İlkçağ Felsefesi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Mitolojik Düşünceden Akılcı Sorgulamaya

Batı felsefesinin doğuşu, mitolojik açıklamalardan akla dayalı sorgulamaya geçişle başlar. Felsefi düşünüşü başlatan temel nedenler; mitolojik destanları ezberlemek değil, bireysel karar alabilmek, seçim yapabilmek ve insanın akıl varlığı olduğunu keşfetmesidir. Bu nedenle, Miletos Okulu düşünürlerinin evrenin ana maddesini (arkhe) ararken “mitolojik yanıt arama kaygısını” geride bırakması bir dönüm noktasıdır. Ancak felsefenin neyi aştığını anlamak için, yani zihnin en üst düşünce biçimi olan felsefi düşünüşü kavramak için, mitolojik düşüncenin çözümlenmesi büyük önem taşır.

Mitolojik Evren ve İnsan Figürleri

Mitolojik evren tasavvurunda, her şeyin başında boşluk ve karmaşa olan Khaos vardır; Toprak Ana (Gaia) gibi varlıklar ondan sonra doğmuştur. Bu evrende “theos” (tanrı) kavramı, öncelikle “tesir etme gücüne sahip olma” ile özdeştir. Ancak bu tanrı tasavvuru, filozoflar tarafından eleştirilmiştir. Ksenophanes, Homeros geleneğini, tanrıların insan kılığında düşünülmesi ve insanın yaptığı hataların (hırsızlık, zina vb.) tanrılara da yüklenmesi nedeniyle sert bir dille eleştirmiştir. Mitler, aynı zamanda insani durumlar için birer ders niteliğindedir. İkaros’un düşüşünün asıl nedeni, babasının uyarısını dinlemeyip sınırı aşarak güneşe yükselmesi ve kanatlarındaki balmumunun erimesidir. Prometheus’un Zeus’u kandırarak ateşi çalmasının bedeli, insanlığa bir ceza olarak Zeus’un Pandora’yı yollaması olmuştur. Usta zanaatkar Daidalos’un eseri olan Labyrinthos ise tekniğin yarattığı, anlaşılması ve içinden çıkılması en güç mekânı simgeler. Romalı şair Ovidius, bu tür dönüşüm hikayelerini “Metamorphoses” adlı eserinde bir araya getirmiştir; Narkissos’un nergis çiçeğine dönüşümü de kendi sudaki görüntüsüne âşık olması sonucu gerçekleşmiştir.

Mitten Felsefeye: Arkhe Arayışı

Felsefenin ilk adımı olan “Arkhe nedir?” sorusuna ilk yanıt Miletoslu Thales‘ten gelmiştir. Thales’e göre ilk ilke sudur, çünkü suda bitmez tükenmez bir yaşam gücü vardır. Onun “Her şey canlıdır” (hilozoizm) anlayışını yansıtan en meşhur fragmanlarından biri “Her şey tanrılarla (daimonlarla) doludur” sözüdür. Bir diğer İyonya filozofu olan Herakleitos ise ana maddeyi “ateş” olarak belirlemiştir. Ona göre bu ateş, sürekli bir değişim içindedir; yaratırken yok eder, yok ederken var eder ve evrendeki her şey ondan çıkarak yine ona geri döner.

Pythagoras: Felsefe, Gizem ve Yaşam Biçimi

Pythagoras’ın öğretileri, evrenin ilk nedenlerini idrak etmeye yönelik, Doğu bilgeliğiyle örülü, hem zihinsel hem de ahlaki bir yapıya sahiptir; amacı uyum olduğu için insanlar arasında kavgaya neden olabilecek bir yapıda değildir. Bu öğretinin merkezinde ruh göçü (metempsychosis) inancı yer alır. Pythagoras’ın dövülen bir köpeğin çığlığında ölen bir dostunun ruhunu tanıdığını söylemesi bu inançtan kaynaklanır. Bu felsefeyi benimseyen has öğrenciler, komünal bir yaşam sürmüştür. “Dostlar arasında her şey ortaktır” düsturu, bu toplulukta şahsi mal mülk diye bir şeyin olmadığını ifade eder.

Akıl ve Coşku: İki Farklı Yol

Antik Yunan’da bilgiye ulaşma yolu sadece felsefi akıl yürütmeyle sınırlı değildi. Dionysosçu dinin ayinleri, akıl yerine coşku (ekstazi) yoluyla tanrıyla birleşmeyi hedeflerdi. Bu ayinlerin amaçları arasında bireyin kendini aşarak tanrının kaderine ortak olmak, tanrısallığı tatmak ve tanrının gizemlerine ermek bulunmaktaydı. Benzer şekilde, Homeros’un Odysseia destanı da yüzeysel bir macera anlatısının ötesinde, Odysseus’un yolculuğu aracılığıyla insanın kendini keşfetmek için çıktığı sembolik bir iç yolculuğu tanımlar. Bu yolculukta aklını kullanamayan, tutkularına yenik düşen ve doymazlık gösteren adamlarının domuza dönüşmesi de aklın önemini vurgulayan mitolojik bir derstir.

1. I. Tanrının kaderine ortak olmak
II. Tanrısallığı tatmak
III. İnsana ölümlü olduğunu hatırlatmak
IV. Tanrının yaşadığı acıyı ortadan kaldırmak
V. Tanrının gizemlerine ermek.
Yukarıdakilerden hangileri Dionysosçu dinin taraftarlarının düzenledikleri ayinlerin amaçlarındandır?

A) I ve II
B) I, II ve V
C) II, IV ve V
D) III, IV ve V
E) II ve III

Cevap : B) I, II ve V

Açıklama : Dionysos ayinleri, coşku (ekstazi) yoluyla bireyin kendi sınırlarını aşarak tanrısal olanla birleşmesini hedefler. Bu, tanrının kaderine (acı çekme ve yeniden doğma döngüsü) ortak olmayı (I), tanrısallığı (ilahi coşkuyu) tatmayı (II) ve tanrının gizemlerine (yaşam, ölüm ve yeniden doğuş sırları) ermeyi (V) içerir. Ölümlülüğü hatırlatmak veya tanrının acısını ortadan kaldırmak bu ayinlerin temel amaçları değildir.

2. Narkissos’un dönüşümüne aşağıdakilerden hangisi sebep olur?

A) Sevgiyi tanıması
B) Doğadaki tüm varlıkları kendinden çok sevmesi
C) Suya düşmesi
D) Bir su perisine âşık olması
E) Sudaki görüntüsüne âşık olması

Cevap : E) Sudaki görüntüsüne âşık olması

Açıklama : Mitolojiye göre Narkissos (Nergis), bir nehirde kendi yansımasını görüp ona aşık olur. Bu ulaşılamaz aşk yüzünden eriyip gider ve olduğu yerde nergis çiçeği açar. Dönüşümünün temel sebebi kendine duyduğu bu aşktır.

3. Khaos ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Khaos evrenin kurucu ögelerinin henüz ayırt edilmemiş karışımıdır.
B) Khaos kendi kendine var olmuştur.
C) Khaos’tan önce toprak ana (gaia) doğmuştur.
D) Khaos ilk var olandır.
E) Khaos’tan derinliklerin ışıksız karanlığı Erebos doğmuştur.

Cevap : C) Khaos’tan önce toprak ana (gaia) doğmuştur.

Açıklama : Hesiodos’un Theogonia’sına göre, evrenin başlangıcında ilk olarak Khaos (boşluk, karmaşa) var olmuştur. Khaos’tan sonra Gaia (Toprak Ana) ve Tartaros (yeraltı) gibi ilk tanrısal varlıklar ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla Gaia, Khaos’tan sonra doğmuştur, önce değil.

4. Yunanların anlayışına göre “theos (tanrı)” aşağıdakilerden hangisiyle özdeş bir anlama sahiptir?

A) Korku (deimos)
B) Adalet (themis)
C) Tesir etme gücüne sahip olma
D) Çekişme (eris)
E) Terör (phobos)

Cevap : C) Tesir etme gücüne sahip olma

Açıklama : Antik Yunan düşüncesinde “theos” (tanrı) kavramı, genellikle insanüstü bir güce, doğa olaylarını veya insan kaderini etkileme (tesir etme) yetisine sahip varlıkları ifade eder. Tanrılar, ölümsüzlükleri ve güçleriyle insanlardan ayrılırlar.

5. I. Felsefi düşünüş bireysel karar alabilmekle başlar.
II. Felsefi düşünüş seçim yapabilmekle başlar.
III. Felsefi düşünüş insanın akıl varlığı olduğunu keşfetmesiyle başlar.
IV. Felsefi düşünüş Homeros’un destanlarını kavramakla başlar.
V. Felsefi düşünüş Akhilleus’un maceralarını öğrenmekle başlar.
Yukarıdakilerden hangileri felsefi düşünüşü başlatan nedenler arasındadır?

A) I, II ve III
B) I ve IV
C) III, IV ve V
D) I, II ve IV
E) IV ve V

Cevap : A) I, II ve III

Açıklama : Felsefi düşünüş, mitolojik açıklamaların ötesine geçerek aklı temele alan bir sorgulama biçimidir. Bu, bireyin kendi aklıyla karar alabilmesi (I), farklı seçenekler arasında bilinçli seçim yapabilmesi (II) ve en temelde insanın akıl sahibi bir varlık olduğunun farkına varmasıyla (III) başlar. Mitolojik metinleri anlamak önemli olsa da, felsefenin başlangıcı mitolojiden akla geçiştir.

6. Aşağıdaki tanımlardan hangisi Pythagoras’ın öğretilerinin temel özellikleriyle uyuşmaz?

A) Doğu bilgeliğiyle örülüdür.
B) İnsanı hem zihinsel hem de ahlaki anlamda bilgilendirmeye yöneliktir.
C) Doğa olaylarını farklı bir bakış açısıyla değerlendirmeye yöneliktir.
D) Evrenin ilk nedenlerini idrak etmeye yöneliktir.
E) İnsanlar arasında kavgaya neden olabilecek bir yapıdadır.

Cevap : E) İnsanlar arasında kavgaya neden olabilecek bir yapıdadır.

Açıklama : Pythagorasçı öğreti, evrenin temelinde sayıların ve uyumun (harmonia) olduğunu savunur. Müzik, matematik, astronomi ve ruh göçü gibi konuları içeren, hem zihinsel hem de ahlaki bir arınmayı hedefleyen gizemli bir yapıya sahiptir. Kardeşlik, dostluk ve uyum gibi değerleri ön plana çıkardığı için insanlar arasında kavgaya neden olabilecek bir yapıda olduğu söylenemez.

7. Aşağıdakilerden hangisi Odysseus’un yolculuğunu tanımlamaktadır?

A) İnsanın kendini keşfetmek için çıktığı iç yolculuğudur.
B) İnsanın bilinmeyen adaları keşfetmek için çıktığı bir yolculuktur.
C) İnsanın tanrıları keşfetmek için çıktığı iç yolculuğudur.
D) İnsanın dünyadaki bilinmeyen yerleri keşfetmek için çıktığı bir yolculuktur.
E) İnsanın kendi toplumunu keşfetmek için çıktığı bir yolculuktur.

Cevap : A) İnsanın kendini keşfetmek için çıktığı iç yolculuğudur.

Açıklama : Odysseus’un Truva Savaşı sonrası İthaka’ya dönüş yolculuğu, sadece fiziksel bir macera değil, aynı zamanda insanın zorluklar karşısındaki dayanıklılığını, aklını kullanma becerisini ve kendi kimliğini bulma sürecini anlatan sembolik bir iç yolculuk olarak yorumlanır.

8. Ikaros’un düşüşünün asıl nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Babasına olan büyük sevgisi
B) Sınırı aşıp güneşe yükselmesi
C) Kanatlarını kullanamaması
D) Tanrıların gazabına uğramaktan korkması
E) Uçma becerisine sahip olmaması

Cevap : B) Sınırı aşıp güneşe yükselmesi

Açıklama : Mitolojiye göre Daidalos, oğlu İkaros’u balmumuyla tutturulmuş tüylerden yapılmış kanatlarla uçururken ona çok alçaktan veya çok yüksekten uçmamasını tembihler. Ancak İkaros uçmanın coşkusuyla bu uyarıyı unutur, güneşe fazla yaklaşır, balmumu erir ve denize düşer. Düşüşünün sebebi, babasının koyduğu sınırı aşmasıdır (hybris).

9. Prometheus’un Zeus’u kandırması aşağıdakilerden hangisine neden olur?

A) Prometheus’un Zeus’tan af dilemesine
B) Prometheus’un Pandora’yı çalmasına
C) Zeus’un Prometheus’u öldürmesine
D) Prometheus’un Olympos tanrıları arasına katılmasına
E) Zeus’un Pandora’yı yollamasına

Cevap : E) Zeus’un Pandora’yı yollamasına

Açıklama : Prometheus, insanlara ateşi çalarak Zeus’u kızdırır. Zeus, insanlardan intikam almak için ilk kadın olan Pandora’yı yaratır ve ona içinde tüm kötülüklerin bulunduğu bir kutu (veya küp) verir. Pandora’nın kutuyu açmasıyla kötülükler dünyaya yayılır. Bu olay, Prometheus’un Zeus’u kandırmasının bir sonucudur.

10. Ksenophanes’in tanrılar hakkında toplumuna getirdiği eleştirinin ana konusu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tanrıların insan kılığında düşünülmesi ve insanın yaptığı hataların tanrılara da yüklenmesi
B) Tanrıların insan kılığında düşünülmemesi
C) Geleneğin tanrılara ahlaksızlık yüklememesi
D) Tanrıların insani hatalardan muaf tutulması
E) Geleneğin inancının tekçi tanrı anlayışına dayanıyor olması

Cevap : A) Tanrıların insan kılığında düşünülmesi ve insanın yaptığı hataların tanrılara da yüklenmesi</p

Açıklama : Ksenophanes, Homeros ve Hesiodos’un tanrıları insanlar gibi (antropomorfik) tasvir etmelerini ve onlara zina, hırsızlık gibi ahlaki olmayan davranışlar atfetmelerini eleştirmiştir. Kendi tanrı anlayışı daha soyut, tek ve değişmez bir varlığa işaret eder.

11. Miletos Okulu “Arkhe nedir?” sorusunu sorarak aşağıdaki kaygılardan hangisini geride bırakmıştır?

A) Mitolojideki başkalaşım kaygısını
B) Mitolojik dönemdeki tekhne kaygısını
C) Mitolojik dönemdeki arkhenin su olduğunu ispatlama kaygısını
D) Doğayı felsefi bir bakışla tanıma kaygısını
E) Mitolojik yanıt arama kaygısını

Cevap : E) Mitolojik yanıt arama kaygısını

Açıklama : Miletoslu düşünürler (Thales, Anaksimandros, Anaksimenes), evrenin temelindeki ana maddeyi (arkhe) araştırırken, doğa olaylarını tanrısal müdahalelerle açıklayan mitolojik düşünceden uzaklaşarak, doğal ve akılcı açıklamalar aramışlardır. Böylece mitolojik yanıt arama kaygısını geride bırakıp felsefi sorgulamayı başlatmışlardır.

12. Pythagoras’ın “Dostlar arasında her şey ortaktır.” düsturu özellikle aşağıdakilerden hangisini dile getirir?

A) Pythagoras’tan esinlenenlerin ebeveynleriyle birlikte yaşamaya devam edemeyeceğini
B) Pythagoras’ın has öğrencileri ile Pythagoras’tan esinlenen öğrencilerinin arasında mal mülk ayrımı olmadığını
C) Pythagoras’ın has öğrencilerinin arasında şahsi mal mülk diye bir şeyin olmadığını
D) Pythagoras’tan esinlenen öğrencilerinin ortak olan derslerde ya da sosyal etkinliklerde diğerleriyle bir araya gelip kurallara uygun hareket etmek zorunda olduklarını
E) Pythagoras’ın has öğrencilerinin arasında mal mülk ayrımının olduğunu, ama birbirleriyle dost olduklarından bu ayrımın hiç önemli olmadığını

Cevap : C) Pythagoras’ın has öğrencilerinin arasında şahsi mal mülk diye bir şeyin olmadığını

Açıklama : Pythagorasçı topluluk, özellikle iç çemberdeki “mathematikoi” olarak bilinen has öğrenciler arasında, komünal bir yaşam tarzını benimsemiştir. Bilginin ve sahip olunan her şeyin ortak olduğu, özel mülkiyetin bulunmadığı bir kardeşlik anlayışı hakimdi. Bu düstur, bu ortak mülkiyet ve yaşam anlayışını ifade eder.

13. Thales’ten kalan ikinci fragmanda aşağıdakilerden hangisi yazmaktadır?

A) Su arkhedir.
B) Nem, varlıkların yaşamını sürdürebileceği ısıyı üretir ve sürdürür.
C) Her şey canlıdır.
D) Her şey tanrılarla (daimonlarla) doludur.
E) Mıknatıs taşı canlıdır çünkü demiri çekebilir.

Cevap : D) Her şey tanrılarla (daimonlarla) doludur.

Açıklama : Thales’e atfedilen meşhur sözlerden biri “Her şey tanrılarla doludur” ifadesidir. Bu, onun evrendeki her şeyde bir tür canlılık veya ruh (hilozoizm) gördüğüne işaret eder. Mıknatısın demiri çekmesi de bu canlılığın bir kanıtı olarak yorumlanmıştır (E şıkkı bununla ilgilidir ancak doğrudan fragman D’dir).

14. Labyrinthos’un anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uçuş bilgisi
B) Daidalos’un yaşamı
C) İnsanın yarattığı bal mumundan kanatlar
D) Tekniğin yarattığı, anlaşılması ve içinden çıkılması en güç mekân
E) Zeus’un aldatılışı

Cevap : D) Tekniğin yarattığı, anlaşılması ve içinden çıkılması en güç mekân

Açıklama : Mitolojiye göre Labyrinthos, usta zanaatkar Daidalos tarafından Girit Kralı Minos için inşa edilen, içinde Minotauros’un hapsedildiği karmaşık yapıdır. İçine girenlerin yolunu bulup çıkmasının çok zor olduğu, dolayısıyla tekniğin yarattığı karmaşıklığı ve içinden çıkılmazlığı simgeleyen bir mekandır.

15. Odysseus’un adamlarının domuza dönüşmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisi değildir?

A) Akıllı birer varlık oluşları
B) Kolay kandırılabilir ruh hâlleri
C) Sınır tanımaz ruh hâlleri
D) Tutkularına yenik düşmeleri
E) Doymazlıkları

Cevap : A) Akıllı birer varlık oluşları

Açıklama : Odysseia destanında, Kirke’nin adasında Odysseus’un adamları, büyücü Kirke’nin ikram ettiği yiyecek ve içecekleri ölçüsüzce tüketirler ve domuza dönüşürler. Bu dönüşüm, onların doymazlıklarını (E), tutkularına yenik düşmelerini (D), sınır tanımamalarını (C) ve kolayca kanmalarını (B) simgeler. Akıllı olmaları bu dönüşümün nedeni değil, aksine akıllarını kullanmadıkları için bu hale düşmüşlerdir.

16. I. Akıl sahibi değildir.
II. Yaratırken yok eder, yok ederken var eder.
III. Doğası gereği, herhangi bir şeye rahatça dönüşebilir ve her şeyi de rahatça kendisine dönüştürebilir.
IV. Her şey ondan çıkar ve ona geri döner.
V. Hareketi başlatan ama kendisi hareketsiz olan varlıktır.
Herakleitos’un ana maddesi olan ateşin özellikleriyle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

A) III ve IV
B) I ve III
C) III, IV ve V
D) II, III ve IV
E) II ve V

Cevap : D) II, III ve IV

Açıklama : Herakleitos’a göre evrenin ana maddesi ateştir ve bu ateş sürekli bir değişim (logos) içindedir. Ateş, sürekli dönüşerek diğer şeyleri yaratır ve yok eder (II). Her şey ateşe dönüşebilir ve ateşten çıkabilir (III). Evrenin döngüsü içinde her şey ateşten çıkıp ateşe döner (IV). Ateş, değişimin ve logos’un kendisidir, akıldan yoksun değildir (I yanlış). Hareketsiz hareket ettirici kavramı Aristoteles’e aittir (V yanlış).

17. Pythagoras yolda yürürken bir köpeğin dövüldüğünü gördüğünde “Dur, vurma köpeğe! Çığlıklarından tanıdım, bir dostumun ruhu var içinde.” der.
Pythagoras’ın yukarıdaki cümleyi kurmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Öfkeliyken yapılan davranışların yanlış olduğunu düşünmesi
B) Hayvanların insanlardan daha değerli olduğunu vurgulaması
C) Ruh göçü öğretisine inanması
D) Şiddet karşıtı olması
E) Hayvanları sevmesi

Cevap : C) Ruh göçü öğretisine inanması

Açıklama : Pythagorasçı öğretinin önemli bir parçası “ruh göçü” (metempsychosis) inancıdır. Buna göre ruh ölümsüzdür ve ölümden sonra farklı bedenlere (insan veya hayvan) göç eder. Pythagoras’ın bu sözü, köpeğin bedeninde ölmüş bir dostunun ruhunun yeniden bedenlenmiş olabileceği inancını yansıtmaktadır.

18. Aşağıdaki yazar ve eser eşleştirmelerinden hangisi Yunan mitolojisinin dönüşüm hikâyelerini bir araya getirmiştir?

A) Hesiodos-Theogonia
B) Publius Ovidius Naso-Metamorphoses
C) Homeros-Ilias
D) Hesiodos- Erga kai Hemerai
E) Publius Ovidius Naso-Heroides

Cevap : B) Publius Ovidius Naso-Metamorphoses

Açıklama : Romalı şair Ovidius’un (Publius Ovidius Naso) “Metamorphoses” (Dönüşümler) adlı eseri, Yunan ve Roma mitolojisindeki tanrıların, kahramanların veya insanların çeşitli varlıklara (hayvan, bitki, takımyıldız vb.) dönüşümünü anlatan hikayeleri derleyen en kapsamlı ve meşhur eserdir.

19. Thales “Su, her şeyin ilk ilkesidir.” sözüyle aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

A) Suyun doğası kendini kuran ögelerin toplamıdır.
B) Su ayna gibi her şeyi yansıtır.
C) Su doğadaki bütün düzensizlikleri yansıtır.
D) Suda bitmez tükenmez bir yaşam gücü vardır.
E) Su maddi bir yapıdadır.

Cevap : D) Suda bitmez tükenmez bir yaşam gücü vardır.

Açıklama : Thales’in suyu arkhe (ilk ilke) olarak görmesinin nedenleri arasında, suyun yaşam için temel olması, her şeyin nemli bir doğadan gelmesi ve suyun farklı hallere (katı, sıvı, gaz) dönüşebilmesi gibi gözlemleri yer alır. Bu, suyun içinde sürekli bir dönüşüm ve yaşam gücü barındırdığı düşüncesini ifade eder.

20. Aşağıdakilerden hangisi felsefi düşünüş için mitoloji bilgisinin önemini en iyi şekilde ifade etmektedir?

A) Mitolojik kahramanların özelliklerini anlamadan Yunan trajedisini anlamak mümkün değildir.
B) Mitolojik düşünce çözümlenmeden, zihnin en üst düşünce biçimi olan felsefi düşünüşü kavramak güçtür.
C) Helenistik tarihi çözümleyebilmek için mitoloji bilgisi şarttır.
D) Olympos dininin özelliklerini kavramak için mitoloji bilmek gerekir.
E) Mitoloji bilmeden özellikle Platon ve Aristoteles’i anlamak mümkün değildir.

Cevap : B) Mitolojik düşünce çözümlenmeden, zihnin en üst düşünce biçimi olan felsefi düşünüşü kavramak güçtür.

Açıklama : Felsefe, mitolojik düşünceye bir tepki olarak ve onun içinden doğmuştur. Felsefenin sorduğu sorular (evrenin kökeni, insanın yeri vb.) mitolojide de sorulmuş, ancak farklı yanıtlar verilmiştir. Bu nedenle, felsefenin neye karşı çıktığını, hangi düşünce biçimini aştığını ve nasıl farklı bir yol açtığını anlamak için mitolojik düşüncenin yapısını ve sınırlarını bilmek önemlidir.