Felsefenin Temel Kavramları 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Felsefenin Aracı Olarak Mantık (Organon)

Felsefe tarihinde, doğru düşünmenin ve bilimsel bilgiye ulaşmanın yöntemlerini sistematik hâle getiren isimlerin başında Aristoteles gelir. Aristoteles’in mantık üzerine yazdığı eserler bütününe, felsefe ve bilimler için bir “alet” veya “vasıta” olduğu düşüncesiyle “Organon” adı verilmiştir. Bu külliyat içinde yer alan “İkinci Çözümlemeler” adlı eseri, özellikle bilimsel bilginin (episteme) doğasını ve kanıtlama (apodeiksis) yöntemini ele alır. Aristoteles’e göre kanıtlama, zorunlu öncüllere dayanan geçerli bir kıyas (tümdengelim) ile zorunlu bir sonuca ulaşmaktır; bu süreçte sonucun olumlu bir önerme olması gerekmez, olumsuz bir sonuca da ulaşılabilir. Bilimsel bilgiye giden bu yolda, ilk ilkelerin elde edilmesinde akıl ve gözlem temel bir rol oynar. Gözlemlerden yola çıkarak “tikelden tümele geçiş” yöntemine ise tümevarım (endüksiyon) adı verilir.

Kavram ve Önerme Olarak Mantığın Yapı Taşları

Klasik İslam mantık geleneği, Aristoteles’in bu mirasını devralarak zihnin işlemlerini iki ana başlıkta incelemiştir: Tasavvurat ve Tasdikat. “Tasavvurat”, zihnin tek tek kavramları anlamasıyken; “Tasdikat”, bu kavramlar arasında bir hüküm vererek önerme oluşturma işlemidir. Önermeler, nicelik ve niteliklerine göre sınıflandırılır. Örneğin, “Hiçbir hayvan uçak kullanamaz” ifadesi, özne sınıfının tamamını dışlayan tümel olumsuz bir önermedir. Kavramlar (tasavvurat) ise bir varlığın ne olduğunu tanımlar. Bir varlığın onsuz düşünülemeyeceği, onun özünü oluşturan zorunlu niteliklere “zati” nitelikler denir. Varlığa sonradan eklenen, özsel olmayan nitelikler ise “araz” olarak adlandırılır.

Aristoteles Metafiziği: Varlığın Nedenleri ve Kategorileri

Aristoteles’e göre varlığı anlamak, onun temel ilkelerini bilmekle mümkündür. O, varlıktaki değişimi açıklamak için iki temel kavramı öne sürer: Bilkuvve (potansiyellik) ve Bilfiil (gerçekleşmişlik). Bilkuvve, bir varlığın potansiyel durumunu (örn. mermer bloğu), bilfiil ise onun tam anlamıyla gerçekleşmiş hâlini (örn. heykel) ifade eder. Aristoteles’e göre bilfiil, bilkuvveden ontolojik olarak daha üstün ve önceliklidir; çünkü potansiyelin amacı gerçekleşmektir. Evrendeki hareket (kinesis) ise tam olarak “potansiyelin fiile geçişi” olarak tanımlanır. Bir varlığın tam olarak açıklanabilmesi için dört nedenin bilinmesi gerekir: Maddi neden, Formel neden (öz), Fail neden (hareket ettirici) ve Gaye neden (amaç). Aristoteles ayrıca, varlığa yüklenebilecek en genel öz nitelikleri, yani “söylenen sözleri” (Arapça’da mekûlât) “Kategori” olarak adlandırır. Bu kategoriler arasında “üç metre” gibi ölçülebilir özellikler nicelik kategorisine, “okur-yazar” gibi özellikler nitelik kategorisine, “kesiyor” gibi bir eylemde bulunma durumu ise etki (fiil) kategorisine örnek olarak verilebilir.

Doğa Felsefesi (Fizik) ve İslam Felsefesine Etkisi

Aristoteles’in felsefesinde doğa felsefesi olarak fizik, madde ve formdan oluşan, değişime uğrayan cisimlerin hareket ve değişimlerini incelemeyi amaçlar. Bu bağlamda zamanı (Grekçe’de Khronos) da ele alır ve onu “önce ve sonra yönünden hareketin sayısı veya ölçüsü” olarak tanımlar. Bu zaman anlayışı, Platon’un zamanı ezelî bir varlık olarak görmesinden farklıdır. Daha sonra İbn Sina gibi filozoflar Aristoteles’in bu tanımını benimsemiş, ancak zamanın sürekliliğini vurgulamışlardır; İbn Sina’nın zamanın mutlak olarak bölünemez olduğunu savunduğu fikri doğru değildir. Aristoteles’in felsefesi, İslam dünyasında Farabi üzerinde derin bir etki bırakmıştır. Farabi, varlığın Tanrı’dan (Zorunlu Varlık) aşamalı olarak meydana geldiğini savunan sudûr (taşma) teorisini geliştirmiştir. Ancak Farabi, Aristotelesçi bir yaklaşımla, varlığı sadece duyulur varlıklar şeklinde sınırlamamış, Tanrı’dan taşan ve sayısı on olan “müfârık” (ayrı) akıllar gibi akledilir varlıkları da sistemine dâhil ederek İslam’ın münezzeh Tanrı anlayışıyla felsefeyi uzlaştırmaya çalışmıştır.

1. Aristoteles’in bilkuvve-bilfiil anlayışına göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Bilkuvve, bilfiilden daha üstün bir durumdur.
B) Ezeli-ebedî olan varlıklar sürekli bilfiildir.
C) Bilfiil, bir varlığın tam anlamıyla gerçekleşmiş hâlidir.
D) Madde bilkuvvedir, suret bilfiildir.
E) Bilkuvve, bir varlığın potansiyel durumunu ifade eder.

Cevap : A) Bilkuvve, bilfiilden daha üstün bir durumdur.

Açıklama : Aristoteles’e göre bilfiil (gerçekleşmişlik, actuality), bilkuvveden (potansiyellik, potentiality) ontolojik olarak daha öncelikli ve üstündür. Gerçekleşmişlik, potansiyelin amacıdır.

2. “Tikelden tümele geçiş” olarak tarif edilen yöntemin isimlendirilmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

A) Tümevarım
B) Kanıtlama
C) Tümdengelim
D) Tikel olumlu önerme
E) Tümel olumlu önerme

Cevap : A) Tümevarım

Açıklama : Tek tek gözlemlerden veya tikel önermelerden yola çıkarak genel bir yargıya veya tümel bir önermeye ulaşma yöntemine tümevarım (endüksiyon) denir.

3. Aristoteles’in kanıtlama (apodeiksis) anlayışına göre bir yargının doğruluğu kanıtlanırken aşağıdakilerden hangisi gereksizdir?

A) Kıyasın geçerli olması
B) Özne-yüklem ilişkisi
C) Orta terimin doğru olması
D) Sonucun olumlu bir önerme olması
E) Kıyasın bir sebebe dayandırılması

Cevap : D) Sonucun olumlu bir önerme olması

Açıklama : Aristoteles’in kanıtlama anlayışı (apodeiksis), zorunlu olarak doğru öncüllerden geçerli bir kıyasla zorunlu bir sonuca ulaşmaktır. Kanıtlama sonucunda olumsuz bir önermeye de ulaşılabilir. Sonucun ille de olumlu olması gerekmez.

4. Farabi’nin Tanrı-varlık ilişkisine dair yaklaşımına göre aşağıdaki ifadelerden hangisi vanlıştır?

A) Farabi, İslam’ın mutlak ve münezzeh Tanrı anlayışıyla çelişmemeye özen göstermiştir.
B) Varlığın menşeinin manevi olduğunu vurgular.
C) Farabi’ye göre akıl edilirler, insan irade ve seçiminden bağımsız olarak gerçekleşir.
D) Farabi, varlığı sadece duyulur varlıklar şeklinde sınıflandırır.
E) Farabi, varlığın Tanrı’dan meydana geldiğini savunur.

Cevap : D) Farabi, varlığı sadece duyulur varlıklar şeklinde sınıflandırır.

Açıklama : Farabi, sudûr (taşma) teorisiyle varlığın Tanrı’dan (Zorunlu Varlık) aşamalı olarak çıktığını savunur. Varlığı sadece duyulur varlıklarla sınırlamaz; Zorunlu Varlık, akıllar, felekler gibi akledilir (ma’kul) varlıkları da kabul eder.

5. “Alet, vasıta” anlamlarına gelen “organon” kelimesi ile Aristoteles’in hangi felsefe disiplinine ilişkin külliyatı isimlendirilmektedir?

A) Matematik
B) Metafizik
C) Siyaset
D) Fizik
E) Mantık

Cevap : E) Mantık

Açıklama : Aristoteles’in mantık üzerine yazdığı eserler bütününe daha sonraki yorumcuları tarafından “Organon” (alet, araç) adı verilmiştir. Çünkü mantık, felsefe ve bilimler için doğru düşünmenin aracı olarak görülmüştür.

6. Aşağıdakilerden hangisi Aristoteles’e göre varlıkların açıklanmasında kullanılan dört neden arasında yer almaz?

A) Gaye neden
B) Formel neden
C) Fail neden
D) Maddi neden
E) Hareket nedeni

Cevap : E) Hareket nedeni

Açıklama : Aristoteles’in dört nedeni şunlardır: Maddi neden (madde), Formel neden (form, öz), Fail neden (hareket ettirici) ve Gaye (Erek) neden (amaç). Hareket, genellikle fail nedenin etkisiyle ortaya çıkar ve ayrı bir neden kategorisi değildir.

7. Varlığa yüklenen en genel öz nitelikler için kullanılan ve Arapça’da “söylenen söz” anlamına gelen “mekûlât” kelimesiyle karşılanan felsefe kavramı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kategori
B) Teknik
C) Diyalektik
D) Doksa
E) Episteme

Cevap : A) Kategori

Açıklama : Aristoteles’in varlığa ilişkin en genel yüklemleri sınıflandırdığı kavram “kategori”dir. İslam felsefesi geleneğinde bu kavram Arapça’ya “mekûlât” (söylenenler, yüklemler) olarak çevrilmiştir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Aristoteles’in etki (fiil) kategorisini örneklendirmek için kullanılabilir?

A) Kesiyor
B) İki kulaç
C) Dün
D) Lise’de
E) Kesiliyor

Cevap : A) Kesiyor

Açıklama : Aristoteles’in kategorilerinden “etki” (poiein, fiil), bir şeyin başka bir şeye etki etmesi durumunu ifade eder. “Kesiyor” eylemi bu kategoriye örnektir. “Kesiliyor” ise edilgi (paschein, infial) kategorisine girer.

9. Aristoteles’e göre doğa felsefesi olarak fiziğin amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Saf düşünceyi araştırmak
B) Cisimlerin hareket ve değişimlerini incelemek
C) Varlıkların tözlerini incelemek
D) Göksel varlıkların bileşimlerini incelemek
E) Ruhun güçlerini incelemek

Cevap : B) Cisimlerin hareket ve değişimlerini incelemek

Açıklama : Aristoteles için fizik (doğa felsefesi), doğal dünyada var olan, madde ve formdan oluşan, hareket eden ve değişen cisimleri inceleyen bilim dalıdır.

10. Aristoteles’e göre zaman, önce ve sonra yönünden hareketin sayısı olarak tanımlanır. Aşağıdaki Grekçe terimlerden hangisi yukarıdaki tanıma karşılık gelir?

A) Kinesis
B) Physis
C) Aitia
D) Khronos
E) Topos

Cevap : D) Khronos

Açıklama : Aristoteles, Fizik adlı eserinde zamanı (Khronos) “önce ve sonraya göre hareketin sayısı/ölçüsü” olarak tanımlar. Kinesis harekettir, Physis doğadır, Aitia nedendir, Topos mekandır.

11. Klasik felsefenin kavram anlayışında, bir varlığın zorunlu ve özsel nitelikleri nasıl adlandırılmaktadır?

A) Tekil
B) Zati
C) Araz
D) Tümel
E) Fasıl

Cevap : B) Zati

Açıklama : Klasik mantık ve felsefede, bir şeyin ne olduğunu belirleyen, onsuz o şeyin düşünülemeyeceği zorunlu ve özsel niteliklere “zati” (essential) nitelikler denir. “Araz” (accidental) ise varlığa sonradan eklenen, özsel olmayan niteliklerdir.

12. Kavram ve önerme ifadelerinin klasik terminolojideki adlandırması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tasdikat ve tümeller
B) Tasavvurat ve tasdikat
C) Tasdikat ve tümdengelim
D) Tümeller ve tikeller
E) Tasavvurat ve tümevarım

Cevap : B) Tasavvurat ve tasdikat

Açıklama : Klasik İslam mantık geleneğinde, zihnin tek tek anlamları veya kavramları anlaması işlemine “tasavvur” (conception), bu kavramlar arasında bir ilişki kurarak hüküm verme (önerme oluşturma) işlemine ise “tasdik” (judgment, affirmation) denir.

13. Aşağıdakilerden hangisi tümel olumsuz bir önermedir?

A) Bütün insanlar konuşabilir.
B) Bazı bitkiler çiçek açar.
C) Bütün hayvanlar nefes alır.
D) Bazı insanlar sanatçıdır.
E) Hiçbir hayvan uçak kullanamaz.

Cevap : E) Hiçbir hayvan uçak kullanamaz.

Açıklama : Tümel olumsuz önerme, özne sınıfının hiçbir üyesinin yüklem sınıfına ait olmadığını belirtir. “Hiçbir … … değildir.” kalıbına uyar. “Hiçbir hayvan uçak kullanamaz.” önermesi bu yapıdadır.

14. Farabi’nin sudûr şeması anlayışına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sudür şeması, ay altı âlemde heyûlâ ve dört unsurda sona erer.
B) Göksel cisimlerin sayısı on dokuzdur.
C) İlk olandan sonraki müfärık olanların sayısı ondur.
D) Ay altı âlemde varlıklar arasında zıtlık bulunmaktadır.
E) Ay üstü varlıkların toplam sayısı on dokuzdur.

Cevap : B) Göksel cisimlerin sayısı on dokuzdur.

Açıklama : Farabi’nin sudûr (taşma) teorisinde genellikle Tanrı’dan sonra 10 akıl ve onlara karşılık gelen 9 gök küresi (felek) ve faal akıl bulunur. Ay altı alemde ise heyula ve dört unsur (toprak, su, hava, ateş) yer alır. Göksel cisimlerin sayısının 19 olması veya ay üstü varlıkların toplamının 19 olması standart Farabi yorumlarında sık rastlanan bir bilgi değildir. 10 akıl (müfarık varlık) bilgisi daha yaygındır.

15. Klasik felsefenin zaman anlayışı bağlamında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Zaman, miktar ve ölçü terimleriyle tanımlanmıştır.
B) Aristoteles, zamanı hareketin ölçüsü olarak tanımlar.
C) Yeni Eflatuncular, zamanı sonsuzluk kavramıyla ilişkilendirir.
D) İbn Sinâ, zamanın bölünemez olduğunu savunur.
E) Platon, zamanı ezelî ve ebedî bir varlık olarak kabul eder.

Cevap : D) İbn Sinâ, zamanın bölünemez olduğunu savunur.

Açıklama : İbn Sina, Aristoteles’in zaman tanımını benimsemekle birlikte, zamanın sürekliliğini vurgular. Zamanın “an”lardan oluştuğunu ancak bu anların potansiyel olarak bölünebilir olduğunu, fiilen bölünemez olmadığını savunur. Dolayısıyla zamanın mutlak anlamda bölünemez olduğunu iddia etmez.

16. Aristoteles’in hareket (kinesis) kavramı aşağıdakilerden hangisiyle ilişkilendirilmektedir?

A) Cisimlerin sürekli var oluşu
B) Bir cismin özsel değişimi
C) Bir şeyin doğal amacı
D) Hareketin niceliği
E) Potansiyelin fiile geçişi

Cevap : E) Potansiyelin fiile geçişi

Açıklama : Aristoteles, hareketi (kinesis) genel olarak “bilkuvve (potansiyel) halde olanın bilfiil (aktüel) hale geçmesi” olarak tanımlar. Bu tanım yer değiştirme, nitelik değişimi, büyüme gibi farklı değişim türlerini kapsar.

17. Aşağıdakilerden hangisi Aristoteles’in kategorilerinden “nicelik” kategorisine örnek olabilir?

A) Kırmızı
B) Cesur
C) Üç metre
D) Düşünüyor
E) Beyaz

Cevap : C) Üç metre

Açıklama : Nicelik kategorisi, bir şeyin ne kadar olduğu sorusuna cevap verir. Uzunluk, ağırlık, sayı gibi ölçülebilir özellikleri ifade eder. “Üç metre” bir uzunluk ölçüsü olduğu için nicelik kategorisine girer.

18. Aristoteles’in bilimsel bilgiye ulaşma yöntemi olarak tanımladığı tümdengelim sürecinde aşağıdaki unsurlardan hangileri öncelikli bir rol oynar?

A) Akıl ve sezgi
B) Gözlem ve sanı
C) Akıl ve gözlem
D) Duyu ve deneyim
E) Sanı ve sezgi

Cevap : C) Akıl ve gözlem

Açıklama : Aristoteles için bilimsel bilgi (episteme), zorunlu ve tümel hakikatlerin bilgisidir. Tümdengelim (kıyas) bu bilgiye ulaşmada temel yöntemdir. Ancak kıyasın öncülleri, özellikle ilk ilkeler, genellikle gözlem ve deneyimlerden tümevarımla elde edilir ve akıl (nous) tarafından doğrudan kavranır. Dolayısıyla hem gözlem hem de akıl önemlidir.

19. Aristoteles’in bilimsel bilgiye ulaşma yöntemi ve kanıtlamaya dair geliştirdiği fikirlerinin ele alındığı eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Organon
B) Nikomakhos’a Etik
C) İkinci Çözümlemeler
D) Fizik
E) Ruh Üzerine

Cevap : C) İkinci Çözümlemeler

Açıklama : Aristoteles’in mantık külliyatı olan Organon içinde yer alan “İkinci Çözümlemeler” (Analytica Posteriora), özellikle bilimsel bilginin (episteme) doğasını, kanıtlamayı (apodeiksis) ve bilimsel yöntemi ayrıntılı olarak ele alan eseridir.

20. Kategorilerle ilgili yapılan sınıflandırma bağlamında aşağıdakilerden hangisi nitelik örneği olabilir?

A) Ayakkabılı
B) Yakıyor
C) Okur-yazar
D) İki kat
E) Oturuyor

Cevap : C) Okur-yazar

Açıklama : Nitelik kategorisi, bir şeyin nasıl olduğu sorusuna cevap verir ve onun bir özelliğini belirtir. “Okur-yazar” olmak, bir kişinin niteliğidir. “Ayakkabılı” sahip olma/durum, “Yakıyor” etki, “İki kat” nicelik, “Oturuyor” durum/konum kategorilerine daha yakındır.