveyhîler
C) Bizans İmparatorluğu
D) Kâkûyî Hanedanı
E) Gazneliler

Cevap : A) Sâmânîler

Açıklama : Sâmânîler Devleti, Selçuklular tarih sahnesine çıkmadan önce, 1005 yılında Karahanlılar ve Gazneliler tarafından yıkılmıştır. Tuğrul Bey döneminde Selçuklular Gazneliler, Büveyhîler ve Bizans gibi güçlerle mücadele etmiştir.

5. • İstanbul’da Emevîler zamanında inşa olunan harap durumdaki cami tamir edilecek.
• Bu camiin mihrabı üzerine Selçukluların tamgası olan üç ok ve bir yay nakşedilecek.
• Şiî Fâtımî Devleti adına okunan hutbe Sünnî Abbâsî halifesi adına okutulacak.
Yukarıda maddeleri verilen antlaşma hangi savaşın sonucunda imzalanmıştır?

A) Pasinler
B) Malazgirt
C) Drakon Suyu
D) Myriokephalon
E) Büyük Zap Suyu

Cevap : A) Pasinler

Açıklama : 1048 Pasinler Savaşı’ndan sonra esir düşen Gürcü komutan Liparit’in serbest bırakılması karşılığında yapılan antlaşmada, Bizans İmparatoru İstanbul’daki camiyi tamir ettirmeyi ve hutbeyi Abbasi Halifesi ve Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey adına okutmayı kabul etmiştir.

6. Selçukluların Cend’e göç etmiş oldukları dönemde Sâmânîler Devleti aşağıdaki devletlerin hangisiyle mücadele hâlindeydi?

A) Büveyhîler Devleti
B) Karahanlı Devleti
C) Bizans İmparatorluğu
D) Fâtımî Devleti
E) Abbâsî Devleti

Cevap : B) Karahanlı Devleti

Açıklama : Selçukluların Cend’e geldiği 10. yüzyılın sonlarında, Maveraünnehir’e hakim olan Sâmânîler Devleti, hem iç isyanlarla hem de doğudan gelen Karahanlı ve güneyden gelen Gazneli baskısıyla mücadele etmekteydi.

7. Aşağıdakilerden hangisi Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da faaliyetlerde bulunmuş melik ya da emirlerden biri değildir?

A) Kapar
B) Dinar
C) Hasan
D) Samuh
E) Afşin

Cevap : E) Afşin

Açıklama : Afşin Bey, Tuğrul Bey döneminde değil, Sultan Alp Arslan döneminde Anadolu’ya akınlar düzenleyen ve Malazgirt Savaşı öncesi önemli fetihler yapan meşhur Selçuklu komutanlarındandır.

8. Başlangıçtan 1257 (654) yılına kadar olan olayların anlatıldığı Mir’âtü’z-zamân fî târihi’l-a’yân adlı eser Suriye’de Büyük Selçuklular ile Bâtınîler arasında yaşanan hadiseler ve Bâtınîler tarafından katledilen şahsiyetler hakkında bilgi verir.
Yukarıda hakkında bilgi verilen eserin müellifi (yazarı) aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sıbt İbnü’l-Cevzî
B) İbnü’l-Esîr
C) Bundarî
D) Urfalı Mateos
E) Kadı Burhaneddin

Cevap : A) Sıbt İbnü’l-Cevzî

Açıklama : Mir’âtü’z-zamân fî târihi’l-a’yân (Devirlerin Tarihinde Zamanın Aynası) adlı kapsamlı genel tarih eseri, 13. yüzyıl tarihçilerinden Sıbt İbnü’l-Cevzî’ye aittir.

9. Aşağıdakilerden hangisi Malazgirt Savaşı’nın sonuçlarından biridir?

A) Bizans ordusunun yarısı terhis edildi.
B) Sultan Alp Arslan ile İmparator Romanos arasında barış yapılamadı.
C) Sultan Alp Arslan İstanbul’u almaya karar verdi.
D) Anadolu’nun fethi zorlaştı.
E) İmparator Romanos Diogenes tahtını kaybetti.

Cevap : E) İmparator Romanos Diogenes tahtını kaybetti.

Açıklama : Malazgirt Savaşı’nda esir düşen ve daha sonra serbest bırakılan Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes, İstanbul’a döndüğünde muhalifleri tarafından tahttan indirilmiş, gözlerine mil çekilmiş ve sürgünde ölmüştür. Bu durum, Anadolu’da bir otorite boşluğu yaratarak Türklerin ilerleyişini kolaylaştırmıştır.

10. Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti’nde aşağıdaki unvanlardan hangisini üstlenmiştir?

A) Sübaşı
B) Şahne
C) Vezir
D) Yabgu
E) Melik

Cevap : A) Sübaşı

Açıklama : Selçuk Bey’in babası Dukak gibi kendisi de, Oğuz Yabgu Devleti’nde ordu komutanı anlamına gelen “Sübaşı” unvanını taşımaktaydı.

11. I. Hâcib Erdem
II. Emir Savtegin
III. Emir Kutbeddîn Gülsarığ
IV. Emir Anuştegin
V. Hâcib Altuntaş
Yukarıda isimleri verilen Selçuklu devlet adamlarından hangisi Sultan Alp Arslan’ın hizmetinde bulunmamıştır?

A) II
B) V
C) III
D) I
E) IV

Cevap : E) IV

Açıklama :

12. Sultan Alp Arslan’ın 24 Kasım 1072 tarihinde ölümü üzerine yerine bu sırada 18 yaşında bulunan oğlu Melikşâh saltanat tahtına oturdu.
Aşağıdakilerden hangisi Melikşâh hükümdar olduktan hemen sonra gerçekleştirdiği icraatlarından biri değildir?

A) Etrafındakilere ihsanlarda bulundu.
B) Babasının naaşını Merv’e nakletti.
C) Kavurd’un gözlerine mil çektirdi.
D) Askerlerin maaşını artırdı.
E) Nizâmü’l-Mülk’ü yeniden vezirlik makamına getirdi.

Cevap : C) Kavurd’un gözlerine mil çektirdi.

Açıklama : Melikşah tahta çıktıktan sonra amcası Kavurd isyan etmiştir. Melikşah, Kavurd ile yaptığı savaşı kazandıktan sonra onu öldürtmüştür. Gözlerine mil çekme olayı daha sonraki dönemlerde yaşanmıştır. Tahta çıkar çıkmaz yaptığı ilk icraatlar arasında veziri atamak, askerlerin ve devlet adamlarının bağlılığını sağlamak için ihsanlarda bulunmak yer alır.

13. I. Saltanat mücadelesi yapmak zorunda kaldı.
II. Tahta çıkmasında Vezir Nizâmü’l-Mülk yardımcı oldu.
III. Veliaht olduğu için tahta çıkarıldı.
IV. Yaşça en büyük melik olduğu için tahta çıkarıldı.
V. Sultan Alp Arslan sağlığında onu Selçuklu tahtına hazırladı.
Yukarıda Sultan Melikşah hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) II
B) I
C) V
D) IV
E) III

Cevap : D) IV

Açıklama : Sultan Alp Arslan, sağlığında oğlu Melikşah’ı veliaht ilan etmişti (III ve V doğru). Ölümünün ardından Nizâmü’l-Mülk’ün desteğiyle tahta çıktı (II doğru) ve amcası Kavurd ile saltanat mücadelesi yapmak zorunda kaldı (I doğru). Ancak yaşça en büyük melik olduğu için değil, veliaht olarak belirlendiği için tahta çıkmıştır (IV yanlış).

14. Aşağıdakilerden hangisi Selçuklu tarihi hakkında bilgi veren Ermeni kaynaklarından biridir?

A) el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem
B) Kazvînî, Târih-i Güzide
C) Vardan Vartapet, Cihan Tarihi
D) Ebu’l-Ferec Tarihi
E) Süryani Mikhail’in Vekâyinâme’si

Cevap : C) Vardan Vartapet, Cihan Tarihi

Açıklama : 13. yüzyıl Ermeni tarihçisi Vardan Areveltsi’nin (Vartapet) yazdığı “Cihan Tarihi”, Selçukluların Anadolu’ya gelişleri ve bölgedeki faaliyetleri hakkında Ermeni perspektifinden önemli bilgiler içerir.

15. Aşağıdakilerden hangisi Malazgirt Savaşı’nın sonuçları arasında gösterilemez?

A) Türk akıncıları Anadolu içlerine kadar ilerlediler.
B) Bugünkü Türkiye’nin temelleri atılmış oldu.
C) Bizans İmparatorluğu, Anadolu’daki tüm topraklarını kaybetti.
D) Anadolu’ya yerleşen Türk boyları eski bozkır yaşayış ve düşüncelerinden farklı bir şekilde toprağa bağlı bir toplum hâline geldiler.
E) Haçlı seferlerinin düzenlenmesine sebep oldu.

Cevap : C) Bizans İmparatorluğu, Anadolu’daki tüm topraklarını kaybetti.

Açıklama : Malazgirt Savaşı, Bizans’ın Anadolu’daki direncini kırmış ve kapıları Türklere açmıştır. Ancak bu zaferden hemen sonra Bizans, Anadolu’daki “tüm” topraklarını kaybetmemiştir. Batı ve kıyı bölgelerindeki Bizans hakimiyeti daha uzun yıllar devam etmiştir.

16. Sultan Melikşah devrinde Suriye bölgesini fetheden meşhur Selçuklu kumandanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tutuş
B) Atsız
C) Afşin Bey
D) Bozan
E) Aksungur

Cevap : B) Atsız

Açıklama : Selçuklu komutanı Atsız bin Uvak, Sultan Melikşah döneminde Suriye ve Filistin’de önemli fetihler yapmış, Kudüs ve Şam’ı ele geçirmiştir.

17. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Alp Arslan döneminde gerçekleşen olaylardan biri değildir?

A) Halifenin sultana Adûdü’d–Devle ve Ebû Şücâ (cesaret babası) lakaplarını vermesi
B) Emîr Afşin’in, Anadolu’ya kendisiyle birlikte çok sayıda Türkmen gruplarını da getiren Emîr Erbasgan (Erbasan)’ı yakalamak amacıyla İstanbul Boğazı’na kadar ilerlemesi
C) Emîr Savtegin’in, Gürcü kralını mağlup ederek Errân, Gence ve Tiflis emîri olan Fazlûn’u esaretten kurtarması
D) Nizâmül–Mülk’ün bir Bâtınî tarafından şehit edilmesi
E) Karahanlılar üzerine sefer düzenlenmesi

Cevap : D) Nizâmül–Mülk’ün bir Bâtınî tarafından şehit edilmesi

Açıklama : Büyük Selçuklu veziri Nizâmü’l-Mülk, Sultan Alp Arslan döneminde değil, onun oğlu Sultan Melikşah döneminin sonunda, 1092 yılında bir Bâtınî (Haşhaşi) fedaisi tarafından öldürülmüştür.

18. I. Cenazesi Isfahan’a taşınarak kendisi tarafından yaptırılan medresenin türbesine gömüldü.
II. Ava çıkmayı ve avlanmayı çok severdi.
III. Bâtınîlerin, Alamut Kalesi’ni elegeçirmesine engel oldu.
IV. Hristiyanlara ve Musevilere karşı tutumu Hristiyan kaynaklara da yansıdı.
V. Sultanın adına Celâli ismiyle meşhur bir takvim düzenlendi.
Yukarıda Sultan Melikşah hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) II
B) IV
C) V
D) III
E) I

Cevap : D) III

Açıklama : Bâtınîlerin lideri Hasan Sabbah, Alamut Kalesi’ni Sultan Melikşah döneminde (1090) ele geçirmiştir. Melikşah kaleyi kuşatmış ancak alamamıştır. Dolayısıyla Bâtınîlerin kaleyi ele geçirmesine “engel olduğu” ifadesi yanlıştır.

19. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Alp Arslan’ın Malazgirt savaşı öncesinde yapmış olduğu hazırlıklardan biri değildir?

A) Nizâmü’l-Mülk’e Hemedan’dan yeni kuvvetler toplayarak kendisine göndermesini emretti.
B) Emîr Savtegin idaresindeki öncü kuvvetlerini Bizans öncüleri üzerine gönderdi.
C) Ahlat’taki eşi Seferiye Hatun, çocukları ve hazinelerini veziri Nizâmü’l-Mülk ile Hemedan’a gönderdi.
D) Sultan Alp Arslan Azerbaycan’da bulunduğu sırada ordusundaki yaşlı ve yorgun olan askerleri bıraktı.
E) Ordusunu Horasan, Azerbaycan ve Errân kuvvetleriyle yeniden düzenledi.

Cevap : B) Emîr Savtegin idaresindeki öncü kuvvetlerini Bizans öncüleri üzerine gönderdi.

Açıklama :

20. “X. yüzyılın başında Oğuz Devleti’ni ‘Yabgu’ unvanı taşıyan bir hükümdar idare etmekteydi. Selçuklu ailesinin atası olan Temir-Yalığ (Demir yaylı) lakaplı Dukak, bu Oğuz devletinde bir askerî ve siyasi mevkie sahipti.”
Yukarıda verilen bilgilere göre aşağıdaki yargılardan hangisine varılamaz?

A) Dukak, Selçuklu ailesinin atasıydı.
B) Oğuz Devleti X. yüzyılın başında kurulmuştu.
C) Oğuz Devleti Yabgu tarafından yönetiliyordu.
D) Dukak, Oğuz Devleti’nde önemli bir mevkiye sahipti.
E) Oğuzlar X. yüzyılda bir devlet etrafında teşkilatlanmıştı.

Cevap : B) Oğuz Devleti X. yüzyılın başında kurulmuştu.

Açıklama : Paragrafta, Oğuz Devleti’nin X. yüzyılın başında var olduğu belirtilmekte, ancak tam olarak o tarihte “kurulduğu” bilgisi yer almamaktadır. Devletin kuruluşu daha önceki bir tarihe dayanıyor olabilir. Diğer tüm yargılar paragraftan doğrudan çıkarılabilir.