Osmanlı Tarihi (1789-1908) 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

18. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın başlarına kadar olan dönem, Osmanlı İmparatorluğu’nun “üç kıtada toprağı bulunan” büyük bir cihan devletinden, varoluş mücadelesi veren ve radikal reformlara girişen bir devlete dönüştüğü sancılı bir süreçtir. Bu dönem, hem içerdeki bozulmalarla hem de dışarıdan gelen askeri ve siyasi baskılarla şekillenmiştir. Bu makalede, Sultan III. Selim, II. Mahmut ve Tanzimat dönemindeki temel olaylar ve reformlar incelenecektir.

Sultan III. Selim ve Nizam-ı Cedit (1789-1807)

Sultan III. Selim, Nizam-ı Cedit (Yeni Düzen) adıyla bilinen kapsamlı reform hareketini başlatmıştır. Bu reformların finansmanı için “İrad-ı Cedit” adıyla yeni bir hazine kurulmuş ve bu hazineye “alkollü içkilerden alınan zecriye vergisi” gibi yeni kaynaklar tahsis edilmiştir. III. Selim, milli ekonomiyi canlandırmak amacıyla devlet adamlarını “ticaret gemisi satın alıp işletmeye” teşvik etmiştir. Devletin sembollerinde de standartlaşmaya giderek, 1793 yılında kırmızı-beyaz ay yıldızlı resmi “bayrağın ölçütlerine bir standart getirmiştir”. Ancak bu reformlar, yeniçerilerin ve reform karşıtlarının çıkardığı “Kabakçı Mustafa İsyanı” ile son bulmuş ve tahta “IV. Mustafa” geçirilmiştir.

Sultan II. Mahmut ve Radikal Reformlar (1808-1839)

II. Mahmut dönemi, merkezi otoritenin yeniden kurulduğu ve köklü reformların yapıldığı bir dönemdir. Geleneksel Divan-ı Hümayun’un yerini, modern bir kabine sistemi gibi işleyen “Babıâli” almıştır. Bu dönem, büyük dış politika krizleriyle de anılır. Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın isyanı sırasında Rusya ile imzalanan 1833 tarihli “Hünkar İskelesi Antlaşması”, “Boğazlar” sorununu uluslararası bir mesele haline getirmiştir. Rum İsyanı sırasında ise, 1827’de İngiliz, Fransız ve Rus donanmaları “Navarin” limanında Osmanlı-Mısır donanmasını yakmıştır.

Tanzimat Dönemi (1839-1876)

Sultan Abdülmecit’in 1839’da Gülhane Hatt-ı Hümayunu’nu (Tanzimat Fermanı) ilan etmesiyle başlayan bu dönem, Batılılaşma ve modernleşme çabalarının hız kazandığı bir süreçtir.

• İdari ve Eğitim Reformları: Artan bürokrasiyle birlikte, 1846’da devletin “eski ve yeni resmi evraklarını muhafaza etmek” amacıyla “Hazine-i Evrak” binası (modern arşiv) inşa edilmiştir. Yine aynı yıl, reformlar için gerekli “bilgili nesli yetiştirmek” amacıyla ilk “darülfünun” (üniversite) açılmıştır. Vergi adaletini sağlamak için ise 1844’ten itibaren “emlak ve arazi sayımı” yapmak amacıyla “Temettüat Defterleri” tutulmuştur.
• Dış Politika ve Krizler: 1853-56 Kırım Harbi’nin başlarında Rus donanması “Sinop Baskını” ile Osmanlı donanmasına ağır bir darbe vurmuştur. Savaşın sonunda imzalanan 1856 Paris Antlaşması’nda Islahat Fermanı’na atıf yapılması, “Avrupa’nın iç işlerine müdahalesini artırmıştır”. 1848 Avrupa İhtilalleri’nden kaçanların Osmanlı’ya sığınması ise “Mülteciler Meselesi”ni ortaya çıkarmıştır.
• İç Muhalefet: 1859’da Sultan Abdülmecit’e karşı düzenlenen ve başarısız olan suikast girişimi, sanıkların Kuleli Kışlası’nda yargılanması nedeniyle “Kuleli Vakası” olarak bilinir.

Sonuç

1789-1908 arası dönem, Osmanlı İmparatorluğu’nun hayatta kalma mücadelesinin en yoğun yaşandığı yıllardır. Napolyon’un yaydığı “her millete bir devlet” sloganı gibi milliyetçilik akımları, imparatorluğun çok uluslu yapısını temelden sarsmıştır. Rusçuk ayanı “Alemdar Mustafa Paşa” gibi bazı yerel güçler devleti kurtarmaya çalışsa da, genel çöküş engellenememiştir. Bu dönemde Bulgarların 1870’te bağımsız bir kiliseye sahip olması veya “gayrimüslimlerden” alınan cizye vergisinin kaldırılması gibi olaylar, imparatorluğun iç yapısındaki büyük dönüşümleri göstermektedir.

1. Sultan III. Selim, Nizam-ı Cedit yenilikleri kapsamında millî ekonominin gelişmesi için bazı devlet adamlarından hangi katkıyı yapmalarını istemiştir?

A) Ticaret kredisi almalarını
B) Avrupa malı kullanmalarını
C) Vakıf kurarak kiraya vermelerini
D) Altın madeni işletmelerini
E) Ticaret gemisi satın alıp işletmelerini

Cevap : E) Ticaret gemisi satın alıp işletmelerini

Açıklama : Sultan III. Selim, Nizam-ı Cedit reformları çerçevesinde ekonomik kalkınmayı desteklemek amacıyla, devlet adamlarından ticaret gemileri alarak deniz ticaretini canlandırmalarını ve sermaye birikimi oluşturmalarını teşvik etmiştir.

2. Tanzimat sonrası bürokrasi gelişince Babıâli’de 1846’da inşa edilen Hazine-i Evrak binası hangi amaçla kullanılmıştır?

A) Ferman ve beratların kaydı
B) Eski ve yeni resmi evrakın muhafazası
C) Vakıf ve mülk tapularının muhafazası
D) Saray ve Harem harcamalarının kaydı
E) Tedavülde olan ve olmayan akçenin muhafazası

Cevap : B) Eski ve yeni resmi evrakın muhafazası

Açıklama : Hazine-i Evrak, Babıâli’nin artan resmi yazışmalarını ve belgelerini düzenli bir şekilde saklamak amacıyla kurulmuştur. Bu bina, devletin önemli ferman, antlaşma ve diğer resmi evraklarının korunması için bir arşiv işlevi görmüştür.

3. Mısır İsyanı esnasında Rusya ile ittifak amacıyla imzalanan 8 Temmuz 1833 tarihli Hünkar İskelesi Antlaşması hangi sorunun uluslararası nitelik kazanmasına neden olmuştur?

A) Mülteciler
B) Boğazlar
C) Kırım
D) Adalar
E) Süveyş

Cevap : B) Boğazlar

Açıklama : Hünkar İskelesi Antlaşması ile Osmanlı, Mısır’a karşı Rusya’dan yardım almış ve bu antlaşma, Rusya’ya savaş durumunda Boğazları kapatma gibi özel haklar tanımıştır. Bu durum, İngiltere ve Fransa’nın da dikkatini çekerek Boğazlar meselesinin uluslararası bir sorun haline gelmesine yol açmıştır.

4. Sultan Abdülmecit’e suikast amacıyla 1859’da oluşan “Fedai Cemiyeti”nin yakalanıp yargılanması hangi adla tarihe geçmiştir?

A) Çırağan Vakası
B) Vaka-i Hayriye
C) Vaka-i Vakvakiye
D) Kuleli Vakası
E) Edirne Vakası

Cevap : D) Kuleli Vakası

Açıklama : “Fedai Cemiyeti” tarafından Sultan Abdülmecit’e karşı 1859 yılında düzenlenen suikast girişimi, komplocuların Kuleli Kışlası’nda yargılanması nedeniyle “Kuleli Vakası” olarak bilinir.

5. 1853-56 Kırım Harbi sürecinde Osmanlı donanmasının Karadeniz’de karşılaştığı felaket hangisidir?

A) Çeşme Baskını
B) İnebahtı Baskını
C) Sinop Baskını
D) Sivastopol Baskını
E) Navarin Baskını

Cevap : C) Sinop Baskını

Açıklama : 1853-56 Kırım Savaşı’nın başlarında, 30 Kasım 1853 tarihinde Rus donanması Sinop’ta demirli bulunan Osmanlı donanmasına saldırmış ve büyük bir yıkıma neden olmuştur. Bu olay “Sinop Baskını” olarak tarihe geçmiştir.

6. Sultan III. Selim, Osmanlı’da devleti temsil eden kırmızı-beyaz ay yıldızlı resmî bayrağa dair 1793 tarihinde hangi düzenlemeyi yapmıştır?

A) Bayrağın sadece sarayda kullanılmasını
B) Bayrağın direklere çekilmesini
C) Bayrağa rozet konulması
D) Bayrağın ölçütlerine standart getirilmesi
E) Bayrak üretiminin devletçe yapılması

Cevap : D) Bayrağın ölçütlerine standart getirilmesi

Açıklama : Sultan III. Selim, 1793’te, Osmanlı İmparatorluğu’nun resmi bayrağının tasarımına ve boyutlarına ilişkin standartlar belirlemiştir. Bu düzenleme, farklı bayrak uygulamalarının önüne geçmeyi amaçlamıştır.

7. Tanzimat dönemi eğitim reformları kapsamında ilk darülfünun 1846’da hangi amaçla açılmıştır?

A) Bürokrasi için bilgili nesil yetiştirmek
B) Sanayi için usta yetiştirmek
C) Hariciye için donanımlı diplomat yetiştirmek
D) Tarım için ziraatçı yetiştirmek
E) Talimli asker yetiştirmek

Cevap : A) Bürokrasi için bilgili nesil yetiştirmek

Açıklama : 1846’da açılan ilk darülfünun (üniversite), Tanzimat dönemi reformları için gerekli olan modern bilgilere sahip, yeni tip bir sivil bürokrasiyi yetiştirmek amacıyla kurulmuştur.

8. Osmanlı Devleti, Avrupa’da yaşanan 1848 İhtilalleri sonrası hangi uluslararası sorunun parçası hâline gelmiş oldu?

A) Memleketeyn Meselesi
B) Makedonya Meselesi
C) Mülteciler Meselesi
D) Boğazlar Meselesi
E) Ermeni Meselesi

Cevap : C) Mülteciler Meselesi

Açıklama : 1848 İhtilalleri sonrası Avusturya ve Rusya’daki isyancıların bir kısmı Osmanlı topraklarına sığınmıştır. Bu durum, Rusya ve Avusturya’nın bu mültecileri geri istemesiyle “Mülteciler Meselesi”ni ortaya çıkarmış ve Osmanlı’yı uluslararası bir sorunun parçası haline getirmiştir.

9. Kırım Harbi ardından imzalanan 1856 Paris Antlaşması’nın 9. maddesinde Islahat Fermanı’na atıf yapılması Osmanlı’yı nasıl etkilemiştir?

A) Gayrimüslim taleplerinin son bulması
B) Avrupa’dan teknoloji transferinin hızlanması
C) Ekonomik yatırımların artması
D) Egemenlik haklarına saygı gösterilmesi
E) İç işlerine Avrupa müdahalesinin artması

Cevap : E) İç işlerine Avrupa müdahalesinin artması

Açıklama : 1856 Paris Antlaşması’nda Islahat Fermanı’nın metninin yer alması, Avrupalı devletlerin Osmanlı’nın iç işlerindeki azınlık hakları üzerinden müdahale etmesinin hukuki zeminini hazırlamış ve müdahaleyi artırmıştır.

10. Aşağıdaki paşalardan hangisi Osmanlı’nın buhran döneminde taşra idaresinde etkili olup devlete isyan etmemiştir?

A) Tepedelenli Ali Paşa
B) Alemdar Mustafa Paşa
C) Kavalalı Mehmet Ali Paşa
D) Caniklizade Tayyar Mahmut Paşa
E) Kara Mahmut Paşa

Cevap : B) Alemdar Mustafa Paşa

Açıklama : Alemdar Mustafa Paşa, Rusçuk ayanı olarak güçlü bir taşra lideri olmasına rağmen, isyan etmek yerine Osmanlı merkezî otoritesini güçlendirmeye çalışmış ve IV. Mustafa’yı devirerek II. Mahmut’u tahta çıkarmıştır.

11. Tanzimat Fermanı ile birlikte 1844 yılından itibaren hazırlanan “Temettüat Defterleri” hangi amaçla oluşturulmuştur?

A) Eğitimli ve eğitimsiz kişilerin sayımı
B) Vakıf arazilerinin belirlenmesi
C) Emlak ve arazi sayımı
D) Seçmen sayısının belirlenmesi
E) Hazine-i Hassa arazilerinin sayımı

Cevap : C) Emlak ve arazi sayımı

Açıklama : Tanzimat döneminde vergi sistemini düzenlemek amacıyla hazırlanan “Temettüat Defterleri”, halkın gelir kaynaklarını, sahip olduğu emlak ve arazileri belirlemek için tutulmuştur.

12. İngiltere, Mısır Meselesi nedeniyle 1806’da Osmanlı ile savaşa girdikten sonra Amiral Duckworth komutasındaki donanmayı Şubat 1807’de hangi şehrin önlerine gönderip tehdit etmiştir?

A) Çanakkale
B) Selanik
C) İstanbul
D) İskenderiye
E) Beyrut

Cevap : C) İstanbul

Açıklama : Mısır’daki Fransız nüfuzunu kırmak isteyen İngiltere, Osmanlı’yı Fransızlarla ittifak yapmaması için tehdit etmek amacıyla Amiral Duckworth komutasındaki donanmasını 1807’de İstanbul önlerine göndermiştir.

13. Aşağıdakilerden hangisi Nizamı-ı Cedit reformlarının finansmanı için oluşturulan İrad-ı Cedit hazinesine kaynak için tahsis edilen vergilerden biridir?

A) Duyun-ı Umumiye vergisi
B) Alkollü içkilerden zecriye
C) Salyane vergisi
D) Duhuliye vergisi
E) Pasaport harçları

Cevap : B) Alkollü içkilerden zecriye

Açıklama : Nizam-ı Cedit ordusu ve reformlarının finansmanı için kurulan İrad-ı Cedit hazinesine, alkollü içkilerden alınan “zecriye” vergisi gibi yeni vergi kaynakları tahsis edilmiştir.

14. Napolyon Bonapart’ın 1804’te imparator seçilmesi üzerine Fransa, rakip olarak gördüğü çok uluslu devletleri parçalamak için hangi sloganı öne çıkarmıştır?

A) Bir damla kan bir damla petrol
B) Birleşmiş Milletlerin kurulması
C) Ya devlet başa ya kuzgun leşe
D) Her millete bir devlet
E) Beraber isteriz, beraber kazanırız

Cevap : D) Her millete bir devlet

Açıklama : Napolyon, kendi imparatorluğunu genişletmek ve rakip çok uluslu imparatorlukları (Osmanlı ve Avusturya gibi) zayıflatmak için milliyetçilik akımını desteklemiş ve “Her millete bir devlet” sloganını kullanmıştır.

15. 18. Yüzyılın sonlarına gelindiğinde Osmanlı’nın sınırları Asya’da Yemen-Arabistan Yarımadası, Hint Okyanusu, Basra Körfezi, İran’dan geçip Kafkasya’da Anapa Kalesi’ne kadar uzanmaktaydı. Avrupa’da ise Dinyester Nehri’nin Batı kıyılarından Romanya, Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Arnavutluk’u içine alacak biçimde devam ederek Avusturya’ya kadar dayanıyordu. Kuzey Afrika’da Osmanlı egemenliği devam etmekteydi.
Yukarıdaki bilgiye göre Osmanlı için hangi tespit doğru olur?

A) Sadece Asya devletidir.
B) Denizlerde egemenliğini yitirmiştir.
C) Sömürge imparatorluğu hâline gelmiştir.
D) Balkanlar’dan çekilmiştir.
E) Üç kıtada toprağı bulunmaktadır.

Cevap : E) Üç kıtada toprağı bulunmaktadır.

Açıklama : Verilen bilgilere göre, Osmanlı’nın toprakları Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika’da (Afrika kıtası) bulunmaktaydı. Bu da Osmanlı’nın üç kıtada toprağı olan bir imparatorluk olduğunu göstermektedir.

16. Osmanlı Devleti’nde cizye vergisini hangi zümre vermekteydi?

A) Gayrimüslimler
B) Kalyoncular
C) Ulema
D) Elçiler
E) Yeniçeriler

Cevap : A) Gayrimüslimler

Açıklama : Cizye, Osmanlı Devleti’nde askeri hizmetten muaf tutulan gayrimüslim erkeklerden alınan bir vergidir.

17. Osmanlı tebaası Bulgarlar hangi tarihte bağımsız kiliseye sahip olmuşlardır?

A) 1912
B) 1878
C) 1876
D) 1908
E) 1870

Cevap : E) 1870

Açıklama : 1870 yılında Sultan Abdülaziz’in fermanıyla, Bulgarların kendi dini liderlerini seçebilmelerine ve Ortodoks kilisesinden bağımsız olarak Bulgar Eksarhlığı’nı kurmalarına izin verilmiştir.

18. Osmanlı’da 1807’de patlak veren Kabakçı Mustafa İsyanı sonrası hangi padişah tahta çıkmıştır?

A) IV. Mustafa
B) II. Mahmut
C) Abdülmecit
D) V. Murat
E) Abdülaziz

Cevap : A) IV. Mustafa

Açıklama : Kabakçı Mustafa İsyanı, III. Selim’in tahttan indirilmesine ve yerine IV. Mustafa’nın geçmesine neden olmuştur.

19. 1821 Rum İsyanı esnasında, Osmanlı ve Mısır gemileri 1827 yılında İngiliz, Fransız ve Rus müşterek donanması tarafından hangi limanda yakılmıştır?

A) Preveze
B) Sinop
C) İnebahtı
D) Navarin
E) Çeşme

Cevap : D) Navarin

Açıklama : 1827 yılında İngiliz, Fransız ve Rus donanmaları, Yunan isyanını desteklemek amacıyla Navarin Limanı’nda demirli bulunan Osmanlı ve Mısır donanmasını yakmıştır.

20. Sultan II. Mahmut dönemi reformları sürecinde Divan-ı Hümayun kurumunun yerini ….. almaya başlamıştır.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Babıâli
B) Şura-yı Devlet
C) Serakerlik
D) Paşa Kapısı
E) Meşihat

Cevap : A) Babıâli

Açıklama : II. Mahmut’un yaptığı idari reformlarla Divan-ı Hümayun’un yetkileri azaltılmış ve modern bir kabine sistemi gibi işleyen Babıâli’nin önemi artırılmıştır.