Sömürgecilik Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Bir yere göçüp yerleşme” anlamına gelen Latince “colonia” kelimesi, özellikle “Roma” döneminde askeri ve siyasi bir anlam kazanarak sömürgeciliğin ilk formlarını ifade etmeye başlamıştır. Ancak “modern sömürgeciliğin” ortaya çıkmasındaki en büyük rol, 15. ve 16. yüzyıllarda başlayan “Coğrafi Keşifler’e” aittir. Bu makalede, Coğrafi Keşifler sonrası Avrupa devletlerinin kurduğu sömürge imparatorlukları ve aralarındaki rekabet incelenecektir.

İber İmparatorlukları: İspanya ve Portekiz

Coğrafi Keşiflerin öncüleri olan İspanya ve Portekiz, ilk büyük sömürge imparatorluklarını kurmuşlardır. İspanya, 16. yüzyılda Avrupa’nın en güçlü devleti haline gelmiş, “Francisco Pizarro” gibi fatihler (conquistador) aracılığıyla Güney Amerika’daki İnka İmparatorluğu’nu yok etmiştir. İspanyolların Amerika’dan Avrupa’ya getirdiği “kakao” gibi ürünler, kısa sürede üst sınıflar arasında popüler hale gelmiştir. Ancak İspanya’nın denizlerdeki üstünlüğü, 1588’de “Yenilmez Armada”nın İngiliz donanmasına yenilmesiyle sarsılmaya başlamıştır. Portekizli bir denizci olan “Fernando Macellan” da dünya turunu İspanya adına yapmıştır.

Hollanda’nın Yükselişi ve Ticaret Şirketleri

17. yüzyılda deniz ticaretinin en büyük gücü haline gelen Hollanda, sömürgecilik faaliyetlerini güçlü ticaret şirketleri aracılığıyla yürütmüştür. “Uzak Ülkeler Şirketi”, “Portekiz’in baharat ticaretindeki tekelini kırmak” amacıyla kurulmuştur. Amerika kıtasındaki faaliyetler için ise “Batı Hindistan Şirketi” kurulmuştur. Hollanda, bu dönemde İngiltere ile yoğun bir rekabete girmiştir. 1667’deki “Breda Antlaşması” ile Kuzey Amerika’daki New Netherland kolonisini İngiltere’ye devretmiş ve bu koloni daha sonra New York adını almıştır.

İngiliz ve Fransız Sömürgeciliği

Kuzey Amerika: 17. yüzyılda İngiltere ve Fransa, Kuzey Amerika’da geniş sömürgeler kurmuşlardır. “Yeni Fransa” olarak adlandırılan Fransız sömürgesinin ekonomisi büyük ölçüde “kürk” ticaretine dayanıyordu. İngiliz kolonilerinde ise dini baskılardan kaçan gruplar önemli bir rol oynamıştır; “Roger Williams” tarafından kurulan “Rhode Island”, kilise ve devlet işlerinin ayrılığı ilkesini benimseyen bir koloni olmuştur. İki güç arasındaki rekabet, “Yedi Yıl Savaşları’na” yol açmıştır. Bu savaşta Fransızlar Algonkin yerlileriyle ittifak kurarken, İngilizler İrokua Konfederasyonu ile işbirliği yapmıştır. Savaşın ardından artan vergiler ve baskılar, 1776’da Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nin ilanına yol açmıştır. Bu bildirge, John Locke’un felsefesinden etkilenmiş olsa da, “köleliğin kaldırılması” gibi bir hüküm içermemektedir.

Hindistan: 18. yüzyılda Babür İmparatorluğu’nun son güçlü hükümdarı “Evrengizb’in” ölümünden sonra zayıflaması, Avrupalı güçlerin Hindistan’daki nüfuzunu artırmasına olanak tanımıştır. Bu rekabette “İngiltere”, Hindistan’ın tamamında hâkimiyet kurmayı başaran tek sömürgeci güç olmuştur. Yerel direnişler de yaşanmış, örneğin “Maysor Sultanı Tipu”, İngilizlere karşı 1786’da “Osmanlı Devleti’nden” yardım istemiştir.

19. Yüzyıl Emperyalizmi

19. yüzyılda sömürgecilik, özellikle Afrika’nın paylaşılmasıyla yeni bir boyut kazanmıştır. “Cecil Rhodes” tarafından kurulan “İngiliz Güney Afrika Şirketi”, bu dönemin emperyalist yayılmacılığının en tipik örneklerinden biridir.

Sonuç

Sömürgecilik tarihi, Avrupa devletleri arasındaki yoğun bir rekabetin tarihidir. İngiltere’nin 17. yüzyılda çıkardığı ve doğrudan “Hollanda” deniz ticaretini hedef alan “Denizlerde Dolaşım Yasası” bu rekabetin bir göstergesidir. Doğu Hint Adaları’ndaki baharat ticaretinde Hollanda’nın üstünlüğü nedeniyle İngilizlerin Hindistan’a yoğunlaşmak zorunda kalması da bu rekabetin bir diğer sonucudur. Bu süreç, dünya haritasını yeniden şekillendirmiş ve günümüz dünyasının siyasi ve ekonomik yapısının temellerini atmıştır.

1. “Bir yere göçüp yerleşme” anlamına gelen “colonia” kelimesi hangi dönemden itibaren “sömürge” anlamında kullanılmaya başlanmıştır?

A) Fenike
B) Frigya
C) Roma
D) Antik Yunan
E) Kartaca

Cevap : C) Roma

Açıklama : Latince “colonia”, “bir yere göçüp yerleşme” anlamına gelir. Antik Roma döneminde, Roma vatandaşlarının yeni fethedilen topraklara yerleştirilmesiyle bu terim, günümüzdeki sömürgecilik kavramına benzer bir anlam kazanmıştır.

2. Cecil Rhodes’nin Afrika’da Transvaal’den Kongo’ya, Angola’dan Mozambik’e oldukça büyük bir bölgede ticari faaliyetlerde bulunmak imtiyazını elde ettiği şirket aşağıdakilerden hangisidir?

A) Londra Şirketi
B) Birleşik Afrika Şirketi
C) İngiliz Güney Afrika Şirketi
D) Ulusal Afrika Şirketi
E) Kraliyet Nijer Şirketi

Cevap : C) İngiliz Güney Afrika Şirketi

Açıklama : Cecil Rhodes’un kurduğu İngiliz Güney Afrika Şirketi (British South Africa Company), İngiltere adına Afrika’nın güneyinde geniş topraklar üzerinde maden arama ve ticari faaliyetlerde bulunma imtiyazı elde etmiştir.

3. Hollanda’nın Amerika kıtasında ticari faaliyetlerde bulunmak üzere kurduğu şirket aşağıdakilerden hangisidir?

A) Plymouth Şirketi
B) Batı Hindistan Şirketi
C) Massachusetts Körfezi Şirketi
D) Doğu Hindistan Şirketi
E) Virginia Şirketi

Cevap : B) Batı Hindistan Şirketi

Açıklama : Hollanda, Amerika kıtası ve Batı Afrika’daki ticari faaliyetlerini yürütmek için 1621’de Batı Hindistan Şirketi’ni (Dutch West India Company) kurmuştur. Doğu Hindistan Şirketi ise Asya’daki faaliyetler için kurulmuştur.

4. İngiltere’nin Hindistan’daki yayılmacılığı ve kurduğu sömürü düzenine karşı Maysor Sultanı Tipû 1786 yılında aşağıdaki hangi devletten yardım istemiştir?

A) Avusturya
B) Rusya
C) Portekiz
D) Almanya
E) Osmanlı

Cevap : E) Osmanlı

Açıklama : İngiliz sömürgeciliğine karşı mücadele eden Tipu Sultan, 1786 yılında Osmanlı Padişahı I. Abdülhamid’den yardım istemiş, ancak Osmanlı Devleti’nin o dönemde Rusya ve Avusturya ile savaşta olması nedeniyle bu yardım talebi sonuçsuz kalmıştır.

5. İngiltere’nin Hindistan’daki varlığının ve etki alanının genişlemesi aşağıdaki hangi Babürlü imparatorunun ölümü sonrası yönetimde yaşanan otorite boşluğu ve kargaşa ile hızlanmıştır?

A) Evrengizb
B) Hümayun
C) Şah Âlem
D) II. Bahadır Şah
E) Ekber Şah

Cevap : A) Evrengizb

Açıklama : Babür İmparatorluğu’nun son güçlü hükümdarı olan Evrengizb’in 1707’deki ölümünden sonra, merkezi yönetim zayıflamış ve bu durum, İngilizlerin Hindistan’da nüfuzlarını artırması için uygun bir zemin hazırlamıştır.

6. İngilizler 1667 tarihli Breda Antlaşması ile New Netherland kolonisini hangi ülkeden almıştır?

A) Portekiz
B) Fransa
C) Hollanda
D) Meksika
E) İspanya

Cevap : C) Hollanda

Açıklama : 1667’deki İkinci İngiliz-Hollanda Savaşı’nın ardından imzalanan Breda Antlaşması ile Hollanda, Kuzey Amerika’daki New Netherland kolonisini İngiltere’ye devretmiştir. Bu koloni daha sonra New York olarak adlandırılmıştır.

7. İngiltere Doğu Hindistan Şirketi, Asya’da faaliyet gösteren diğer önemli şirketler gibi sahip olduğu askerî güç sayesinde 1622’de Portekiz’i Hürmüz’de mağlup etmiş ve Hindistan yolunu ele geçirerek bölgede rahatça sefer düzenlemiştir.
Yukarıda açıklanan başarısına rağmen İngiltere’nin Doğu Hint Adaları’nda tutunamayıp Hindistan üzerine yoğunlaşmak zorunda kalması aşağıdaki hangi devletle girdiği rekabetin sonucudur?

A) Fransa
B) Hollanda
C) İspanya
D) Avusturya
E) Belçika

Cevap : B) Hollanda

Açıklama : 17. yüzyılın başlarında İngilizler, Doğu Hint Adaları’ndaki baharat ticaretinde Hollanda ile yoğun bir rekabete girmiş, ancak Hollanda’nın bölgedeki askeri ve ticari üstünlüğü nedeniyle geri çekilerek ana odağını Hindistan’a kaydırmak zorunda kalmıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi modern sömürgeciliğin ortaya çıkmasında en büyük role sahiptir?

A) Değerli madenler elde etme isteği
B) Avrupa’nın altın rezervlerinin erken tarihlerde tüketilmesi
C) Ticaret için yeni pazarlar arayışı
D) Baharata ulaşma çabası
E) Coğrafi keşifler

Cevap : E) Coğrafi keşifler

Açıklama : Modern sömürgeciliğin temelini, 15. ve 16. yüzyıllarda başlayan ve yeni kıtaların, ticaret yollarının ve kaynakların keşfedilmesini sağlayan Coğrafi Keşifler oluşturmuştur.

9. İspanyol sömürge imparatorluğu hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) İspanya 1580-1648 yılları arasında Portekiz’in sömürgelerini de yönetmiştir.
B) İspanya donanması Ağustos 1588’deki savaşta İngiltere’yi yenmiştir.
C) 16. yüzyılda Avrupa’nın en güçlü devleti olmuştur.
D) Hollanda, İspanya’ya karşı verdiği bağımsızlık mücadelesini kazanmıştır.
E) Yoğun bir şekilde İngiltere, Hollanda ve Fransa rekabetine maruz kalmıştır.

Cevap : B) İspanya donanması Ağustos 1588’deki savaşta İngiltere’yi yenmiştir.

Açıklama : İspanyol donanması (Yenilmez Armada), 1588’de İngiltere’ye karşı girdiği savaşta yenilgiye uğramıştır. Bu olay, İngiltere’nin denizlerdeki gücünü artırmasına ve İspanya’nın deniz egemenliğinin zayıflamasına neden olmuştur.

10. Güney Amerika’daki İnka İmparatorluğu’nu yok eden İspanyol kâşif ve fatih kimdir?

A) Huayna Capac
B) Gonzalo Jiménez de Quesada
C) Vasco de Gama
D) Hernando Cortés
E) Francisco Pizarro

Cevap : E) Francisco Pizarro

Açıklama : Francisco Pizarro, 16. yüzyılda bugünkü Peru topraklarında hüküm süren İnka İmparatorluğu’nu ele geçirerek bu büyük medeniyeti yıkmıştır.

11. 1756-1763 Yedi Yıl Savaşları’nın Kuzey Amerika’daki bölümüne dair aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Londra’daki Ticaret Kurulu sorunu çözmek için girişimde bulunmuştur.
B) George Washington Fransızlar ve müttefikleriyle girdiği çatışmayı kaybetmiştir.
C) İngiltere Algonkin yerlileriyle güçlü bir işbirliğine gitmiştir.
D) George Washington Virginia milis kuvvetlerinin lideri olarak savaşta yer almıştır.
E) Fransızların Ohio Vadisi istikametinde genişlemek istemeleri savaşa yol açmıştır.

Cevap : C) İngiltere Algonkin yerlileriyle güçlü bir işbirliğine gitmiştir.

Açıklama : Yedi Yıl Savaşları’nda İngilizler değil, Fransızlar Algonkin yerlileriyle müttefiklik kurmuşlardır. İngilizlerin başlıca müttefiki ise İrokua Konfederasyonu olmuştur.

12. 17. yüzyılın başlarında Amerika kıtasının kuzey doğusunda ortaya çıkan Yeni Fransa olarak adlandırılan sömürgedeki ticari faaliyetlerin odaklandığı madde aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pirinç
B) Şeker kamışı
C) Tütün
D) Balık
E) Kürk

Cevap : E) Kürk

Açıklama : Kuzey Amerika’daki Yeni Fransa kolonisinin (bugünkü Kanada’nın bazı bölgeleri) ekonomisi, Avrupalıların giyim ve aksesuar talebi nedeniyle özellikle kunduz ve diğer hayvanların kürkleri üzerine kurulmuştur.

13. Massachusetts kolonisinden ayrılan Roger Williams tarafından kilise ve devlet işlerinin ayrı olması esası üzerine kurulan koloni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rhode Island
B) New Jersey
C) Maryland
D) Connecticut
E) New York

Cevap : A) Rhode Island

Açıklama : Dini hoşgörü ve kilise-devlet ayrılığı ilkesini savunan Roger Williams, Massachusetts’ten ayrılarak 1636’da Rhode Island’ı kurmuştur. Burası, farklı dini inançlara sahip kişilerin sığındığı bir yer olmuştur.

14. Aşağıdaki sömürge devletlerinden hangisi Hindistan’ın tamamında hâkimiyet kurmayı başarmıştır?

A) İsveç
B) İngiltere
C) Portekiz
D) Fransa
E) Hollanda

Cevap : B) İngiltere

Açıklama : Portekiz, Hollanda ve Fransa gibi sömürgeci devletler Hindistan’da etkili olsalar da, tüm Hindistan alt kıtasında siyasi ve ekonomik egemenliği kurmayı başaran tek devlet İngiltere olmuştur.

15. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi aşağıdaki hangi savaşta elde ettiği galibiyet sonucunda Bengal’in tamamına hâkim olmuştur?

A) 1857 Hindistan Bağımsızlık Savaşı
B) Sih Savaşları
C) Yedi Yıl Savaşları
D) Buxar (Baksar) Savaşı
E) Plasi (Plassey) Savaşı

Cevap : D) Buxar (Baksar) Savaşı

Açıklama :

16. İngiltere’nin 1651 ve ardından 1660 yılında çıkardığı Denizlerde Dolaşım Yasası aşağıdaki hangi devleti hedef almıştır?

A) Hollanda
B) Fransa
C) Portekiz
D) İspanya
E) İsveç

Cevap : A) Hollanda

Açıklama : İngiltere’nin çıkardığı Denizlerde Dolaşım (Navigation) Yasası, İngiliz limanlarına sadece İngiliz gemileri veya malların geldiği ülkenin gemileriyle ticaret yapılmasına izin veriyordu. Bu yasa, dönemin en büyük deniz ticareti gücü olan Hollanda’yı hedef alarak İngiliz ticaretini korumayı amaçlamıştır.

17. 1776 yılında ilan olunan Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Köleliğin kaldırılması gerektiği savunulmuştur.
B) John Locke’un felsefi görüşlerinden etkilenmiştir.
C) Yazılmasında Thomas Jefferson’un önemli rolü vardır.
D) Halkın kendisini yönetme hakkına vurgu yapılmıştır.
E) Kolonilerin yürüttükleri savaşın nedenini açıklar.

Cevap : A) Köleliğin kaldırılması gerektiği savunulmuştur.

Açıklama : Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi, tüm insanların eşit yaratıldığı ve yaşama, özgürlük ve mutluluğu arama gibi devredilemez haklara sahip olduğu felsefesini benimsemesine rağmen, köleliğin kaldırılmasına dair açık bir hüküm içermemektedir.

18. İspanyolların sömürgelerde keşfetmesinden kısa bir süre sonra üst sınıfların çokça tüketmeye başladığı ürün aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avokado
B) Patates
C) Mısır
D) Kakao
E) Biber

Cevap : D) Kakao

Açıklama : İspanyolların Amerika’daki sömürgelerinde keşfettiği kakao, İspanyol üst sınıfı arasında kısa sürede popüler hale gelmiş ve Avrupa’ya getirilerek lüks bir içecek olarak tüketilmeye başlanmıştır.

19. İspanya adına uzun süre Hint Okyanusu’nda, Güneydoğu Asya’da ve Baharat Adaları’nda dolaşmış Portekizli denizci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hernando Cortés
B) Bartolomeu Dias
C) Kristof Kolomb
D) Fernando Macellan
E) Afonso de Paiva

Cevap : D) Fernando Macellan

Açıklama : Portekizli bir denizci olmasına rağmen Fernando Macellan, İspanya Kralı adına dünya çevresini dolaşan ilk seferin liderliğini yapmış, bu yolculukta Hint Okyanusu ve Güneydoğu Asya’da keşifler yapmıştır.

20. Amsterdamlı tüccarlar tarafından kurulan Uzak Ülkeler Şirketi (Compagnie van Verre)’nin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İspanya’nın köle ticaretindeki tekelini kırmak
B) Deniz aşırı seferler yapan tüccarlara sermaye sağlamak
C) Batı Hint Adaları ile şeker ticareti yapmak
D) Portekiz’in baharat ticaretindeki tekelini kırmak
E) Altın ticareti yapmak

Cevap : D) Portekiz’in baharat ticaretindeki tekelini kırmak

Açıklama : 16. yüzyılın sonlarında kurulan Uzak Ülkeler Şirketi, özellikle Portekiz’in elindeki Asya baharat ticaretindeki tekeli kırarak Hollandalı tüccarların baharata doğrudan ulaşmasını sağlamayı amaçlamıştır.