Okul Öncesi Eğitim Programları-1 Ünite-14

Giriş: Kapsayıcı Eğitimin Tanımı ve Felsefesi

Kapsayıcı eğitim, bireysel veya çevresel özellikleri ne olursa olsun tüm çocukların aynı eğitim ortamında, ortak bir eğitim programına dâhil edilmesini ve onların aidiyet duygusu ile arkadaşlık becerilerini geliştirebileceği bir ortamda eşit fırsatlardan yararlanmasını hedefleyen bir anlayıştır. Bu yaklaşım, sadece belirli gruplara değil, dışlanma riski taşıyan tüm bireylere hitap ederek okulun herkes için gelişimini hedefler. Temel felsefesi, farklılıkları bir sorun olarak görmek yerine, onları bir zenginlik olarak kabul etmek ve ayrıştırmayı reddetmektir.

Tarihsel Kökenler ve Yasal Dayanaklar

Kapsayıcı eğitim kavramının günümüzdeki anlamıyla şekillenmesi belirli bir tarihsel süreçte olmuştur. Felsefi ve hukuki temel olarak, tüm çocukların özel korunma ve gelişim hakkını uluslararası düzeyde tanıyan ilk belgelerden biri 1924 tarihli Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi kabul edilebilir. Ancak, “Herkes için Eğitim” anlayışını temel alarak kapsayıcı eğitim kavramına doğrudan değinen ve okulların tüm çocukları kucaklayacak şekilde kendilerini uyarlaması gerektiğini belirten ilk dönüm noktası, 1994 tarihli Salamanca Bildirisi‘dir. Kapsayıcı eğitimin ilk çıkış noktasındaki dezavantajlı grup ise tarihsel olarak özel gereksinimli bireyler olmuştur. Türkiye’deki okul öncesi eğitim programları incelendiğinde ise “özel gereksinimli bireyler” ifadesinin sözel olarak ilk kez 1994 Programı‘nda yer aldığı görülmektedir.

Kaynaştırma ve Kapsayıcı Eğitim Arasındaki Temel Fark

Kapsayıcı eğitim, sıkça karıştırıldığı kaynaştırma (entegrasyon) eğitiminden temel bir felsefi farkla ayrılır. Kaynaştırma eğitimi, “sorun”u çocukta görür ve mevcut sisteme uyum sağlaması için ona destek eğitimi sunarak çocuğu sisteme “bütünleştirmeye” çalışır. Buna karşın kapsayıcı eğitim, “sorun”u sistemin kendisinde görür ve sistemi en başından itibaren tüm çocukların ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde esnek ve erişilebilir kılar. Kapsayıcı eğitimde çocuk, akranlarının bulunduğu sınıfın geçici bir misafiri değil, asıl bir üyesidir ve okul, çocuğun kendini oraya ait hissetmesi için gereken her türlü önlemi alır.

Kapsayıcı Eğitimin Gerekçeleri ve Öğretmenin Rolü

Kapsayıcı eğitimin uygulanmasının ardında yatan güçlü gerekçeler vardır. UNESCO’nun da vurguladığı gibi, “tüm çocukların aynı ortamda bulunmasının, farklı özelliklere sahip insanlara karşı olumlu tutum geliştirilmesine ve toplumsal birliğin desteklenmesiyle daha eşit bir toplum yapısı oluşturmasına” katkı sağlaması, bu yaklaşımın sosyal gerekçesini oluşturur. Bu felsefenin başarıya ulaşmasında öğretmenin rolü kritiktir. Kapsayıcı eğitimi bir felsefe olarak benimseyen bir öğretmen, eğitim ortamını zenginleştirme konusunda istekli olur, sürece hakimiyeti artar ve en önemlisi, bireysel farklılıklara olan inancı ve görüşleri negatif yönde değil, pozitif yönde gelişir.

1. Temelinde “Herkes için eğitim anlayışı” olan kapsayıcı eğitim kavramına doğrudan değinilen ilk belge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Salamanca Bildirisi
B) İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
C) BM Özürlülük İçin Fırsat Eşitliği
D) Herkes için Eğitim Dünya Konferansı
E) UNESCO Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Sözleşme

Cevap : A) Salamanca Bildirisi

Açıklama : 1994 yılında yayımlanan Salamanca Bildirisi, eğitim alanında bir dönüm noktasıdır. “Herkes için Eğitim” ilkesini temel alarak, özel gereksinimli bireylerin genel eğitim okullarına dahil edilmesi gerektiğini ve okulların tüm çocukları kucaklayacak şekilde kendilerini uyarlaması gerektiğini açıkça belirten ilk uluslararası belgedir. Bu nedenle kapsayıcı eğitim felsefesinin temelini oluşturur.

2. Aşağıdakilerden hangisi “, bireysel veya çevresel özellikleri ayırt edilmeksizin tüm çocukların aynı ortamda ortak eğitim programına dâhil edilmesini ve onların ait olma ve arkadaşlık becerilerini geliştirebileceği optimal bir ortamda eşit bir şekilde eğitim fırsatlarından yararlanmasını” ifade eden kavramı açıklamaktadır?

A) Kaynaştırma Eğitimi
B) Bütünleştirilmiş Eğitim
C) Entegre Eğitim
D) Entegrasyon
E) Kapsayıcı Eğitim

Cevap : E) Kapsayıcı Eğitim

Açıklama : Verilen tanım, tam olarak “Kapsayıcı Eğitim” kavramını açıklamaktadır. Kapsayıcı eğitim, sadece çocukları aynı fiziksel mekana koymak (kaynaştırma/entegrasyon) değil, aynı zamanda eğitim sistemini, programları ve ortamı tüm çocukların aidiyet hissedeceği ve eşit fırsatlardan yararlanacağı şekilde dönüştürmeyi hedefler.

3. Aşağıdakilerden hangisi kapsayıcı eğitimin temel özelliklerinden biri değildir?

A) Özel gereksinimli bulunan çocuklara odaklanmak,
B) Dışlanma riski taşıyan gruplara hitap etmek;
C) Normal gelişim gösteren çocuklara odaklanmak,
D) Herkes için okulun gelişimini hedef edinmek,
E) Herkes için eğitimin nitelikli bir eğitim ortamı yaratmak.

Cevap : C) Normal gelişim gösteren çocuklara odaklanmak,

Açıklama : Kapsayıcı eğitim, geleneksel eğitim sistemlerinin aksine, “normal” kabul edilen bir standarda odaklanmaz. Temel özelliği, özel gereksinimli, göçmen, farklı sosyoekonomik düzeylerden gelen vb. dışlanma riski altındaki tüm çocukları ve bireyleri merkeze alarak, sistemi herkese uygun hale getirmektir.

4. Aşağıdakilerden hangisi kapsayıcı eğitimin ilkelerinden biri değildir?

A) Erişim ve katılımın sağlanması
B) Esnek programlar ve uygulamalar
C) Nitelikli eğitim çıktıları için işbirliği
D) Çocuklardaki farklılıkları ayrıştırma
E) Bireylerin İhtiyaçlarına cevap verme

Cevap : D) Çocuklardaki farklılıkları ayrıştırma

Açıklama : Kapsayıcı eğitimin temel felsefesi, farklılıkları bir zenginlik olarak görmek ve bu farklılıkları bir araya getirmektir. “Farklılıkları ayrıştırma” ilkesi, kapsayıcı eğitimin tam zıttı olan ayrıştırılmış (segregasyon) eğitim modelinin bir özelliğidir. Kapsayıcı eğitim, ayrıştırmayı reddeder ve tüm çocukların katılımını hedefler.

5. Kapsayıcı eğitimin ilk çıkış noktasındaki dezavantajlı grup aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Sokak çocukları
B) Göçmenler
C) Özel gereksinimli bireyler
D) Kız çocuklar
E) Yoksul çocuklar

Cevap : C) Özel gereksinimli bireyler

Açıklama : Günümüzde kapsayıcı eğitim tüm dezavantajlı grupları (göçmenler, yoksullar vb.) kapsayacak şekilde genişlemiş olsa da, kavramın tarihsel çıkış noktası özel gereksinimli bireylerin ayrı okullarda eğitim görmesine karşı çıkan ve onların genel eğitim sistemine dahil edilmesini savunan harekettir.

6. Kapsayıcı eğitime yasal dayanak oluşturan ilk belge aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
B) Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi
C) Dünya Eğitim Forumu
D) BM Engelli Hakları Bildirgesi
E) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi

Cevap : B) Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi

Açıklama : 1924 tarihli Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi, çocukların özel korunma ve gelişim hakkını uluslararası düzeyde tanıyan ilk belgelerden biridir. Doğrudan “kapsayıcı eğitim” demese de, tüm çocukların gelişim hakkını temel bir insan hakkı olarak ortaya koyarak, daha sonraki kapsayıcı eğitimle ilgili yasal düzenlemelerin felsefi ve hukuki temelini atmıştır.

7. Aşağıdakilerden hangiside kaynaştırma eğitimi ile kapsayıcı eğitim arasındaki farklar yanlış olarak ifade edilmiştir?

A) Kaynaştırma eğitiminde özel gereksinimi olan çocuklar normal gelişim gösteren çocuklarla bir arada eğitim alır.
B) Kapsayıcı eğitimde çocuk, normal gelişim gösteren akranlarının bulunduğu sınıfın asıl üyesidir.
C) Kaynaştırma eğitiminde çocuğun normal gelişim gösteren bireylerle eşit eğitim seviyesine ulaşması beklenir.
D) Kapsayıcı eğitimde tüm çocukların kendilerini okula ait olarak görmesi için alınması gereken her türlü önlem alınır.
E) Kapsayıcı eğitimde ayrıştırılmış olan çocukların bütünleştirilmesine dair bir destek eğitim sunulur.

Cevap : E) Kapsayıcı eğitimde ayrıştırılmış olan çocukların bütünleştirilmesine dair bir destek eğitim sunulur.

Açıklama : Bu ifade, kaynaştırma (entegrasyon) eğitimini tanımlar, kapsayıcı eğitimi değil. Kaynaştırma, “sorun”u çocukta görür ve onu mevcut sisteme adapte etmek için destek sunar. Kapsayıcı eğitim ise “sorun”u sistemde görür ve tüm çocukları en baştan kabul edecek şekilde sistemi değiştirir. Dolayısıyla kapsayıcı eğitimde, sonradan bir “bütünleştirme” çabası değil, en başından “birlikte olma” felsefesi vardır.

8. “UNESCO, kapsayıcı eğitimin engelli olsun veya olmasın tüm bireyler için öğrenmeyi geliştirdiği, sosyal katılımı artırdığı ve dezavantajlı görülen grupların topluma katkı sağladığına vurgu yapılmıştır.” Bu kapsamda da kapsayıcı eğitime yönelik gerekçeler ortaya koymuştur. “Tüm çocukların aynı ortamda bulunması, farklı özelliklere sahip insanlara karşı olumlu tutum geliştirilmesine ve toplumsal birliğin desteklenmesiyle daha eşit ve kapsayıcı bir toplum yapısının oluşmasının desteklemesi” hangi gerekçeyi açıklamaktadır?

A) Eğitimsel
B) Ekonomik
C) Bireysel
D) Sosyal
E) Yönetimsel

Cevap : D) Sosyal

Açıklama : İfadede vurgulanan “olumlu tutum geliştirme”, “toplumsal birlik” ve “eşit ve kapsayıcı bir toplum yapısı” gibi kavramlar, kapsayıcı eğitimin bireyler ve toplum üzerindeki sosyal faydalarına işaret etmektedir. Bu nedenle, bu gerekçe “sosyal” gerekçe olarak sınıflandırılır.

9. Aşağıdakilerden hangisi kapsayıcı eğitimin öğretmen tarafından bir felsefe olarak algılaması ve benimsemesi durumunda ortaya çıkan öğretmen özelliklerden biri değildir?

A) Eğitim ortamını zenginleştirme konusunda istek olması,
B) Eğitimin sürekliliğini sağlayabilmek için ek çaba göstermesi,
C) Bilgi birikimi ve pratik deneyimi ile birlikte sürece hakimiyetinin artması,
D) Çocuk gelişimini destekleyecek eğitim verecek tutuma sahip olması
E) Bireysel farklılıklara olan inancı ve görüşlerinin negatif yönde değişmesi,

Cevap : E) Bireysel farklılıklara olan inancı ve görüşlerinin negatif yönde değişmesi,

Açıklama : Kapsayıcı eğitim felsefesini benimseyen bir öğretmenin, bireysel farklılıklara olan inancı ve saygısı artar, yani bu konudaki görüşleri pozitif yönde gelişir. Farklılıkları bir sorun olarak değil, bir zenginlik olarak görmeye başlar. Bu nedenle, görüşlerinin negatif yönde değişmesi, bu felsefeyi benimsemenin tam tersi bir durum olurdu.

10. Aşağıda verilen okul öncesi eğitim programlarından hangisinde ilk kez özel gereksinimli bireyler ifadesi sözel olarak geçmektedir?

A) 1989 Programı
B) 1994 Programı
C) 2002 Programı
D) 2006 Programı
E) 2013 Programı

Cevap : B) 1994 Programı

Açıklama : Türkiye’deki okul öncesi eğitim programlarının tarihsel gelişiminde, özel gereksinimli çocuklara yönelik farkındalık zamanla artmıştır. 2002 ve 2013 programlarında bu konuda önemli adımlar atılmış olsa da, “özel gereksinimli bireyler” ifadesinin bir kavram olarak program metinlerinde ilk kez belirgin bir şekilde yer aldığı program 1994 Okul Öncesi Eğitim Programı’dır.